The Narration of the Brāhma Purāṇa’s Account (Brāhma Purāṇānukramaṇikā)
कुमारस्य पूर्वोपदेशेन हृष्टो नारदः श्रेष्ठां पौराणिकीं कथां याचते—पुराणानां वर्गीकरणं, विभागाः, छन्दोमानं, वर्णाश्रमाचारः, व्रतानि, वंशानुचरितानि च। सनत्कुमारः पुराणसमूहस्य बहुकल्पविस्तारं कथयित्वा सनातनं प्रति प्रेषयति। सनातनः नारायणं ध्यात्वा नारदस्य एकाग्रभक्तिं प्रशंसन् ब्रह्मणो मरीचये पुरातनं वचनं निवेदयति—प्रत्येककल्पे आदौ एकं महापुराणं आसीत्, ततः सर्वशास्त्ररूपेण प्रसारितम्; हरिः प्रत्येकद्वापरे व्यासरूपेण प्रादुर्भूय चतुर्लक्षप्रमाणं कृत्वा अष्टादशधा विभजति। ततः ब्राह्मपुराणानुक्रमणिकां दर्शयति—द्विभागरचना, देवाः प्रजापतयः, सूर्यवंशादिवंशाः, रामकृष्णचरितम्, द्वीपवर्षस्वर्गपातालनरकवर्णनम्, तीर्थविधिः, श्राद्धं यमलोकः, युगधर्मः, प्रलयः, योगसाङ्ख्यं ब्रह्मवादश्च; लेखनदानश्रवणपाठयोः फलानि च उपसंहरति।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । एतच्छ्रुत्वा नारदस्तु कुमारस्य वचो मुदा । पुनरप्याह सुप्रीतो जिज्ञासुः श्रेय उत्तमम् ॥ १ ॥
सूत उवाच। एतदाकर्ण्य कुमारवचनं मुदा नारदः सुप्रीतः पुनरप्याह, उत्तमं श्रेयः जिज्ञासुः॥
Verse 2
नारद उवाच । साधु साधु महाभाग सर्वलोकोपकारकम् । महातंत्रं त्वया प्रोक्तं सर्वतंत्रोत्तमोत्तमम् ॥ २ ॥
नारद उवाच। साधु साधु महाभाग! त्वया प्रोक्तं महातन्त्रं सर्वलोकोपकारकम्, सर्वतन्त्रेषु उत्तमोत्तमम्॥
Verse 3
अधुना श्रोतुमिच्छामि पुराणाख्यानमुत्तमम् । यस्मिन्यस्मिन्पुराणे तु यद्यदाख्यानकं मुने । तत्सर्वं मे समाचक्ष्व सर्वज्ञस्त्वं यतो मतः ॥ ३ ॥
अधुना श्रोतुमिच्छामि पुराणाख्यानमुत्तमम्। मुने, यस्मिन् यस्मिन् पुराणे यद्यदाख्यानकं विद्यते, तत्सर्वं मे समाचक्ष्व; सर्वज्ञस्त्वं यतो मतः॥
Verse 4
सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं विप्रा नारदस्य शुभावहम् । पुराणाख्यानसंप्रश्नं कुमारः प्रत्युवाच ह ॥ ४ ॥
सूत उवाच—विप्राः! नारदस्य शुभावहं वचनं श्रुत्वा, पुराणाख्यानविषये तस्य संप्रश्नं ज्ञात्वा, कुमारः प्रत्युवाच ह॥
Verse 5
सनत्कुमार उवाच । पाराणाख्यानकं विप्र नानाकल्पसमुद्भवम् । नानाकथासमायुक्तमद्भुतं बहुविस्तरम् ॥ ५ ॥
सनत्कुमार उवाच—विप्र! इदं पुराणाख्यानं नानाकल्पसमुद्भवं, नानाकथासमायुक्तम्, अद्भुतं बहुविस्तरम्॥
Verse 6
ऋषिः सनातनश्चायं यथा वेद तथाऽपरः । न वेद तस्मात्पृच्छ त्वं बहुकल्पविदां वरम् ॥ ६ ॥
अयं सनातनऋषिः यथा वेद तथाऽपरः; एतद्विषये न वेद, तस्मात् त्वं बहुकल्पविदां वरं पृच्छ॥
Verse 7
श्रुत्वेत्थं नारदो वाक्यं कुमारस्य महात्मनः । प्रणम्य विनयोपेतः सनातनमथाब्रवीत् ॥ ७ ॥
इति कुमारस्य महात्मनः वाक्यं श्रुत्वा नारदः, प्रणम्य विनयोपेतः, अथ सनातनं अब्रवीत्॥
Verse 8
नारद उवाच । ब्रह्मन्पुराणविच्छ्रेष्ठ ज्ञानविज्ञानतत्पर । पुराणानां विभागं मे साकल्ये नानुकीर्तय ॥ ८ ॥
नारद उवाच—ब्रह्मन्! पुराणवित्-श्रेष्ठ! ज्ञानविज्ञानतत्पर! पुराणानां विभागं मे साकल्येन नानुकीर्तय॥
Verse 9
यस्मिञ् श्रुते श्रुतं सर्वं ज्ञातं कृते कृतम् ॥ ९ ॥
यस्मिन् श्रवणे श्रुतं सर्वं भवति, यस्मिन् ज्ञाने ज्ञातं सर्वं, यस्मिन् साधने कृतं सर्वं भवति॥
Verse 10
वर्णाश्रमाचारधर्मं साक्षात्कारमुपैष्यति । कियंति च पुराणानि कियत्संख्यानि मानतः ॥ १० ॥
वर्णाश्रमाचारधर्मस्य साक्षात्कारं प्राप्नुयात्। पुराणानि कियन्ति, तेषां च मानं श्लोकसंख्यया कियत्॥
Verse 11
किंकिमाख्यानयुक्तानि तद्वदस्व मम प्रभो । चातुर्वर्ण्याश्रया नानाव्रतादीनां कथास्तथा ॥ ११ ॥
किं किं आख्यानयुक्तानि, तद् वदस्व मम प्रभो। चातुर्वर्ण्याश्रया नानाव्रतादीनां कथाश्च तथा॥
Verse 12
सृष्टिक्रमेण वंशानां कथाः सम्यक्प्रकाशय । त्वत्तोऽधिको न चान्योऽस्ति पुराणाख्यानवित्प्रभो ॥ १२ ॥
सृष्टिक्रमेण वंशानां कथाः सम्यक् प्रकाशय। त्वत्तोऽধिको न चान्योऽस्ति पुराणाख्यानवित् प्रभो॥
Verse 13
तस्मादाख्याहि मह्यं त्वं सर्वसन्देहभंजनम् । सूत उवाच । ततः सनातनो विप्राः श्रुत्वा नारदभाषितम् ॥ १३ ॥
तस्मादाख्याहि मह्यं त्वं सर्वसन्देहभञ्जनम्। सूत उवाच—ततः सनातनो विप्राः श्रुत्वा नारदभाषितम्…॥
Verse 14
नारायणं क्षणं ध्यात्वा प्रोवाचाथ विदां वरः । सनातन उवाच । साधु साधु मुनिश्रेष्ठ सर्वलोकोपकारिका ॥ १४ ॥
क्षणमात्रं नारायणं ध्यात्वा विदां वरः ततः प्रोवाच। सनातन उवाच—साधु साधु मुनिश्रेष्ठ, सर्वलोकोपकारिका वाणी ते॥ १४ ॥
Verse 15
पुराणाख्यानविज्ञाने यज्जाता नेष्ठिकी मतिः । तुभ्यं समभिधास्यामि यत्प्रोक्तं ब्रह्मणा पुरा ॥ १५ ॥
पुराणाख्यानविज्ञाने यत् ते नैष्ठिकी मतिरुत्पन्ना, तस्मात् अहं ते समभिधास्यामि यत् पुरा ब्रह्मणा प्रोक्तम्॥ १५ ॥
Verse 16
मरीच्यादिऋषिभ्यस्तु पुत्रस्नेहावृतात्मना । एकदा ब्रह्मणः पुत्रो मरीचिर्नाम विश्रुतः ॥ १६ ॥
मरीच्यादिषु ऋषिषु कदाचित् ब्रह्मणः पुत्रो मरीचिर्नाम विश्रुतः, पुत्रस्नेहावृतात्मना तदा (व्यवहारं) चकार॥ १६ ॥
Verse 17
स्वाध्यायश्रुतसंपन्नो वेदवेदागपारगः । उपसृत्य स्वपितरं ब्रह्मणं लोकभावनम् ॥ १७ ॥
स्वाध्यायश्रुतसंपन्नो वेदवेदाङ्गपारगः सः, स्वपितरं लोकभावनं ब्रह्माणम् उपसृत्य (उपागच्छत्)॥ १७ ॥
Verse 18
प्रणम्य भक्त्या पप्रच्छ इदमेव मुनिश्वर । पुराणाख्यानममलं यत्त्वं पृच्छसि मानद ॥ १८ ॥
भक्त्या प्रणम्य सः पप्रच्छ—इदमेव, मुनिश्वर। पुराणाख्यानममलं यत् त्वं पृच्छसि, मानद॥ १८ ॥
Verse 19
मरीचिरुवाच । भगवन्देवदेवेश लोकानां प्रभवाप्यय । सर्वज्ञ सर्वकल्याण सर्वाध्यक्ष नमोऽस्तु ते ॥ १९ ॥
मरीचिरुवाच— भगवन् देवदेवेश! लोकानां प्रभवाप्यय! सर्वज्ञ! सर्वकल्याण! सर्वाध्यक्ष! ते नमोऽस्तु॥
Verse 20
पुराणबीजमाख्यहि मह्यं शुश्रूषवे पितः । लक्षणं च प्रमाणं च चं वक्तारं पृच्छकं तथा ॥ २० ॥
हे पितः, शुश्रूषवे मह्यं पुराणबीजं ब्रूहि; तस्य लक्षणं प्रमाणं च, वक्तारं पृच्छकं च तथा॥
Verse 21
ब्रह्मोवाच । श्रृणु वत्स प्रवक्ष्यामि पुराणानां समुच्चयम् । यस्मिञ्ज्ञाते भवेज्ज्ञातं वाङ्मयं सचराचरम् ॥ २१ ॥
ब्रह्मोवाच— शृणु वत्स, प्रवक्ष्यामि पुराणानां समुच्चयम्; यस्मिञ्ज्ञाते वाङ्मयं सचराचरं ज्ञातं भवति॥
Verse 22
पुराणमेकमेवासीत्सर्वकल्पेषु मानद । चतुर्वर्गस्य बीजं च शतकोटिप्रविस्तरम् ॥ २२ ॥
मानद, सर्वकल्पेषु पुराणमेकमेवासीत्; चतुर्वर्गस्य बीजं च शतकोटिप्रविस्तरम्॥
Verse 23
प्रवृत्तिः सर्वशास्त्राणां पुराणादभवत्ततः । कालेनाग्रहणं दृष्ट्वा पुराणस्य महामतिः ॥ २३ ॥
ततः पुराणात् सर्वशास्त्राणां प्रवृत्तिरभवत्; कालेन पुराणस्याग्रहणं दृष्ट्वा महामतिः (तद्रक्षणाय प्रवृत्तः)॥
Verse 24
हरिर्व्यासस्वरूपेण जायते च युगे युगे । चतुर्लक्षप्रमाणेन द्वापरे द्वापरे सदा ॥ २४ ॥
हरिः स्वयमेव व्यासस्वरूपेण युगे युगे जायते। द्वापरे द्वापरे सदा चतुर्लक्षप्रमाणेन पुराणसंहिता प्रवर्तते॥२४॥
Verse 25
तदष्टादशधा कृत्वा भूर्लोके निर्द्दिशत्यपि । अद्यापि देवलोके तु शतकोटिप्रविस्तरम् ॥ २५ ॥
तत् पुराणं अष्टादशधा कृत्वा भूर्लोकेऽपि निर्दिशति। देवलोके तु अद्यापि शतकोटिप्रविस्तरं वर्तते॥२५॥
Verse 26
अस्त्येव तस्य सारस्तु चतुर्लक्षेण वर्ण्यते । ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च वायवीयं तथैव च ॥ २६ ॥
अस्त्येव तस्य सारोऽपि चतुर्लक्षेण वर्ण्यते। ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च वायवीयं तथैव च॥२६॥
Verse 27
भागवतं नारदीयं मार्कंडेयं च कीर्तितम् । आग्नेयं च भविष्यं च ब्रह्मवैवर्त्तलिंगके ॥ २७ ॥
भागवतं नारदीयं मार्कण्डेयं च कीर्तितम्। आग्नेयं च भविष्यं च ब्रह्मवैवर्त्तलिङ्गके॥२७॥
Verse 28
वाराहं च तथा स्कांदं वामनं कूर्मसंज्ञकम् । मात्स्यं च गारुडं तद्वद्ब्रह्मांडाख्यमिति त्रिषट् ॥ २८ ॥
वाराहं तथा स्कान्दं वामनं कूर्मसंज्ञकम्। मात्स्यं गारुडं तद्वद् ब्रह्माण्डाख्यमिति त्रिषट्॥२८॥
Verse 29
एकं कथानकं सूत्रं वक्तुः श्रोतुः समाह्वयम् । प्रवक्ष्यामि समासेन निशामय समाहितः ॥ २९ ॥
एकं कथासूत्रं वक्तृश्रोत्रोः समाह्वानरूपं समासेन प्रवक्ष्यामि; समाहितचित्तो निशामय ॥
Verse 30
ब्रह्मं पुराणं तत्रादौ सर्वलोकहिताय वै । व्यासेन वेदविदुषा समाख्यातं महात्मना ॥ ३० ॥
तत्रादौ सर्वलोकहिताय वै वेदविदुषा महात्मना व्यासेन ब्रह्मपुराणं समाख्यातम् ॥
Verse 31
तद्वै सर्वपुराणाऽग्र्यं धर्मकामार्थमोक्षदम् । नानाख्यानेतिहासाढ्यं दशसाहस्रमुच्यते ॥ ३१ ॥
तद्वै सर्वपुराणाग्र्यं धर्मकामार्थमोक्षदम्; नानाख्यानइतिहासाढ्यं दशसाहस्रं प्रकीर्तितम् ॥
Verse 32
देवानां च सुराणां च यत्रोत्पत्तिः प्रकीर्तिता । प्रजापतीनां च तथा दक्षादीनां मुनीश्वर ॥ ३२ ॥
यत्र देवानां सुराणां चोत्पत्तिः प्रकीर्तिता; तथा प्रजापतीनां च दक्षादीनां मुनीश्वर ॥
Verse 33
ततो लोकेश्वरस्यात्र सूर्यस्य परमात्मनः । वंशानुकीर्तनं पुण्यं महापातकनाशनम् ॥ ३३ ॥
ततो लोकेश्वरस्यात्र सूर्यस्य परमात्मनः वंशानुकीर्तनं पुण्यं महापातकनाशनम् ॥
Verse 34
यत्रावतारः कथितः परमानंदरूपिणः । श्रीमतो रामचंद्रस्य चतुर्व्यूहावतारिणः ॥ ३४ ॥
यत्र परमानन्दरूपिणः श्रीमतो रामचन्द्रस्य चतुर्व्यूहावतारिणोऽवतारकथा कथिता दृश्यते ॥
Verse 35
ततश्च सोमवंशस्यं कीर्तनं यत्र वर्णितम् । कृष्णस्य जगदीशस्य चरितं कल्मषापहम् ॥ ३५ ॥
ततः सोमवंशस्य कीर्तनं यत्र वर्णितं, जगदीशस्य कृष्णस्य कल्मषापहं चरितं च कथ्यते ॥
Verse 36
द्वीपानां चैव सर्वेषां वर्षाणां चाप्यशेषतः । वर्णनं यत्र पातालस्वर्गाणां च प्रदृश्यते ॥ ३६ ॥
यत्र द्वीपानां सर्वेषां वर्षाणां चाशेषतः, तथा पातालस्वर्गयोश्च सम्पूर्णं वर्णनं प्रदृश्यते ॥
Verse 37
नरकाणां समाख्यानं सूर्यस्तुतिकथानकम् । पार्वत्याश्च तथा जन्म विवाहश्च निगद्यते ॥ ३७ ॥
नरकाणां समाख्यानं सूर्यस्तुतिकथानकं, तथा पार्वत्याः जन्म विवाहश्च यत्र निगद्यते ॥
Verse 38
दक्षाख्यानं ततः प्रोक्तमेकाम्रक्षेत्रवर्णनम् । पूर्वभागोऽयमुदितः पुराणस्यास्य नारद ॥ ३८ ॥
ततः दक्षाख्यानं प्रोक्तमेकाम्रक्षेत्रवर्णनं च; हे नारद, एवमस्य पुराणस्य पूर्वभाग उदितः ॥
Verse 39
अस्योत्तरे विभागे तु पुरुषोत्तमवर्णनम् । विस्तरेण समाख्यातं तीर्थयात्राविधानतः ॥ ३९ ॥
अस्योत्तरविभागे तु पुरुषोत्तमस्य माहात्म्यं तीर्थयात्राविधानरूपेण विस्तरेण सम्यग् आख्यातम् ॥
Verse 40
अत्रैव कृष्णचरितं विस्तरात्समुदीरितम् । वर्णनं यमलोकस्य पितृश्राद्धविधिस्तथा ॥ ४० ॥
अत्रैव श्रीकृष्णचरितं विस्तरेण समुदीरितं, तथा यमलोकवर्णनं पितृश्राद्धविधिश्चोक्तः ॥
Verse 41
वर्णाश्रमाणां धर्माश्च कीर्तिता यत्र विस्तरात् । विष्णुधर्मयुगाख्यानं प्रलयस्य च वर्णनम् ॥ ४१ ॥
यत्र वर्णाश्रमधर्माः विस्तरेण कीर्तिताः; तथा विष्णुधर्मस्य युगाख्यानं प्रलयवर्णनं च प्रदर्शितम् ॥
Verse 42
योगानां च समाख्यानं सांख्यानां चापि वर्णनम् । ब्रह्मवादसमुद्देशः पुराणस्य प्रशंसनम् ॥ ४२ ॥
योगानां समाख्यानं सांख्यस्यापि वर्णनं, ब्रह्मवादसमुद्देशः पुराणस्य च प्रशंसनं तत्र विद्यते ॥
Verse 43
एतद्ब्रह्मपुराणं तु भागद्वयसमन्वितम् । वर्णितं सर्वपापघ्नं सर्वसौख्यप्रदायकम् ॥ ४३ ॥
एतद्ब्रह्मपुराणं भागद्वयसमन्वितं सर्वपापहरं सर्वसौख्यप्रदं च इति वर्णितम् ॥
Verse 44
सूतशौनकसंवादं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । लिखित्वैतत्पुराणं यो वैशाख्यां हेमसंयुतम् ॥ ४४ ॥
यः सूतशौनकसंवादरूपं भुक्तिमुक्तिप्रदं पुराणमेतद् वैशाखमासे हेमसंयुतं लिखापयति, स प्रतिज्ञातं पुण्यफलम् अवाप्नोति।
Verse 45
जलधेनुयुतं चापि भक्त्या दद्याद्द्विजातये । पौराणिकाय संपूज्य वस्त्रभोज्यविभूषणैः ॥ ४५ ॥
जलधेनुयुतं दानं भक्त्या द्विजातये दद्यात्; पौराणिकं सम्यक् संपूज्य वस्त्रभोज्यविभूषणैः तं पूजयेत्।
Verse 46
स वसेद्ब्रह्मणो लोके यावच्चंद्रार्कतारकम् । यः पठेच्छृणुयाद्वापि ब्राह्मानुक्रमणीं द्विज ॥ ४६ ॥
हे द्विज, यः ब्राह्मानुक्रमणीं पठति शृणुयाद्वापि, स चन्द्रार्कतारकस्थितियावत् ब्रह्मलोके वसति।
Verse 47
सोऽपि सर्वपुराणस्य श्रोतुर्वक्तुः फलं लभेत् । श्रृणोति यः पुराणं तु ब्रह्मं सर्वं जितेंद्रियः ॥ ४७ ॥
यः जितेन्द्रियः सन् ब्रह्ममयं सर्वं पुराणं शृणोति, स श्रोतुर्वक्तुश्च फलं लभेत, सर्वपुराणफलसमं च।
Verse 48
हविष्याशी च नियमात्स लभेद्ब्रह्मणः पदम् । किमत्र बहुनोक्तेन यद्यदिच्छति मानवः । तत्सर्वं लभते वत्स पुराणस्यास्य कीर्तनात् ॥ ४८ ॥
नियमेन हविष्याशी सन् ब्रह्मणः पदं लभेत्। किमत्र बहुनोक्तेन—हे वत्स, यद्यदिच्छति मानवः, तत्सर्वं पुराणस्यास्य कीर्तनात् लभते।
Verse 49
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे ब्राह्मपुराणेतिहासकथनं नाम द्विनवतितमोऽध्यायः ॥ ९२ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणस्य पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे ब्राह्मपुराणेतिहासकथनं नाम द्विनवतितमोऽध्यायः समाप्तः ॥ ९२ ॥
Frequently Asked Questions
The chapter stresses adhikāra (proper authority): Purāṇic narration is vast across many kalpas, so Nārada is guided to the foremost kalpa-knower. This preserves a disciplined transmission model where specialized encyclopedic classification is taught by the most competent teacher.
By presenting a kalpa-based origin (one primordial mega-Purāṇa), its diffusion into all śāstras, and periodic redaction by Hari as Vyāsa in each Dvāpara-yuga—establishing both divine source and cyclical preservation.
It does not merely praise Purāṇas; it models structured indexing by summarizing the Brāhma Purāṇa’s scope—cosmogony, genealogies, avatāras, cosmography, tirtha-vidhi, śrāddha, ethics, philosophy—showing how a Purāṇa can be navigated as a knowledge-map.