Pūrṇimā Pūrṇa-vratas: Dharmarāja-vrata, Vaṭa-Sāvitrī-vrata, and Gopadma-vrata
सनातनः नारदं क्रमागतपूर्णिमासु प्रवर्तनीयान् ‘पूर्णव्रतान्’ उपदिशति। चैत्रपूर्णिमा मन्वन्तरचक्रस्य सन्धिरिति निर्दिश्यते; सोमप्रीत्यर्थं पक्तान्नमिश्रितोदकयुक्तं कलशं दातव्यः। वैशाखपूर्णिमा सर्वफलप्रदा—ब्राह्मणेभ्यो दत्तं तत्तद्रूपेण प्रत्यावर्तते; तत्र धर्मराजव्रते पक्तान्नं, जलकलशः, गोसमं दानं विशेषतः कृष्णाजिनं खुरशृङ्गसमेतं तिलवस्त्रसुवर्णैः सह विदुषे द्विजाय सत्कारपूर्वकं दातव्यम्। अतिशयपुण्यवचनानि—सप्तद्वीपवती पृथ्वीदानसदृशं फलम्, सुवर्णयुक्तजलकलशदानं शोकनाशकमिति। ज्येष्ठपूर्णिमायां स्त्रीणां वटसावित्रीव्रतम्—उपवासः, वटस्य सेचनम्, यज्ञोपवीतबन्धनम्, अष्टोत्तरशतप्रदक्षिणा, अखण्डसौभाग्यप्रार्थना, सधवाभोजनं, परदिने भुक्त्वा सौभाग्यलाभः। आषाढपूर्णिमायां गोपद्मव्रतम्—श्रीगरुडोपेतं चतुर्भुजं सुवर्णहरिं ध्यायित्वा पूजयेत्, पुरुषसूक्तजपः, गुरुपूजनम्, ब्राह्मणभोजनं च; विष्णोः प्रसादेन इह परत्र च इष्टसिद्धिः।
Shlokas
Verse 1
सनातन उवाच । अथ नारद वक्ष्यामि श्रृणु पूर्णाव्रतानि ते । यानि कृत्वा नरो नारी प्राप्नुयात्सुखसंततिम् ॥ १ ॥
सनातन उवाच । अथ नारद वक्ष्यामि शृणु पूर्णाव्रतानि ते । यानि कृत्वा नरो नारी प्राप्नुयात्सुखसंततिम् ॥१॥
Verse 2
चैत्रपूर्णा तु विप्रेंद्र मन्वादिः समुदाहृता । अस्यां सान्नोदकं कुंभं प्रदद्यात्सोमतुष्टये ॥ २ ॥
चैत्रपूर्णा तु विप्रेन्द्र मन्वादिः समुदाहृता । अस्यां सान्नोदकं कुम्भं प्रदद्यात्सोमतुष्टये ॥२॥
Verse 3
वैशाख्यामपि पूर्णायां दानं सर्वस्य सर्वदम् । यद्यद्द्रव्यं ददेद्विप्रे तत्तदाप्नोति निश्चितम् ॥ ३ ॥
वैशाख्यामपि पूर्णायां दानं सर्वस्य सर्वदम् । यद्यद्द्रव्यं ददेद्विप्रे तत्तदाप्नोति निश्चितम् ॥३॥
Verse 4
धर्मराजव्रतं चात्र कथितं तन्निशामय । श्रृतान्नमुदकुंभं च वैशाख्यां वै द्विजोत्तमे ॥ ४ ॥
धर्मराजव्रतं चात्र कथितं तन्निशामय । श्रृतान्नमुदकुंभं च वैशाख्यां वै द्विजोत्तमे ॥४॥
Verse 5
दद्याद्गोदानफलदं धर्मराजस्य तुष्टये । अत्र कृष्णाजिनं दद्यात्सखुरं च सश्रृङ्गकम् ॥ ५ ॥
धर्मराजस्य तुष्टये गोदानफलप्रदं दानं दद्यात्। अत्र विधौ सखुरं सश्रृङ्गकं कृष्णाजिनं दद्यात्॥
Verse 6
तिलैः सहसमाच्छाद्य वस्त्रैर्हेम्ना द्विजातये । यस्तु कृष्णाजिनं दद्यात्सत्कृत्य विधिपूर्वकम् ॥ ६ ॥
तिलैः सह समाच्छाद्य वस्त्रैर्हेम्ना च द्विजातये। यः कृष्णाजिनं विधिपूर्वकं सत्कृत्य ददाति स महत्पुण्यभाग्भवति॥
Verse 7
सर्वशास्त्रविदे सप्तद्वीपभूमिप्रदः स वै । मोदते विष्णु लोके हि यावच्चन्द्रार्कतारकम् ॥ ७ ॥
सर्वशास्त्रविदे यः सप्तद्वीपभूमिं प्रददाति स एव। स विष्णुलोके चन्द्रार्कतारकयावत् प्रमोदते॥
Verse 8
कुंभान्स्वच्छजलैः पूर्णान्हिरण्येन समन्वितान् । यः प्रदद्याद्द्विजाग्र्येभ्यः स न शोचति कर्हिचित् ॥ ८ ॥
स्वच्छजलैः पूर्णान् कुम्भान् हिरण्यसमन्वितान्। यः द्विजाग्र्येभ्यः प्रददाति स कर्हिचिन्न शोचति॥
Verse 9
अथ ज्येष्ठस्य पूर्णायां वटसावित्रिकं व्रतम् । सोपवासा वटं सिंचेत्सलिलैरमृतोपमैः ॥ ९ ॥
अथ ज्येष्ठस्य पूर्णायां वटसावित्रिकं व्रतम्। सोपवासा वटं सिंचेत् सलिलैरमृतोपमैः॥
Verse 10
सूत्रेण वेष्टयेच्चैव सशताष्टप्रदक्षिणम् । ततः संप्रार्थयेद्दैवीं सावित्रीं सुपतिव्रताम् ॥ १० ॥
सूत्रेण वेष्टयेत् तद् अपि, अष्टोत्तरशतं प्रदक्षिणं कुर्यात् । ततः सुपतिव्रतां दैवीं सावित्रीं भक्त्या संप्रार्थयेत् ॥
Verse 11
जगत्पूज्ये जगन्मातः सावित्रि पतिदैवते । पत्या सहावियोगं मे वटस्थे कुरु ते नमः ॥ ११ ॥
जगत्पूज्ये जगन्मातः सावित्रि पतिदैवते । वटस्थे मे पत्या सहावियोगं कुरु, ते नमः ॥
Verse 12
इति सप्रार्थ्य या नारी भोजयित्वा परेऽहनि । सुवासिनीः स्वयं भुंज्यात्सा स्यात्सौभाग्यभागिनी ॥ १२ ॥
इति प्रार्थ्य या नारी परेऽहनि सुवासिनीर्भोजयित्वा, स्वयं भुञ्जीत; सा सौभाग्यभागिनी भवेत् ॥
Verse 13
आषाढस्य तु पूर्णायां गोपद्मव्रतमुच्यते । चतुर्भुजं महाकायं जांबूनदसमप्रभम् ॥ १३ ॥
आषाढपूर्णिमायां गोपद्मव्रतं प्रोच्यते । तत्र चतुर्भुजं महाकायं जाम्बूनदसमप्रभं हरिं ध्यायेत् ॥
Verse 14
शंखचक्रगदापद्मरमागरुडशोभितम् । सेवितं मुनिभिर्देवैर्यक्षगंधर्वकिन्नरैः ॥ १४ ॥
शंखचक्रगदापद्मैः श्रीगरुडाभ्यां च शोभितम् । मुनिदेवैर्यक्षगन्धर्वकिन्नरैः सेवितं पूजितं च ॥
Verse 15
एवंविधं हरिं तत्र स्नात्वा पूजां समाचरेत् । पौरुषेणैव सूक्तेन गंधाद्यैरुपचारकैः ॥ १५ ॥
एवंविधेन विधिना तत्र हरिं स्नापयित्वा पूजां सम्यगाचरेत् । पौरुषसूक्तपाठेन गन्धानुलेपनाद्युपचारैश्च समर्पयेत् ॥
Verse 16
आचार्यं वस्त्रभूषाद्यैस्तोषयेत्स्निग्धमानसः । भोजयेन्मिष्टपक्वान्नैर्द्विजानन्यांश्च शक्तितः ॥ १६ ॥
आचार्यं स्निग्धचित्तो वस्त्राभरणादिभिस्तोषयेत् । शक्तितो द्विजानन्यांश्च मिष्टपक्वान्नैर्भोजयेत् ॥
Verse 17
एवं कृत्वा व्रतं विप्र प्रसादात्कमलापतेः । ऐहिकामुष्मिकान्कामांल्लभते नात्र संशयः ॥ १७ ॥
एवं कृत्वा व्रतं विप्रः कमलापतेः प्रसादतः । ऐहिकामुष्मिकान्कामान् लभते नात्र संशयः ॥
Frequently Asked Questions
The chapter uses Caitra pūrṇimā as a cosmological time-marker to sacralize the calendar, linking household dāna (water-pot with water and cooked food) to Soma’s satisfaction and to the idea of renewing auspicious continuity at a cycle-threshold.
The rite specifies cow-equivalent merit through a kṛṣṇājina (black antelope skin) offered intact (with hooves and horns), augmented by sesame, garments, and gold, and framed by honoring a learned twice-born—highlighting both ritual correctness and the dharma-legal logic of substitutionary merit.
It is explicitly oriented to saubhāgya—unbroken marital auspiciousness—expressed through fasting, banyan worship, 108 circumambulations, and a prayer to Sāvitrī for never being separated from one’s husband, followed by feeding married women.
It combines Purāṇic iconography (four-armed Hari with Śrī and Garuḍa, conch-disc-mace-lotus) with a Vedic hymn (Puruṣa Sūkta) and standard completion practices (guru-honor and brāhmaṇa-feeding), presenting devotion as textually anchored and ritually enacted.