The Outline (Anukramaṇī) of the Vāyavīya (Vāyu) Purāṇa
ब्रह्मा ब्राह्मणं प्रति वायवीयपुराणस्य स्तुतिं करोति—एतत् रुद्रस्य परमधामप्राप्त्युपायः। अस्य प्रमाणं चतुर्विंशतिसहस्रश्लोकाः, श्वेतकल्पे वायोर्धर्मोपदेशः। पुराणं द्विभागं पञ्चलक्षणरीत्या समग्रं—सर्गादारभ्य मन्वन्तरवंशानुचरितं, गयासुरवधविस्तरश्च। मासमहात्म्यानि (विशेषतः माघः), दानधर्मः, राजधर्मः, लोकभेदेषु भूतजातिविभागः, व्रताचारविभागाश्च निरूप्यन्ते। उत्तरभागे शिवसंहितानुगुणं नर्मदातीर्थमहात्म्यं—तटेषु शिवस्य व्यापकता, नर्मदाजलस्य ब्रह्मत्वं मोक्षहेतुत्वं, रेवाशक्तिरूपेण अवतरणं च। पञ्चत्रिंशत्सङ्गमान्, बहूनि तीर्थशतानि च गणयित्वा, श्रावण्यां गुडधेनुदानादि-पाठविधिं फलश्रुतिं च वदति—चतुर्दशेन्द्रपर्यन्तं रुद्रलोकप्राप्तिः, अनुक्रमेण श्रवणेनापि समग्रपुराणश्रवणफलम्।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । श्रृणु विप्र प्रवक्ष्यामि पुराणं वायवीयकम् । यस्मिञ्च्छ्रुते लभद्धाम रुद्रस्य परमात्मनः ॥ १ ॥
ब्रह्मोवाच—शृणु विप्र, प्रवक्ष्यामि वायवीयं पुराणम्; यस्य श्रवणेन रुद्रस्य परमात्मनः परमं धाम लभ्यते ॥
Verse 2
चतुर्विंशतिसाहस्रं तत्पुराणं प्रकीर्तितम् । श्वेतकल्पप्रसंगेन धर्मानत्राह मारुतः ॥ २ ॥
तत्पुराणं चतुर्विंशतिसाहस्रश्लोकात्मकं प्रकीर्तितम्; अत्र श्वेतकल्पप्रसङ्गेन मारुतो धर्मान् अवदत् ॥
Verse 3
तद्बायवीयनुदितं भागद्वयसमन्वितम् । सर्गादिलक्षणं यत्र प्रोक्तं विप्र सविस्तरम् ॥ ३ ॥
तद् वायवीयनुदितं पुराणं भागद्वयसमन्वितम्; यत्र सर्गादिलक्षणं विप्र सविस्तरं प्रोक्तम् ॥
Verse 4
मन्वंतरेषु वंशाश्च राज्ञां ये यत्र कीर्तिताः । गयासुरस्य हननं विस्तराद्यत्र कीर्तितम् ॥ ४ ॥
मन्वन्तरेषु यत्र यत्र राजवंशाः कीर्तिताः, तत्र तत्र तेषां वर्णनं दृश्यते; तथा गयासुरस्य हननं विस्तरेण यत्रैव कीर्तितम् ॥
Verse 5
मासानां चैव माहात्म्यं माघस्योक्तं फलाधिकम् । दानधर्मा राजधर्मा विस्तरेणोदिता स्तथा ॥ ५ ॥
मासानां माहात्म्यं चोक्तं, विशेषतः माघमासस्य फलाधिक्यं प्रतिपादितम्; दानधर्मा राजधर्माश्च विस्तरेणोदिताः ॥
Verse 6
भूपातालककुब्व्योमचारिणां यत्र निर्णयः । व्रतादीनां च पूर्वोऽयं विभागः समुदाहृतः ॥ ६ ॥
भूपातालककुब्व्योमचारिणां यत्र निर्णयः कृतः; व्रतानां च तदनुष्ठानानां पूर्वो विभागोऽपि सम्यगुदाहृतः ॥
Verse 7
उत्तरे तस्य भागेतु नर्मदातीर्थवर्णनम् । शिवस्य संहितोक्ता वै विस्तरेण मुनीश्वर ॥ ७ ॥
तस्योत्तरभागे नर्मदातीर्थानां वर्णनं विद्यते; शिवसंहितायां यथोक्तं तदेव, मुनीश्वर, विस्तरेण निरूपितम् ॥
Verse 8
यो देवः सर्वदेवानां दुर्विज्ञेयः सनातनः । स तु सर्वात्मना यस्यास्तीरे तिष्ठति संततम् ॥ ८ ॥
यः देवः सर्वदेवानामपि दुर्विज्ञेयः सनातनः, स एव सर्वात्मना तस्यास्तीरे संततं तिष्ठति ॥
Verse 9
इदं ब्रह्मा हारीरिदं साक्षाच्चेदं परो हरः । इदं ब्रह्म निराकारं कैवल्यं नर्मदाजलम् ॥ ९ ॥
इदं ब्रह्मा, इदं हरिः; साक्षादिदं परो हरः। इदं निराकारं ब्रह्म, इदं कैवल्यं—नर्मदाजलम्॥
Verse 10
ध्रुवं लोकहितार्थाय शिवेन स्वशरीरतः । शक्तिः कापि सरिदृपा रेवेयमवतारिता ॥ १० ॥
ध्रुवं लोकहितार्थाय शिवेन स्वशरीरतः। शक्तिः कापि सरिद्रूपा रेवेयमवतारिता॥
Verse 11
ये वसंत्युत्तरे कूले रुद्रस्यानुचरा हि ते । वसंति याम्यतीरे ये लोकं ते यांति वैष्णवम् ॥ ११ ॥
ये वसन्त्युत्तरे कूले रुद्रस्यानुचरा हि ते। वसन्ति याम्यतीरे ये लोकं ते यान्ति वैष्णवम्॥
Verse 12
ॐकारेश्वरमारभ्ययावत्पश्चिमसागरः । संगमाः पंच च त्रिंशन्नदीनां पापनाशनी ॥ १२ ॥
ॐकारेश्वरमारभ्य यावत्पश्चिमसागरः। संगमाः पञ्च त्रिंशन्नदीनां पापनाशनाः॥
Verse 13
दशैकमुत्तरे तीरे त्रयोविंशतिर्दक्षिणे । पंचत्रिंशत्तमः प्रोक्तो रेवासागरसगमः ॥ १३ ॥
दशैकमुत्तरे तीरे त्रयोविंशतिर्दक्षिणे। पञ्चत्रिंशत्तमः प्रोक्तो रेवासागरसंगमः॥
Verse 14
संगमैः सहितान्येव रेवातीरद्वयेऽपि च । चतुःशतानि तीर्थानि प्रसिद्धानि च संति हि ॥ १४ ॥
संगमैः सहितान्येव रेवातीरद्वयेऽपि च । चतुःशतानि तीर्थानि प्रसिद्धानि च सन्ति हि ॥
Verse 15
षष्टितीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यो मुनीश्वर । संति चान्यानि रेवायास्तीरयुग्मे पदे पदे ॥ १५ ॥
षष्टितीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यो मुनीश्वर । सन्ति चान्यानि रेवायास्तीरयुग्मे पदे पदे ॥
Verse 16
संहितेयं महापुण्या शिवस्य परमात्मनः । नर्मदाचरितं यत्र वायुना परिकीर्तितम् ॥ १६ ॥
संहितेयं महापुण्या शिवस्य परमात्मनः । नर्मदाचरितं यत्र वायुना परिकीर्तितम् ॥
Verse 17
लिखित्वेदं पुराणं तु गुडधेनुसमन्वितम् । श्रावण्यां यो ददेद्भक्त्या ब्राह्मणाय कुटुंबिने ॥ १७ ॥
लिखित्वेदं पुराणं तु गुडधेनुसमन्वितम् । श्रावण्यां यो ददेद्भक्त्या ब्राह्मणाय कुटुम्बिने ॥
Verse 18
रुद्रलोके वसेत्सोऽपि यावदिंद्राश्चतुर्द्दश । यः श्रावयेद्वा श्रृणुयाद्वायवीयमिदं नरः ॥ १८ ॥
रुद्रलोके वसेत्सोऽपि यावदिन्द्राश्चतुर्दश । यः श्रावयेद्वा शृणुयाद्वायवीयमिदं नरः ॥
Verse 19
नियमेन हविष्याशी स रुद्रो नात्र संशयः । यश्चानुक्रमणीमेतां श्रृणोति श्रावयेत्तथा ॥ १९ ॥
नियमेन हविष्याशी यः स रुद्रो भवत्येव, नात्र संशयः। यश्चैतामनुक्रमणीं शृणोति श्रावयेच्च तथा॥
Verse 20
सोऽपि सर्वपुराणस्य फलं श्रवणजं लभेत् ॥ २० ॥
सोऽपि सर्वपुराणस्य श्रवणजन्यं फलं लभेत्॥
Verse 21
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे वायुपुराणानुक्रमणीनिरूपणं नाम पञ्चनवतितमोऽध्यायः ॥ ९५ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे वायुपुराणानुक्रमणीनिरूपणं नाम पञ्चनवतितमोऽध्यायः॥
Frequently Asked Questions
The chapter uses a mokṣa-dharma register to sacralize the tīrtha: the river is presented as Śiva’s descended śakti and simultaneously as the locus of the all-pervading Supreme Self, allowing devotional theism (Śiva-tattva) and nondual liberation language (nirguṇa brahman; mokṣa) to converge in the experience of Narmadā-water.
It links three practices: (1) śravaṇa/paṭhana (hearing and recitation) of Purāṇic dharma, (2) dāna and vrata-kalpa observances (notably Śrāvaṇī gifting of the written text with an allied ‘jaggery-cow’), and (3) tīrtha-yātrā centered on the Narmadā’s banks and saṅgamas—each framed as a means to sin-destruction and ascent to Rudra-loka.