Anukramaṇī (Synoptic Table of Contents) of the Śrī Bṛhannāradīya Purāṇa
अत्र श्रीब्रह्मा ब्राह्मणं प्रति बृहन्नारदीयपुराणस्य विस्तारं (पञ्चविंशतिसहस्रश्लोकाः, बृहत्त्कल्पपरम्परा) निर्दिश्य अनुक्रमणीं कथयति। सूत–शौनकसंवादपरम्परा तथा संक्षिप्तसृष्टिवर्णनं, प्रथमपादे सनकप्रवचनं, द्वितीयपादे ‘मोक्षधर्म’ इति, वेदाङ्गविषयाः, सनन्दनात् नारदं प्रति शुकजन्मकथा च निर्दिष्टा। महातन्त्रभागे जीवबन्धमोचनं, मन्त्रशुद्धिः, दीक्षा, मन्त्रनिर्गमनं, पूजाविधयः, तथा गणेश–सूर्य–विष्णु–शिव–शक्तीनां प्रयोगकवचनामसहस्रस्तोत्रादि कर्मसमुच्चयः। तृतीयखण्डे सनत्कुमारः पुराणलक्षणं, प्रमाणं, दानं, मासानुसारतिथिनिर्णयांश्च उपदिशति। चतुर्थपादे सनातनः प्रतिपदाव्रतानि आरभ्य एकादशीव्रतं, मन्धातृ–वसिष्ठ, रुक्माङ्गद, मोहिन्याः शापमोचनादिकथाभिः समर्थयति। गङ्गा–गया–काशी–पुरुषोत्तम–प्रयाग–कुरुक्षेत्र–हरिद्वार–बदरी–कामाक्षा–प्रभास–पुष्कर–गौतमतट–वेदपादस्तुति–गोकर्ण–सेतु–नर्मदा–अवन्ती–मथुरा–वृन्दावनादीनां तीर्थमाहात्म्यं यात्राविधिं च पूर्वसूचयति। अन्ते श्रवणफलम्, तथा सप्तगवां शरकोशयुक्तदानफलम्—मोक्षस्वर्गप्रदं—उपसंहरति।
Shlokas
Verse 1
श्रीब्रह्मोवाच । श्रृणु विप्र प्रवक्ष्यामि पुराणं नारदीयकम् । पंचविंशतिसाहस्रं बृहत्कल्पकथाश्रयम् ॥ १ ॥
श्रीब्रह्मोवाच—शृणु विप्र, प्रवक्ष्यामि नारदीयं पुराणं पञ्चविंशतिसाहस्रं बृहत्कल्पकथाश्रयम्।
Verse 2
सूतशौनकसंवादः सृष्टिसंक्षेपवर्णनम् । नानाधर्मकथाः पुण्याः प्रवृत्ते समुदाहृताः ॥ २ ॥
सूतशौनकसंवादः सृष्टिसंक्षेपवर्णनं च; नानाधर्मकथाः पुण्याः प्रवृत्ते परम्परया समुदाहृताः।
Verse 3
प्राग्भागे प्रथमे पादे सनकेन महात्मना । द्वितीये मोक्षधर्माख्ये मोक्षोपायनिरूपणम् ॥ ३ ॥
प्राग्भागे प्रथमे पादे सनकेन महात्मना विषयः प्रकीर्तितः । द्वितीये मोक्षधर्माख्ये मोक्षोपायाः सम्यग् निरूपिताः ॥
Verse 4
वेदांगानां च कथनं शुकोत्पत्तिश्च विस्तरात् । सनंदनेन गदिता नारदाय महात्मने ॥ ४ ॥
वेदाङ्गानां च कथनं शुकोत्पत्तेः विस्तरोऽपि । सनन्दनेन नारदाय महात्मने सम्यग् उदाहृतम् ॥
Verse 5
महातंत्रे समुद्दिष्टं पशुपाशविमोक्षणम् । मंत्राणां शोधनं दीक्षामंत्रोद्धारश्च पूजनम् ॥ ५ ॥
महातन्त्रे समुद्दिष्टं पशुपाशविमोक्षणम् । मन्त्रशोधनदीक्षा च दीक्षामन्त्रसमुद्धारः पूजनविधिरपि ॥
Verse 6
प्रयोगाः कवचं नामसहस्रं स्तोत्रमेव च । गणेशसूर्यविष्णूनां शिवशक्त्योरनुक्रमात् ॥ ६ ॥
प्रयोगाः कवचं नामसहस्रं स्तोत्रमेव च । गणेशसूर्यविष्णूनां शिवशक्त्योः क्रमेणोक्तम् ॥
Verse 7
सनत्कुमारमुनिना नारदाय तृतीयके । पुराणलक्षणं चैव प्रमाणं दानमेव च ॥ ७ ॥
तृतीयके सनत्कुमारमुनिना नारदायोपदिष्टम् । पुराणलक्षणं प्रमाणं दानधर्मश्च सम्यग् निरूपितः ॥
Verse 8
पृथक्पृथक् समुद्दिष्टं दानकालपुरःसरम् । चैत्रादिसर्वमासेषु तिथीनांचपृथक्पृथक् ॥ ८ ॥
दानकालनिर्णयः पुरःसरं पृथक्पृथक् समुद्दिष्टः; चैत्रादिषु सर्वमासेषु तिथयश्च क्रमशः पृथक् पृथक् निर्दिष्टाः ॥
Verse 9
प्रोक्तं प्रतिपदादीनां व्रतं सर्वाघनाशनम् । सनातनेन मुनिना नारदाय चतुर्थके ॥ ९ ॥
प्रतिपदादीनां व्रतं सर्वाघनाशनं प्रोक्तम्; सनातनेन मुनिना चतुर्थके नारदायोपदिष्टम् ॥
Verse 10
पूर्वभागोऽयमुदितो बृहदाख्यानसंज्ञितः । अस्योत्तरे विभागे तु प्रश्न एकादशीव्रते ॥ १० ॥
अयं पूर्वभागो बृहदाख्यानसंज्ञितः प्रकाशितः; अस्योत्तरे विभागे तु एकादशीव्रते प्रश्नो भवति ॥
Verse 11
वसिष्ठेनाथ संवादो मांधातुः परिकीर्तितः । रुक्मांगदकथा पुण्यामोहिन्युत्पत्तिकर्म च ॥ ११ ॥
वसिष्ठेन सह मांधातुः संवादः परिकीर्तितः; रुक्मांगदस्य पुण्या कथा मोहिन्युत्पत्तिकर्म च ॥
Verse 12
वसुशापश्च मोहिन्यै पश्चादुद्धरणक्रिया । गंगाकथा पुण्यतमा गयायात्रानुकीर्तनम् ॥ १२ ॥
वसूनां शापो मोहिन्यै पश्चादुद्धरणक्रिया; गंगाकथा पुण्यतमा गयायात्रानुकीर्तनम् ॥
Verse 13
काश्या माहात्म्यमतुलं पुरुषोत्तमवर्णनम् । यात्राविधानं क्षेत्रस्य बह्वाख्यानसमन्वितम् ॥ १३ ॥
काश्याः माहात्म्यमतुलं, पुरुषोत्तमस्य वर्णनं, क्षेत्रस्य यात्राविधानं च—बह्वाख्यानसमन्वितं (अत्र) निरूप्यते।
Verse 14
प्रयागस्याथ माहात्म्यं कुरुक्षेत्रस्य तत्परम् । हरिद्वारस्य चाख्यानं कामोदाख्यानकं तथा ॥ १४ ॥
प्रयागस्याथ माहात्म्यं, ततः क्रमशः कुरुक्षेत्रस्य; हरिद्वारस्य चाख्यानं, तथा कामोदाख्यानकं (वर्ण्यते)।
Verse 15
बदरीतीर्थमाहात्म्यं कामाक्षायास्तथैव च । प्रभासस्य च माहात्म्यं पुष्कराख्यानकं ततः ॥ १५ ॥
बदरीतीर्थमाहात्म्यं, कामाक्षायास्तथैव च; प्रभासस्य च माहात्म्यं, ततः पुष्कराख्यानकं (वर्ण्यते)।
Verse 16
गौतमाख्यानकं पश्चाद्वेदपादस्तवस्ततः । गोकर्णक्षेत्रमाहात्म्यं लक्ष्मणाख्यानकं तथा ॥ १६ ॥
गौतमाख्यानकं पश्चात्, ततः वेदपादस्तवः; गोकर्णक्षेत्रमाहात्म्यं, तथा लक्ष्मणाख्यानकं (वर्ण्यते)।
Verse 17
सेतुमाहात्म्यकथनं नर्मदातीर्थवर्णनम् । अवंत्याश्चैव माहात्म्यं मधुरायास्ततः परम् ॥ १७ ॥
सेतुमाहात्म्यकथनं, नर्मदातीर्थवर्णनम्; अवंत्याश्चैव माहात्म्यं, ततः परं मधुरायाः (माहात्म्यं) (वर्ण्यते)।
Verse 18
बृन्दावनस्य महिमा पशोर्ब्रह्मांतिके गतिः । मोहिनीचरितं पश्चादेवं पश्चादेवं वै नारदीयकम् ॥ १८ ॥
अनन्तरं वृन्दावनस्य महिमा, ततः पशोर्ब्रह्मसन्निधौ परां गतिं प्राप्तस्य वृत्तान्तः। पश्चान्मोहिनीचरितं; एवं क्रमशो विषयान्तरैर्नारदीयपुराणं प्रवर्तते॥
Verse 19
यः शृणोति नरो भक्त्याश्रावयेद्वा समाहितः । स याति ब्रह्मणो धाम नात्र कार्या विचारणा ॥ १९ ॥
यः कश्चिन्नरः भक्त्या शृणोति, अथवा समाहितचित्तः श्रावयति, स ब्रह्मणो धाम याति; अत्र विचारणा न कार्या॥
Verse 20
यस्त्वेतदिषुपूर्णायां धेनूनां सप्तकान्वितम् । प्रदद्याद्दिजंर्याय संलभेन्मोक्षमेव च ॥ २० ॥
यस्तु एतद् इषुपूर्णायां धेनूनां सप्तकं सहितं, श्रेष्ठाय द्विजाय प्रदद्यात्, स मोक्षमेव संलभते॥
Verse 21
यश्चानुक्रमणीमेतां नारदीयस्य वर्णयेत् । श्रृणुयद्वैकचित्तेन सोऽपि स्वर्गगतिं लभेत् ॥ २१ ॥
यश्च एतां नारदीयस्य अनुक्रमणीं वर्णयेत्, अथवा एकचित्तेन शृणुयात्, सोऽपि स्वर्गगतिं लभते॥
Verse 22
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे नारदीयपुराणानुक्रमणीकथनं नाम सप्तनवतितमोऽध्यायः ॥ ९७ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे ‘नारदीयपुराणानुक्रमणीकथनम्’ नाम सप्तनवतितमोऽध्यायः समाप्तः॥
Frequently Asked Questions
The chapter frames the Fourth Pāda as moving from general Pratipadā-based vrata discipline into a focused doctrinal and narrative investigation of Ekādaśī, indicating its special status as a high-merit vow supported by exempla (e.g., Rukmāṅgada) and theological framing.
It signals a complete ritual toolkit: kavaca for protection, nāma-sahasra for sustained devotional recitation, and stotra for praise—integrated with prayoga and dīkṣā procedures—showing the Purāṇa’s practical liturgical orientation across multiple deities.
By placing tīrtha-māhātmya and yātrā-vidhi alongside mokṣa-dharma, vrata, and dāna, the Anukramaṇī portrays pilgrimage as a dharma practice that accrues puṇya and supports purification, thereby functioning as an auxiliary path within a broader liberation-oriented framework.