The Outline (Anukramaṇī) of the Viṣṇu Purāṇa
अत्र ब्रह्मा महावैष्णवस्य विष्णुपुराणस्य अनुक्रमणीं वदति—तस्य परिमाणं पापनाशकत्वं च। ततः षडंशाः निर्दिश्यन्ते—(१) सृष्टिः, देवानां उत्पत्तिः, समुद्रमन्थनं, दक्षादिवंशानुचरितं; ध्रुव-पृथु-प्रचेतस्-प्रह्लाद-प्रियव्रतवंशाः तथा द्वीप-वर्षादिभूगोलवर्णनम्। (२) पाताल-नरकवर्णनं, सप्तस्वर्गाः, सूर्यचन्द्रगति-ज्योतिषं, वारगुणाः; भरतस्य मोक्षोपदेशः, निदाघ-ऋभुसंवादश्च। (३) मन्वन्तराणि, व्यासावतारः, नरकविमोचनकर्माणि, सगर-और्वधर्मोपदेशः, श्राद्धविधिः, वर्णाश्रमधर्माः, सदाचारः तथा मायाजन्यः मोहः। (४) सूर्य-चन्द्रवंशयोः राजचरितानि। (५) कृष्णावतारप्रश्नः, गोकुलात् मथुरां द्वारकां च यावत् लीलाः, दैत्यवधाः, विवाहाः, अष्टावक्राख्यानम्। (६) कलियुगाचारः, चतुर्विधप्रलयः, खाण्डिक्यस्य ब्रह्मज्ञानम्; विष्णुधर्मोत्तरस्य धर्मोपदेशाः—व्रतानि, यम-नियमाः, धर्मार्थशास्त्रं, वेदान्तः, ज्योतिषं, स्तोत्राणि, मनवश्च। अन्ते फलश्रुतिः—पठन-श्रवण-लेखन-दान-उपदेशादिभिः पुण्यं, विष्णुलोकप्राप्तिश्च।
Shlokas
Verse 1
श्रीब्रह्मोवाच । श्रृणु वत्स प्रवक्ष्यामि पुराणं वैष्णवं महत् । त्रयोविंशतिसहस्रं सर्वपातकनाशनम् ॥ १ ॥
श्रीब्रह्मोवाच—शृणु वत्स, प्रवक्ष्यामि वैष्णवं महत्पुराणं त्रयोविंशतिसहस्रश्लोकात्मकं सर्वपातकनाशनम्।
Verse 2
यत्रादिभागे निर्विष्टाः षडंशाः शक्तिजेन ह । मैत्रेयायादिमे तत्र पुराणस्यावतारिकाम् ॥ २ ॥
यत्रादिभागे शक्तिजेन ह षडंशा निर्विष्टाः; तत्रैव मैत्रेयायास्य पुराणस्यावतारिका अपि कथिता।
Verse 3
आदिकारणसर्गश्च देवादीनां च संभवः । समुद्रमथनाख्यानं दक्षादीनां ततोऽन्वयः ॥ ३ ॥
आदिकारणात् सर्गः, देवादीनां च संभवः, समुद्रमथनाख्यानं, ततः परं दक्षादीनामन्वयवर्णनं च तत्रोक्तम्।
Verse 4
ध्रुवस्य चरितं चैव पृथोश्चरितमेव च । प्रचेतसं तथाख्यानं प्रह्लादस्य कथानकम् ॥ ४ ॥
ध्रुवस्य पुण्यचरितं पृथोश्च नृपतेः शुभम् । प्रचेतसां तथाख्यानं प्रह्लादस्य कथामृतम् ॥
Verse 5
पृथग्राज्याधिकाराख्या प्रथमोंऽशइतीरितः । प्रियव्रताऽन्वयाख्याख्यानं द्वीपवर्षनिरूपणम् ॥ ५ ॥
पृथग्राज्याधिकाराख्यः प्रथमोंऽश उदाहृतः । प्रियव्रतान्वयाख्यानं द्वीपवर्षनिरूपणम् ॥
Verse 6
पातालनरकाख्यानं सप्तस्वर्गनिरूपणम् । सूर्यादिवारकथनं पृथग्लक्षणसंयुतम् ॥ ६ ॥
पातालनरकाख्यानं सप्तस्वर्गनिरूपणम् । सूर्यादिग्रहकथनं वारलक्षणसंयुतम् ॥
Verse 7
चरितं भरतस्याथ मुक्तिमार्गनिदर्शनम् । निदाघऋभुसंवादो द्वितीयोंश उदाहृतः ॥ ७ ॥
भरतचरितं चाथ मुक्तिमार्गप्रदर्शनम् । निदाघऋभुसंवादो द्वितीयोंऽश उदाहृतः ॥
Verse 8
मन्वन्तरसमाख्यानं वेदव्यासावतारकम् । नरकोद्धारकं कर्म गदितं च ततः परम् ॥ ८ ॥
मन्वन्तरसमाख्यानं वेदव्यासावतारकम् । ततः परं नरकोद्धारकं कर्म प्रोक्तं शुभप्रदम् ॥
Verse 9
सगरस्यौर्वसंवादे सर्वधर्मनिरूपणम् । श्राद्धकल्पं तथोद्दिष्टं वर्णाश्रमनिबन्धनम् ॥ ९ ॥
सगरस्यौर्वसंवादे सर्वधर्मनिरूपणं, श्राद्धकल्पोऽपि निर्दिष्टो वर्णाश्रमधर्मनिबन्धनं च ॥
Verse 10
सदाचारश्च कथितो मायामोहकथा ततः । तृतीयोंऽशोऽयमुदितः सर्वपापप्रणाशनः ॥ १० ॥
सदाचारः कथितश्च, ततः मायामोहकथा; एवं तृतीयोऽयमंशोऽुदितः सर्वपापप्रणाशनः ॥
Verse 11
सूर्यवंशकथ पुण्या सोमवंशाऽनुकीर्तनम् । चतुर्थेंऽशेमुनिश्रेष्ठ नानाराजकथान्वितम् ॥ ११ ॥
सूर्यवंशकथा पुण्या, सोमवंशानुकीर्तनम्; चतुर्थेऽंशे मुनिश्रेष्ठ नानाराजकथान्वितम् ॥
Verse 12
कृष्णावतारसंप्रश्नो गोकुलीया कथा ततः । पूतनादिवधो बाल्ये कौमारेऽघादिहिंसनम् ॥ १२ ॥
कृष्णावतारसंप्रश्नो गोकुलीया कथा ततः; पूतनादिवधो बाल्ये कौमारेऽघादिहिंसनम् ॥
Verse 13
कैशोरे कंसहननं माथुरं चरितं तथा । ततस्तु यौवने प्रोक्ता लीला द्वारवतीभवा ॥ १३ ॥
कैशोरे कंसहननं माथुरं चरितं तथा; ततस्तु यौवने प्रोक्ता लीला द्वारवतीभवा ॥
Verse 14
सर्वदैत्यवधो यत्र विवाहाश्च पृथग्विधाः । यत्र स्थित्वाजगन्नाथः कृष्णो योगेश्वरेश्वरः ॥ १४ ॥
यत्र सर्वदैत्यवधाः पृथग्विधा विवाहाश्च वर्ण्यन्ते; तत्रैव स्थित्वा जगन्नाथः कृष्णो योगेश्वरेश्वरः प्रकाशते ॥
Verse 15
भूभारहरणं चक्रे परेषां हननादिभिः । अष्टावक्रीयमाख्यानं पंचमोंऽश इतीरितः ॥ १५ ॥
स परेषां हननादिभिर्भूभारहरणं चक्रे; अष्टावक्रीयमाख्यानं पञ्चमोऽंश इति कीर्तितम् ॥
Verse 16
कलिजं चरितं प्रोक्तं चातुर्विध्यं लयस्य च । ब्रह्मज्ञानसमुद्देशः खांडिक्यस्य निरूपितः ॥ १६ ॥
कलियुगसम्बद्धं चरितं प्रोक्तं, लयस्य चातुर्विध्यं च; खाण्डिक्योपदिष्टो ब्रह्मज्ञानसमुद्देशो निरूपितः ॥
Verse 17
केशिध्वजेन चेत्येष षष्ठोंऽशः परिकीर्तितः । अतः परं तु सूतेन शौनकादिभिरादरात् ॥ १७ ॥
केशिध्वजेन चेत्येष षष्ठोऽंशः परिकीर्तितः; अतः परं तु सूतेन शौनकादिभ्य आदरात् कथ्यते ॥
Verse 18
पृष्टेन चोदिताः शश्वद्विष्णुधर्मोत्तराह्वयाः । नानाधर्मकथाः पुण्या व्रतानि नियमा यमाः ॥ १८ ॥
पृष्टेन चोदिताः शश्वद्विष्णुधर्मोत्तराह्वयाः; नानाधर्मकथाः पुण्या व्रतानि नियमा यमाश्च प्रकाशयन्ति ॥
Verse 19
धर्मशास्त्रं चार्थशास्त्रं वेदांतं ज्योतिषं तथा । वंशाख्यानं प्रकरणात् स्तोत्राणि मनवस्तथा ॥ १९ ॥
धर्मशास्त्रं चार्थशास्त्रं वेदान्तं ज्योतिषं तथा । वंशाख्यानं प्रकरणैः स्तोत्राणि मनवस्तथा ॥ १९ ॥
Verse 20
नानाविद्यास्तथा प्रोक्ताः सर्वलोकोपकारिकाः । एतद्विष्णुपुराणं वै सर्वशास्त्रार्थसंग्रहम् ॥ २० ॥
नानाविद्यास्तथा प्रोक्ताः सर्वलोकोपकारिकाः । एतद्विष्णुपुराणं वै सर्वशास्त्रार्थसंग्रहम् ॥ २० ॥
Verse 21
वाराहकल्पवृत्तांतं व्यासेन कथितं त्विह । यो नरः पठते भक्त्या यः श्रृणोति च सादरम् ॥ २१ ॥
वाराहकल्पवृत्तान्तं व्यासेन कथितं त्विह । यो नरः पठते भक्त्या यः शृणोति च सादरम् ॥ २१ ॥
Verse 22
तावुभौ विष्णुलोकं हि व्रजेतां भुक्तभोगकौ । तल्लिखित्वा च यो दद्यादाषाढ्यां घृतधेनुना ॥ २२ ॥
तावुभौ विष्णुलोकं हि व्रजेतां भुक्तभोगकौ । तल्लिखित्वा च यो दद्यादाषाढ्यां घृतधेनुना ॥ २२ ॥
Verse 23
सहितं विणुभक्ताय पुराणार्थविदेद्विज । स याति वैष्णवं धाम विमानेनार्कवर्चसा ॥ २३ ॥
सहितं विष्णुभक्ताय पुराणार्थविदे द्विज । स याति वैष्णवं धाम विमानेनार्कवर्चसा ॥ २३ ॥
Verse 24
यश्च विष्णुपुराणस्य समनुक्रमणीं द्विज । कथयेच्छृणुयाद्वापि स पुराणफलं लभेत् ॥ २४ ॥
यः कश्चिद् द्विज विष्णुपुराणस्य समनुक्रमणीं पठति शृणोति वा, स तस्य पुराणस्य समग्रं पुण्यफलम् अवाप्नोति ॥
Verse 25
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे विष्णुपुराणानुक्रमणीनिरूपणं नाम चतुर्नवतितमोऽध्यायः ॥ ९४ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे “विष्णुपुराणानुक्रमणीनिरूपणम्” नाम चतुर्नवतितमोऽध्यायः समाप्तः ॥
Frequently Asked Questions
It functions as a canonical index: by listing divisions and topics (cosmology, dynasties, avatāra-kathā, ritual law, and mokṣa teachings), it validates the Viṣṇu Purāṇa’s scope and provides a study-map that mirrors the Purāṇic method of synthesizing many śāstric domains into a single devotional framework.
Devotional reading (pāṭha) and reverent listening (śravaṇa) to the Varāha-kalpa narration, reciting or hearing the anukramaṇī itself, and also writing and gifting the text—especially in Āṣāḍha with a ghṛta-dhenū (ghee-cow)—as well as teaching Purāṇic meaning to a Viṣṇu devotee.