The Description of the Glory of the Purāṇa (Purāṇa-Māhātmya)

Verse 1

सूत उवाच । इत्येवमुक्त्वा मुनिना हि पृष्टास्ते वै कुमाराः किल नारदेन । संपूजिताः शास्त्रविदां वरिष्ठाः कृताह्निका जग्मुरुमेशलोकम् ॥ १ ॥

सूत उवाच । इत्युक्त्वा मुनिना पृष्टाः कुमाराः किल नारदेन । संपूजिताः शास्त्रविदां वरिष्ठाः कृताह्निका जग्मुरुमेशलोकम् ॥

Verse 2

तत्रेशमग्र्यर्कनिभैर्मुनींद्रैः श्रीवामदेवादिभिरर्चितांघ्रिम् । सुरासुरेन्द्रैरभिवंद्यमुग्रं नत्वाज्ञया तस्य निषेदुरुर्व्याम् ॥ २ ॥

तत्रेशं श्रीवामदेवादिभिर्मुनीन्द्रैरग्र्यर्कनिभैरर्चिताङ्घ्रिम् । सुरासुरेन्द्रैरभिवन्द्यमुग्रं नत्वा तदाज्ञया उर्व्यां निषेदुः ॥

Verse 3

श्रुत्वाथ तत्राखिलशास्त्रसारं शिवागमं ते पशुपाशमोक्षणम् । जग्मुस्ततो ज्ञानघनस्वरूपा नत्वा पुरारिं स्वपितुर्निकाशम् ॥ ३ ॥

श्रुत्वा तत्राखिलशास्त्रसारं शिवागमं पशुपाशमोक्षणप्रदम् । ज्ञानघनस्वरूपास्ते ततो जग्मुः, पुरारिं नत्वा स्वपितुर्निकाशं ययुः ॥ ३ ॥

Verse 4

तत्पादपद्मे प्रणतिं विधाय पित्रापि सत्कृत्य सभाजितास्ते । लब्ध्वाशिषोऽद्यापि चरन्ति शश्वल्लोकेषु तीर्थानि च तीर्थभूताः ॥ ४ ॥

तत्पादपद्मे प्रणतिं विधाय पित्रापि सत्कृत्य सभाजितास्ते । लब्ध्वाशिषः शश्वल्लोकेषु चरन्ति तीर्थानि, स्वयमेव तीर्थभूताः ॥ ४ ॥

Verse 5

जग्मुस्ततो वै बदरीवनान्ते सुरेन्द्रवर्गैरुपसेव्यमानम् । दध्युश्चिरं विष्णुपदाब्जमव्ययं ध्यायन्ति यद्यतयो वीतरागाः ॥ ५ ॥

ततो वै बदरीवनान्ते जग्मुः सुरेन्द्रवर्गैरुपसेव्यमानम् । विष्णुपदाब्जमव्ययं चिरं दध्युः, यद् ध्यायन्ति वीतरागा यतयः ॥ ५ ॥

Verse 6

नारदोऽपि ततो विप्रा कुमारेभ्यः समीहितम् । लब्ध्वा ज्ञानं सविज्ञानं भृशं प्रीतमना ह्यभूत् ॥ ६ ॥

नारदोऽपि ततो विप्राः कुमारेभ्यः समीहितम् । लब्ध्वा ज्ञानं सविज्ञानं भृशं प्रीतमना अभवत् ॥ ६ ॥

Verse 7

स तस्मात्स्वर्णदीतीरादागत्य पितुरन्तिके । प्रणम्य सत्कृतः पित्रा ब्रह्मणा निषसाद च ॥ ७ ॥

स तस्मात् स्वर्णदीतीरादागत्य पितुरन्तिके । प्रणम्य सत्कृतः पित्रा ब्रह्मणा निषसाद च ॥ ७ ॥

Verse 8

कुमारेभ्यः श्रुतं यच्च ज्ञानं विज्ञानसंयुतम् । वर्णयामास तत्त्वेन सोऽपि श्रुत्वा मुमोद च ॥ ८ ॥

कुमारेभ्यः श्रुतं यत् ज्ञानं विज्ञानसमन्वितम् । तत् स तत्त्वतः सम्यग् वर्णयामास; श्रुत्वा चान्योऽपि मुमोद ॥

Verse 9

अथ प्रणम्य शिरसा लब्धाशीर्मुनिसत्तमः । आजगाम च कैलासं मुनिसिद्धनिषेवितम् ॥ ९ ॥

अथ शिरसा प्रणम्य लब्धाशीर्मुनिसत्तमः । कैलासं जगामाथ मुनिसिद्धनिषेवितम् ॥

Verse 10

नानाश्चर्यमयं शश्वत्सर्वर्त्तुकुसुमद्रुमैः । मंदारैः पारिजातैश्च चंपकाशोकवंजुलैः ॥ १० ॥

नानाश्चर्यमयं शश्वत् सर्वर्तुकुसुमद्रुमैः । मन्दारैः पारिजातैश्च चम्पकाशोकवञ्जुलैः ॥

Verse 11

अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैर्नानापक्षिगणावृतैः । वातोद्धूतशिखैः पांथानाह्वयद्भिरिवावृतम् ॥ ११ ॥

अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैर्नानापक्षिगणावृतैः । वातोद्धूतशिखैः पन्थानमाह्वयद्भिरिवावृतम् ॥

Verse 12

नानामृगगणाकीर्णं सिद्धकिन्नरसंकुलम् । सरोभिः स्वच्छसलिलैर्लसत्कांचनपंकजैः ॥ १२ ॥

नानामृगगणाकीर्णं सिद्धकिन्नरसंकुलम् । सरोभिः स्वच्छसलिलैर्लसत्काञ्चनपङ्कजैः ॥

Verse 13

शोभितं सारसैर्हंसैश्चक्राह्वाद्यैर्निनादितम् । स्वर्द्धनीपातनि र्घृष्टं क्रीडद्भिश्चाप्सरोगणैः ॥ १३ ॥

सारसैर्हंसैश्च शोभितं, चक्राह्वाद्यैः पक्षिभिर्निनादितम्। क्रीडद्भिरप्सरोगणैः स्वर्णाभरणदीप्तिभिः स्वर्द्धनीपातनिघृष्टं विराजते॥

Verse 14

सलिलेऽलकनंदायाः कुचकुंकुमपिंगले । आमोदमुदितैर्नागैः सलिलैः पुष्करोद्धृतैः ॥ १४ ॥

अलकनन्दायाः सलिले कुचकुङ्कुमपिङ्गले, आमोदेन मुदितैर्नागैः पुष्करोद्धृतैः सलिलैः क्रीड्यते॥

Verse 15

स्नापयद्भिः करेणूश्च कलभांश्च समाकुले । अथ श्वेताभ्रसदृशे श्रृंगे तस्य च भूभृतः ॥ १५ ॥

करेणूभिः कलभैश्च समाकुले, स्नापयद्भिः सर्वतो भरिते तत्र। अथ तस्य भूभृतः श्वेताभ्रसदृशे श्रृङ्गे कथा प्रववृते॥

Verse 16

वटं कालाभ्रसदृशं ददर्श शतयोजनम् । तस्याधस्तात्समासीनं योगिमण्डलमध्यगम् ॥ १६ ॥

कालाभ्रसदृशं वटं शतयोजनविस्तृतं ददर्श। तस्याधस्तात् योगिमण्डलमध्यगं समासीनं चैकं अपश्यत्॥

Verse 17

कपर्दिनं विरूपाक्ष व्याघ्रचर्मांबरावृतम् । भूतिभूषितसर्वांगं नागभूषणभूषितम् ॥ १७ ॥

कपर्दिनं विरूपाक्षं व्याघ्रचर्माम्बरावृतम्। भूतिभूषितसर्वाङ्गं नागभूषणभूषितं च तमपश्यत्॥

Verse 18

रुद्राक्षमालया शश्वच्छोभितं चंद्रशेखरम् । तं दृष्ट्वा नारदो विप्रा भक्तिनम्रात्मकंधरः ॥ १८ ॥

हे विप्राः, रुद्राक्षमालया शश्वच्छोभितं चन्द्रशेखरं दृष्ट्वा नारदः भक्तिनम्रशिराः सादरं प्रणनाम।

Verse 19

ननाम् शिरसा तस्य पादयोर्जगदीशितुः । ततः प्रसन्नमनसा स्तुत्वा वाग्भिर्वृषध्वजम् ॥ १९ ॥

स जगदीशितुः तस्य पादयोः शिरसा ननाम; ततः प्रसन्नमनाः वृषध्वजं वाग्भिः स्तुतवान्।

Verse 20

निषसादाज्ञया स्थाणोः सत्कृतो योगिभिस्तदा । अथापृच्छच्च कुशलं नारदं जगतां गुरुः ॥ २० ॥

ततः स्थाणोः आज्ञया नारदः निषसाद; तदा योगिभिः सत्कृतः। अनन्तरं जगतां गुरुः नारदं कुशलं पप्रच्छ।

Verse 21

स च प्राह प्रसादेन भवतः सर्वमस्ति मे । सर्वेषां योगिवर्याणां श्रृण्वतां तत्र वाडवाः ॥ २१ ॥

स च प्राह—“भवतः प्रसादेन मे सर्वमस्ति।” तत्र योगिवर्याणां शृण्वतां वाडवाः अपि तत् शुश्रुवुः।

Verse 22

पप्रच्छ शांभवं ज्ञानं पशुपाशविमोक्षणम् । स शिवः सादरं तस्य भक्त्या संतुष्टमानसः ॥ २२ ॥

स शांभवं ज्ञानं पशुपाशविमोक्षणं पप्रच्छ। तस्य भक्त्या संतुष्टमानसः शिवः सादरं प्रत्युवाच।

Verse 23

योगमष्टांगसंयुक्तं प्राह प्रणतवत्सलः । स लब्ध्वा शांभवं ज्ञानं शंकराल्लोकशंकरात् ॥ २३ ॥

प्रणतवत्सलः स योगमष्टाङ्गसंयुक्तं प्राह। लोकशंकरात् शंकरात् शांभवं ज्ञानं लब्ध्वा तद् उद्घोषयामास॥

Verse 24

सुप्रसन्नमना नत्वा ययौ नारायणांतिकम् । तत्रापि नारदोऽभीक्ष्णं गतागतपरायणः ॥ २४ ॥

सुप्रसन्नमना नत्वा स नारायणान्तिकं ययौ। तत्रापि नारदः अभिक्ष्णं गतागतपरायणः॥

Verse 25

सेवितं योगिभिः सिद्धैर्नारायणमतोषयत् । एतद्वः कीर्तितं विप्रा नारदीयं महन्मया ॥ २५ ॥

योगिभिः सिद्धैः सेवितं तद् नारायणम् अतोषयत्। एतद्वः कीर्तितं विप्राः नारदीयं महन्मया॥

Verse 26

उपाख्यानं वेदसमं सर्वशास्त्रनिदर्शनम् । चतुष्पादसमायुक्तं श्रृण्वतां ज्ञानवर्द्धनम् ॥ २६ ॥

उपाख्यानमिदं वेदसमं सर्वशास्त्रनिदर्शनम्। चतुष्पादसमायुक्तं शृण्वतां ज्ञानवर्द्धनम्॥

Verse 27

य एतत्कीर्तयेद्विप्रा नारदीयं शिवालये । समाजे द्विजमुख्यानां तथा केशवमंदिरे ॥ २७ ॥

य एतत्कीर्तयेद्विप्राः नारदीयं शिवालये। समाजे द्विजमुख्यानां तथा केशवमन्दिरे॥

Verse 28

मथुरायां प्रयागे च पुरुषोत्तमसन्निधौ । सेतौ काञ्च्यां कुशस्थल्यां गंगाद्वारे कुशस्थले ॥ २८ ॥

मथुरायां प्रयागे च पुरुषोत्तमसन्निधौ । सेतौ काञ्च्यां कुशस्थल्यां गङ्गाद्वारे कुशस्थले ॥ २८ ॥

Verse 29

पुष्करेषु नदीतीरे यत्र कुत्रापि भक्तिमान् । स लभेत्सर्वयज्ञानां तीर्थानां च फलं महत् ॥ २९ ॥

पुष्करेषु नदीतीरे यत्र कुत्रापि भक्तिमान् । स लभेत्सर्वयज्ञानां तीर्थानां च फलं महत् ॥ २९ ॥

Verse 30

दानानां चापि सर्वेषां तपसां वाप्यशेषतः । उपवासपरो वापि हविष्याशी जितेंद्रियः ॥ ३० ॥

दानानां चापि सर्वेषां तपसां वाप्यशेषतः । उपवासपरो वापि हविष्याशी जितेन्द्रियः ॥ ३० ॥

Verse 31

श्रोता चैव तथा वक्ता नारायणपरायणः । शिवभक्तिरतो वापि श्रृण्वन् सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ ३१ ॥

श्रोता चैव तथा वक्ता नारायणपरायणः । शिवभक्तिरतो वापि श्रृण्वन् सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ ३१ ॥

Verse 32

अस्निन्नशेषपुण्यानां सिद्धीनां च समुद्भवः । कथितः सर्वपापघ्नः पठतां श्रृण्वतां सदा ॥ ३२ ॥

अस्मिन्नशेषपुण्यानां सिद्धीनां च समुद्भवः । कथितः सर्वपापघ्नः पठतां श्रृण्वतां सदा ॥ ३२ ॥

Verse 33

कलिदोषहरं पुंसां सर्वसंपत्तिवर्द्धनम् । सर्वेषामीप्सितं चेदं सर्वज्ञानप्रकाशकम् ॥ ३३ ॥

एतत् कलिदोषहरं पुंसां सर्वसंपत्तिवर्धनम् । सर्वेषामीप्सितप्रदं सर्वज्ञानप्रकाशकम् ॥

Verse 34

शैवानां वैष्णवानां च शाक्तानां सूयसेविनाम् । तथैव गाणपत्यानां वर्णाश्रमवतां द्विजाः ॥ ३४ ॥

शैवानां वैष्णवानां च शाक्तानां सूर्यसेविनाम् । तथा गाणपत्यानां वर्णाश्रमस्थिताः द्विजाः ॥

Verse 35

तपसां च व्रतानां च फलानां संप्रकाशकम् । मंत्राणां चैव यंत्राणां वेदांगानां विभागशः ॥ ३५ ॥

तपसां व्रतानां च फलानां संप्रकाशकम् । मन्त्राणां यन्त्राणां चैव वेदाङ्गानां विभागशः ॥

Verse 36

तथागमानां सांख्यानां वेदानां चैव संग्रहम् । य एतत्पठते भक्त्या श्रृणुयाद्वा समाहितः ॥ ३६ ॥

तथागमानां सांख्यानां वेदानां चैव सङ्ग्रहम् । य एतत् पठते भक्त्या शृणुयाद्वा समाहितः ॥

Verse 37

स लभेद्वांछितान्कामान्देवादिष्वपि दुर्लभान् । श्रुत्वेदं नारदीयं तु पुराणं वेदसंमितम् ॥ ३७ ॥

स लभेद्वाञ्छितान् कामान् देवादिष्वपि दुर्लभान् । श्रुत्वेदं नारदीयं तु पुराणं वेदसम्मितम् ॥

Verse 38

वाचकं पूजयेद्भक्त्या धनरत्नांशुकादिभिः । भूमिदानैर्गवां दानै रत्नदानैश्च संततम् ॥ ३८ ॥

वाचकं भक्त्या पूजयेत् धनरत्नांशुकादिभिः। भूमिदानैर्गवां दानै रत्नदानैश्च नित्यशः॥

Verse 39

हस्त्यश्वरथदानैश्च प्रीणयेत्सततं गुरुम् । यस्तु व्याकुरुते विप्राः पुराणं धर्मसंग्रहम् ॥ ३९ ॥

हस्त्यश्वरथदानैश्च सततं गुरुमर्चयेत्। यो हि व्याकुरुते विप्राः पुराणं धर्मसंग्रहम्॥

Verse 40

चतुर्वर्गप्रदं नॄणां कोऽन्यस्तत्सदृशो गुरुः । कायेन मनसा वाचा धनाद्यैरपि संततम् ॥ ४० ॥

चतुर्वर्गप्रदः पुंसां यो गुरुः कोऽन्यस्तत्समः। तस्मै कायेन मनसा वाचा द्रव्याद्यैश्च नित्यशः॥

Verse 41

प्रियं समाचरेत्तस्य गुरोर्द्धर्मोपदेशिनः । श्रुत्वा पुराणं विधिवद्धोमं कृत्वा सुरार्चनम् ॥ ४१ ॥

गुरोर्धर्मोपदेशिनः प्रियं नित्यं समाचरेत्। पुराणं श्रुत्वा विधिवद्धोमं कृत्वा सुरानर्चयेत्॥

Verse 42

ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाच्छतं मिष्टान्नपायसैः । दक्षिणां प्रददेच्छक्त्या भक्त्या प्रीयेत माधवः ॥ ४२ ॥

ततो ब्राह्मणशतं भोजयेत् मिष्टान्नपायसैः। शक्त्या दक्षिणां दद्याद् भक्त्या माधवः प्रीयते॥

Verse 43

यथा श्रेष्ठा नदी गंगा पुष्करं च सरो यथा । काशी पुरी नगो मेरुर्देवो नारायणो हरिः ॥ ४३ ॥

यथा नदीषु गङ्गा श्रेष्ठा, सरसां पुष्करं यथा। यथा पुरीषु काशी श्रेष्ठा, पर्वतेषु मेरुरुत्तमः—तथा देवानां मध्ये नारायणो हरिः परः॥

Verse 44

कृतं युगं सामवेदो धेनुर्विप्रोऽन्नमंबु च । मार्गो मृगेंद्रः पुरुषोऽश्वत्थः प्रह्लाद आननम् ॥ ४४ ॥

कृतयुगं सामवेदो धेनुर्विप्रोऽन्नमम्बु च। मार्गो मृगेन्द्रः पुरुषोऽश्वत्थः प्रह्लाद आननम्॥

Verse 45

उच्चैः श्रवा वसंतश्च जपः शेषोऽर्यमा धनुः । पावको विष्णुरिंद्रश्च कपिलो वाक्पतिः कविः ॥ ४५ ॥

उच्चैःश्रवा वसन्तश्च जपः शेषोऽर्यमा धनुः। पावको विष्णुरिन्द्रश्च कपिलो वाक्पतिः कविः॥

Verse 46

अर्जुनो हनुमान्दर्भश्चित्तं चित्ररथोंऽबुजम् । उर्वशी कांचनं यद्वच्छ्रेष्टाश्चैते स्वजातिषु ॥ ४६ ॥

यथार्जुनो हनुमान्दर्भश्चित्तं चित्ररथोऽम्बुजम्। उर्वशी काञ्चनं चैव स्वजातिषु यथा वरम्॥

Verse 47

तथैव नारदीयं तु पुराणेषु प्रकीर्तितम् । शांतिरस्तु शिवं चास्तु सर्वेषां वो द्विजोत्तमाः ॥ ४७ ॥

तथैव नारदीयं तु पुराणेषु प्रकीर्तितम्। शान्तिरस्तु शिवं चास्तु सर्वेषां वो द्विजोत्तमाः॥

Verse 48

गमिष्यामि गुरोः पांर्श्वं व्यासस्यामिततेजसः । इत्युक्त्वाभ्यर्चितः सूतः शौनकाद्यैर्महात्मभिः ॥ ४८ ॥

गमिष्यामि गुरोः पार्श्वं व्यासस्यामिततेजसः—इत्युक्त्वा सूतः शौनकाद्यैर्महात्मभिः सम्यगभ्यर्चितः सन् प्रस्थितवान् ॥

Verse 49

आज्ञप्तश्च पुनः सर्वैर्दर्शनार्थं गुरोर्ययौ । तेऽपि सर्वे द्विजश्रेष्ठाः शौनकाद्याः समाहिताः । श्रुतं सम्यगनुष्ठाय तत्र तस्थुश्च सत्रिणः ॥ ४९ ॥

सर्वैः पुनरాజ्ञप्तः स गुरोर्दर्शनार्थं ययौ। शौनकाद्याः समाहिताः द्विजश्रेष्ठाः श्रुतं सम्यगनुष्ठाय सत्रिणस्तत्रैव तस्थुः ॥

Verse 50

कलिकल्मषविषनाशनं हरिं यो जपपूजनविधिभेषजोपसेवी । स तु निर्विषमनसा समेत्य यागं लभते सतमभीप्सितं हि लोकम् ॥ ५० ॥

कलिकल्मषविषनाशनं हरिं यो जपपूजनविधिभेषजोपसेवी। स निर्विषमनसा यागं सम्यक् समाप्य सत्यमभीप्सितं लोकं लभते ॥

Verse 51

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे पुराणमहिमावर्णनं नाम पंचविंशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १२५ ॥

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे ‘पुराणमहिमावर्णनम्’ नाम पंचविंशोत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः ॥