The Exposition of the Dvādaśī Vow for the Twelve Months (Dvādaśī-vrata-nirṇaya and Mahā-dvādaśī Lakṣaṇas)

Verse 1

सनातन उवाच । अथ व्रतानि द्वादश्याः कथयामि तवानघ । यानि कृत्वा नरो लोके विष्णोः प्रियतरो भवेत् ॥ १ ॥

सनातन उवाच— अथ द्वादश्याः व्रतानि ते वक्ष्यामि, हे अनघ; यानि कृत्वा नरो लोके विष्णोः प्रियतरो भवेत् ॥

Verse 2

चैत्रस्य शुक्लद्वादश्यां मदनव्रतमाचरेत् । स्थापयेदव्रणं कुंभं सिततंदुलपूरितम् ॥ २ ॥

चैत्रमासस्य शुक्लद्वादश्यां मदनव्रतमाचरेत्; अव्रणं कुम्भं स्थापयेत्, सिततण्डुलैः परिपूरितम् ॥

Verse 3

नानाफलयुतं तद्वदिक्षुदंडसमन्वितम् । सितवस्त्रयुगच्छन्नं सितचंदनचर्च्चितम् ॥ ३ ॥

नानाफलसमायुक्तं तथा इक्षुदण्डसमन्वितम्; सितवस्त्रयुगच्छन्नं सितचन्दनचर्चितम् ॥

Verse 4

नानाभक्ष्यसमोपेतं सहिरण्यं स्वशक्तितः । ताम्रपात्रं गुडोपेतं तस्योपरि निवेशयेत् ॥ ४ ॥

स्वशक्तितो नानाभक्ष्यसमोपेतं सहिरण्यं द्रव्यं समारोप्य, तस्योपरि गुडोपेतं ताम्रपात्रं निवेशयेत् ॥

Verse 5

तत्र संपूजयेद्देवं कामरूपिणमच्युतम् । गंधाद्यैरुपचारैस्तु सोपवासो परेऽहनि ॥ ५ ॥

तत्र कामरूपिणमच्युतं देवं गन्धाद्यैरुपचारैः संपूजयेत्; परेऽहनि तु सोपवासो भवेत् ॥

Verse 6

पुनः प्रातः समभ्यर्च्य ब्राह्मणाय निवेदयेत् । ब्रह्मणान्भोजयेच्चैव तेभ्यो दद्याच्च दक्षिणाम् ॥ ६ ॥

पुनः प्रातः समभ्यर्च्य, निवेद्यं ब्राह्मणाय समर्पयेत्; ब्राह्मणान् भोजयेत्, तेभ्यश्च दक्षिणां दद्यात् ॥

Verse 7

वर्षमेवं व्रतं कृत्वा घृतधेनुसमन्विताम् । शय्यां तु दद्याद्गुरवे सर्वोपस्करसंयुताम् ॥ ७ ॥

एवं वर्षं व्रतमाचर्य, घृतधेनुसमन्वितां सर्वोपस्करसंयुतां शय्यां गुरवे दद्यात् ॥

Verse 8

कांचनं कामदेवं च शुक्तां गां च पयस्विनीम् । वासोभिर्द्विजदांपत्यं पूजयित्वा समर्पयेत् ॥ ८ ॥

कांचनं कामदेवप्रतिमां शुक्तां पयस्विनीं गां च दत्त्वा, वासोभिर्द्विजदांपत्यं पूजयित्वा तान् समर्पयेत् ॥

Verse 9

प्रीयतां कामरूपी मे हरिरित्येवमुच्चरन् । यः कुर्याद्विधिनाऽनेन मदनद्वादशीव्रतम् ॥ ९ ॥

“प्रीयतां कामरूपी मे हरिः” इत्येवम् उच्चरन् यः विधिनाऽनेन मदनद्वादशीव्रतं कुर्यात्, स तस्य व्रतस्य पुण्यफलम् अवाप्नोति।

Verse 10

स सर्वपापनिर्भुक्तः प्राप्नोति हरिसाम्यताम् । अस्यामेव समुद्दिष्टं भर्तृद्वादशिकाव्रतम् ॥ १० ॥

स सर्वपापनिर्मुक्तः हरिसाम्यतां प्राप्नोति। अस्यामेव प्रसङ्गे भर्तृद्वादशिकाव्रतं निर्दिष्टम्।

Verse 11

स्वास्तृतां तत्र शय्यां तु कृत्वात्र श्रीयुतं हरिम् । संस्थाप्य मंडपं पुष्पैस्तदुपर्प्युपकल्पयेत् ॥ ११ ॥

तत्र स्वास्तृतां शय्यां कृत्वा, तस्याम् श्रीसहितं हरिं संस्थाप्य, मण्डपं कृत्वा पुष्पैः तदुपरि उपकल्पयेत्।

Verse 12

ततः संपूज्य गंधाद्यैर्व्रती जागरणं निशि । नृत्यवादित्रगीताद्यैस्ततः प्रातः परेऽहनि ॥ १२ ॥

ततः गन्धाद्यैः सम्यक् संपूज्य, व्रती निशि जागरणं कुर्यात्—नृत्य-वादित्र-गीतादिभिः; ततः परेऽहनि प्रातः (कर्म) समापयेत्।

Verse 13

सशय्यं श्रीहरिं हैमं द्विजग्र्याय निवेदयेत् । द्विजान्संभोज्य विसृजद्दक्षिणाभिः प्रतोषितान् ॥ १३ ॥

सशय्यं हैमं श्रीहरिं द्विजग्र्याय निवेदयेत्। द्विजान् सम्भोज्य, दक्षिणाभिः प्रतोषितान् विसृजेत्।

Verse 14

एवं कृतव्रतस्यापि दांपत्यं जायते स्थिरम् । सप्तजन्मसु भुंक्ते च भोगान् लोकद्वयेप्सितान् ॥ १४ ॥

एवं सम्यक् कृतव्रतस्यापि दाम्पत्यं स्थिरं भवति। स च सप्तजन्मसु लोकद्वयेऽपि इप्सितान् भोगान् भुङ्क्ते॥१४॥

Verse 15

वैशाखशुक्लद्वादश्यां सोपवासो जितेंद्रियः । संपूज्य माधवं भक्त्या गंधाद्यैरुपचारकैः ॥ १५ ॥

वैशाखस्य शुक्लद्वादश्यां सोपवासो जितेन्द्रियः। गन्धाद्यैरुपचारकैर्भक्त्या माधवं सम्यक् सम्पूजयेत्॥१५॥

Verse 16

पक्कान्नं तृप्तिजनकं मधुरं सोदकुंभकम् । विप्राय दद्याद्विधिवन्माधवः प्रीयतामिति ॥ १६ ॥

पक्कान्नं तृप्तिजनकं मधुरं सोदकुम्भकम्। विप्राय दद्याद्विधिवन्माधवः प्रीयतामिति॥१६॥

Verse 17

द्वादश्यां ज्येष्ठशुक्लायां पूजयित्वा त्रिविक्रमम् । गंधाद्यैर्मधुरान्नाढ्यं करक विनिवेदयेत् ॥ १७ ॥

द्वादश्यां ज्येष्ठशुक्लायां पूजयित्वा त्रिविक्रमम्। गन्धाद्यैर्मधुरान्नाढ्यं करकं विनिवेदयेत्॥१७॥

Verse 18

व्रती द्विजाय तत्पश्चादेकभक्तं समाचरेत् । व्रतेनानेन संतुष्टो देवदेवस्त्रिविक्रमः ॥ १८ ॥

व्रती ततः पश्चाद् द्विजाय दत्त्वा एकभक्तं समाचरेत्। अनेन व्रतेन सन्तुष्टो देवदेवस्त्रिविक्रमः॥१८॥

Verse 19

ददाति विपुलान्भोगानंते मोक्षं च नारद । आषाढशुक्लद्वादश्यां द्विजान्द्वादश भोजयेत् ॥ १९ ॥

ददाति विपुलान् भोगान् अन्ते मोक्षं च नारद । आषाढशुक्लद्वादश्यां द्विजान् द्वादश भोजयेत् ॥ १९ ॥

Verse 20

मधुरान्नेन तान्पूज्य पृथग्गंधादिकैः क्रमात् । तेभ्यो वासांसि दंडांश्च ब्रह्मसूत्राणि मुद्रिकाः ॥ २० ॥

मधुरान्नेन तान् पूज्य पृथग्गन्धादिकैः क्रमात् । तेभ्यो वासांसि दण्डांश्च ब्रह्मसूत्राणि मुद्रिकाः ॥ २० ॥

Verse 21

पात्राणि च ददेद्भक्त्या विष्णुर्मे प्रीयतामिति । द्वादश्यां तु नभःशुक्ले श्रीधरं पूजयेद्व्रती ॥ २१ ॥

पात्राणि च ददेद् भक्त्या विष्णुर्मे प्रीयतामिति । द्वादश्यां तु नभःशुक्ले श्रीधरं पूजयेद् व्रती ॥ २१ ॥

Verse 22

गंधाद्यैस्तत्परो भक्त्या दधिभक्तैर्द्विजोत्तमान् । संभोज्य दक्षिणा रौप्यां दत्वा नत्वा विसर्ज्जयेत् ॥ २२ ॥

गन्धाद्यैस्तत्परो भक्त्या दधिभक्तैर्द्विजोत्तमान् । संभोज्य दक्षिणां रौप्यां दत्वा नत्वा विसर्ज्जयेत् ॥ २२ ॥

Verse 23

व्रतेनानेन देवेशः श्रीधरः प्रीयतामिति । द्वादश्यां नभस्यशुक्ले व्रती संपूज्य वामनम् ॥ २३ ॥

व्रतेनानेन देवेशः श्रीधरः प्रीयतामिति । द्वादश्यां नभस्यशुक्ले व्रती संपूज्य वामनम् ॥ २३ ॥

Verse 24

तदग्रे भोजयेद्विप्रान्पायसैर्द्वादशैव च । सौवर्णी दक्षिणां दत्वा विष्णुप्रीतिकरो भवेत् ॥ २४ ॥

तदनन्तरं द्वादशपायसैः विप्रान् भोजयेत्; सौवर्णीं दक्षिणां दत्त्वा स विष्णोः प्रीतिकरो भवेत् ॥

Verse 25

द्वादश्यामिषशुक्लायां पद्मनाभं समर्चयेत् । गंधाद्यैरुपचारैस्तु तदग्रे भोजयेद्द्विजान् ॥ २५ ॥

द्वादश्यां शुक्लपक्षे पद्मनाभं समर्चयेत्; गन्धान्युपचारैश्च तदग्रे द्विजान् भोजयेत् ॥

Verse 26

मधुरान्नेन वस्त्राढ्यां सौवर्णीं दक्षिणां ददेत् । व्रतेनैतेन संतुष्टः पद्मनाभो द्विजोत्तम ॥ २६ ॥

मधुरान्नेन वस्त्राढ्यां सौवर्णीं दक्षिणां ददेत्; अनेन व्रतेन संतुष्टः पद्मनाभो द्विजोत्तम ॥

Verse 27

श्वेतद्वीपगतिं दद्याद्देहभोगांश्च वांछितान् । कार्तिके कृष्णपक्षे तु गोवत्सद्वादशीव्रतम् ॥ २७ ॥

श्वेतद्वीपगतिं दद्याद् देहभोगांश्च वाञ्छितान्; कार्तिके कृष्णपक्षे तु गोवत्सद्वादशीव्रतम् ॥

Verse 28

तत्र वत्सयुतां गां तु समालिख्य सुगंधिभिः । चंदनाद्यैस्तथा पुष्पमालाभिः प्रार्च्य ताम्रके ॥ २८ ॥

तत्र वत्सयुतां गां समालिख्य ताम्रके; चन्दनादिसुगन्धिभिः पुष्पमालाभिश्च तां प्रार्चयेत् ॥

Verse 29

पात्रे पुष्पाक्षततिलैरर्घ्यं कृत्वा विधानतः । प्रदद्यात्पादमूलेऽस्या मन्त्रेणानेन नारद ॥ २९ ॥

पात्रे पुष्पाक्षततिलैर्विधानतः कृतार्घ्यं तस्याः पादमूले मन्त्रेणानेन समर्पयेत्, हे नारद।

Verse 30

क्षीरोदार्णवसंभूते सुरासुरनमस्कृते । सर्वदेवमये देवि सर्वदेवैरलंकृते ॥ ३० ॥

क्षीरोदार्णवसम्भूते सुरासुरनमस्कृते। सर्वदेवमये देवि सर्वदेवैरलंकृते॥

Verse 31

मातर्मातर्गवां मातर्गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते । ततो माषादिसंसिद्धान्वटकांश्च निवेदयेत् ॥ ३१ ॥

मातर् मातर्गवां मातर्गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते। ततः माषादिसंसिद्धान् वटकांश्च निवेदयेत्॥

Verse 32

एवं पञ्च दशैकं वा यथाविभवमात्मनः । सुरभि त्वं जगन्माता नित्यं विष्णुपदे स्थिता ॥ ३२ ॥

एवं पञ्च दशैकं वा यथाविभवमात्मनः। सुरभि त्वं जगन्माता नित्यं विष्णुपदे स्थिता॥

Verse 33

सर्वदेवमये ग्रासं मया दत्तमिमं ग्रस । सर्वदेवमये देवि सर्वदेवैरलंकृते ॥ ३३ ॥

सर्वदेवमये ग्रासं मया दत्तमिमं ग्रस। सर्वदेवमये देवि सर्वदेवैरलंकृते॥

Verse 34

मातर्ममाभिलषितं सफलं कुरु नंदिनी । तद्दिने तैलपक्वं च स्थालीपक्वं द्विजोत्तम ॥ ३४ ॥

मातर् नन्दिनि, ममाभिलषितं सफलं कुरु। तस्मिन् दिने, हे द्विजोत्तम, तैलपक्वं स्थालीपक्वं चान्नं समर्पयेत्॥

Verse 35

गोक्षीरं गोघृतं चैव दधि तक्रं च वर्जयेत् । द्वादश्यामूर्जशुक्लायां देवं दामोदरं द्विज ॥ ३५ ॥

गोक्षीरं गोघृतं दधि तक्रं च वर्जयेत्। ऊर्जमासस्य शुक्लद्वादश्यां, हे द्विज, दामोदरं देवं समर्चयेत्॥

Verse 36

समभ्यर्च्योपचारैस्तु गंधाद्यैः सुसमाहितः । तदग्रे भोजयेद्विप्रान्पक्वान्नेनार्कसंख्यकान् ॥ ३६ ॥

गन्धान्यैश्चोपचारैः समभ्यर्च्य सुसमाहितः। तदग्रे विप्रान् पक्वान्नेन अर्कसंख्यकान् भोजयेत्॥

Verse 37

ततः कुंभानपांपूर्णान्वस्त्राच्छन्नान्समर्चितान् । सपूगमोदकस्वर्णांस्तेभ्यः प्रीत्या समर्पयेत् ॥ ३७ ॥

ततः अपांपूर्णान् कुंभान् वस्त्राच्छन्नान् समर्चितान्। सपूगमोदकस्वर्णान् तेषां प्रीत्या समर्पयेत्॥

Verse 38

एवं कृते प्रियो विष्णोर्जायतेऽखिलभोगभुक् । देहांते विष्णुसायुज्यं लभते नात्र संशयः ॥ ३८ ॥

एवं कृते विष्णोः प्रियो भवति, अखिलभोगभुक्। देहान्ते विष्णुसायुज्यं लभते—नात्र संशयः॥

Verse 39

नीराजनव्रतं चात्र गदितं तन्निबोध मे । सुप्तोत्थितं जगन्नाथमलंकृत्य निशागमे ॥ ३९ ॥

अत्र नीराजनव्रतं अपि कथितं; तन्मम वचनात् निबोध। निशागमे सुप्तोत्थितं जगन्नाथं समलंकृत्य तत्कर्म कर्तव्यम्॥

Verse 40

अलंकृतो नवं वह्निमुत्पाद्याभ्यर्च्य मन्त्रतः । हुत्वा तत्र समुद्दीप्ते रौप्य दीपिकया मुने ॥ ४० ॥

समलंकृतः शुद्धः च नवं वह्निं उत्पाद्य मन्त्रतः तं अभ्यर्च्य तत्र हुत्वा; समुद्दीप्ते तस्मिन् वह्नौ, मुने, रौप्यदीपिकया नीराजनं कुर्यात्॥

Verse 41

गंधपुष्पाद्यर्चितया जनैर्नीराजयेद्धरिम् । तत्रैवानुगतां लक्ष्मीं ब्रह्माणीं चंडिकां तथा ॥ ४१ ॥

गन्धपुष्पादिभिः समर्चितया जनैः हरिं नीराजयेत्। तत्रैव तदनुगतां लक्ष्मीं ब्रह्माणीं चण्डिकां च तथा नीराजयेत्॥

Verse 42

आदित्यं शंकरं गौरीं यक्षं गणपतिं ग्रहान् । मातॄः पितॄन्नगान्नागान्सर्वान्नीराजयेत्क्रमात् ॥ ४२ ॥

आदित्यं शङ्करं गौरीं यक्षान् गणपतिं ग्रहान्। मातॄः पितॄन् नगान् नागान् सर्वान् नीराजयेत् क्रमात्॥

Verse 43

गवां नीराजनं कुर्यान्महिष्यादेश्च मंडलम् । नमो जयेति शब्दैश्च घंटाशंखा दिनिःस्वनैः ॥ ४३ ॥

गवां नीराजनं कुर्यात्, महिष्यादीनां च मण्डलं रक्षार्थं विधाय। ‘नमो’ ‘जय’ इति शब्दैः, घण्टाशङ्खध्वनिसंयुक्तैः॥

Verse 44

सिंदूरालिप्तश्रृङ्गाणां चित्राङ्गाणां च वर्णकैः । गवां कोलाहले वृत्ते नीराजनमहोत्सवे ॥ ४४ ॥

नीराजनमहोत्सवे गवां कोलाहले वृत्ते, केषांचित् सिंदूरालिप्तश्रृङ्गाणां, केषांचित् वर्णकैश्च चित्राङ्गाणां, सर्वत्र हर्षसमुत्थः कलकलोऽभवत् ॥

Verse 45

तुरगांल्लक्षणोपेताम् गजांश्च मदविप्लुतान् । राजचिह्नानि सर्वाणि च्छत्रादीनि च नारद ॥ ४५ ॥

तुरगान् लक्षणोपेतान्, गजान् च मदविप्लुतान्; राजचिह्नानि सर्वाणि छत्रादीनि च, हे नारद, (तत्र दृश्यन्ते) ॥

Verse 46

राजा पुरोधसा सार्धं मंत्रिभृत्यपरः सरः । पूजयित्वा यथान्यायं नीरज्य स्वयमादरात् ॥ ४६ ॥

ततः राजा पुरोधसा सार्धं मन्त्रिभृत्यपरः, यथान्यायं पूजयित्वा, स्वयमादरात् नीरज्य (कर्म) अकरोत् ॥

Verse 47

शंखतूर्यादिघोषैश्च नानारत्नविनिर्मिते । सिंहासने नवे क्लृप्ते तिष्ठेत्सम्यगलंकृतः ॥ ४७ ॥

शंखतूर्यादिघोषैः सह, नानारत्नविनिर्मिते नवे क्लृप्ते सिंहासने, सम्यगलंक्रतः तिष्ठेत् ॥

Verse 48

ततः सुलक्षणैर्युक्ता वेश्या वाथ कुलांगना । शीर्षोपरि नरेंद्रस्य तया नीराजयेच्छनैः ॥ ४८ ॥

ततः सुलक्षणैर्युक्ता वेश्या वा कुलाङ्गना वा, तया नरेन्द्रस्य शीर्षोपरि शनैः नीराजयेत् ॥

Verse 49

एवमेषा महासांतिः कर्तव्या प्रतिवत्सरम् । राज्ञा वित्तवतान्येन वर्षमारोग्यमिच्छता ॥ ४९ ॥

एवं एषा महाशान्तिः प्रतिवत्सरं कर्तव्या; आरोग्यं निरामयत्वं च वर्षपर्यन्तं इच्छता राज्ञा धनवता वा।

Verse 50

येषां राष्ट्रे पुरे ग्रामे क्रियते शांतिरुत्तमा । नीराजनाभिधा विप्र तद्रोगा यांति संक्षयम् ॥ ५० ॥

यस्यां राष्ट्रे पुरे ग्रामे वा नीराजनाभिधा उत्तमा शान्तिः क्रियते, तत्र तद्रोगाः क्षयं यान्ति, हे विप्र।

Verse 51

द्वादश्यां मार्गशुक्लायां साध्यव्रतमनुत्तमम् । मनोभवस्तथा प्राणो नरो यातश्च वीर्यवान् ॥ ५१ ॥

मार्गशीर्षशुक्लद्वादश्यां साध्यव्रतम् अनुत्तमं कर्तव्यम्; तेन मनोभवः प्राणो नरः यातश्च वीर्यवान् (साध्याः) प्रीयन्ते।

Verse 52

चितिर्हयो नृपश्चैव हंसो नारायणस्तथा । विभुश्चापि प्रभुश्चैव साध्या द्वादश कीर्तिताः ॥ ५२ ॥

चितिः हयः नृपश्चैव हंसो नारायणस्तथा। विभुः प्रभुश्च साध्याश्च—एते द्वादश कीर्तिताः।

Verse 53

पूजयेद्गंधपुष्पाद्यैरेतांस्तंदुलकल्पितान् । ततो द्विजाग्र्यान्संभोज्य द्वादशात्र सुदक्षिणाः ॥ ५३ ॥

गन्धपुष्पादिभिः तण्डुलकल्पितान् एतान् पूजयेत्; ततः द्विजाग्र्यान् सम्भोज्य अत्र द्वादश सुदक्षिणाः दद्यात्।

Verse 54

दत्वा तेभ्यस्तु विसृजेत्प्रीयान्नारयणस्त्विति । एतस्यामेव विदितं द्वादशादित्यसंज्ञितम् ॥ ५४ ॥

दत्त्वा तेभ्यः विधिवदुपहारान् ततः सादरं विसृजेत्—“नारायणः प्रीयताम्” इति। अस्यैव प्रसङ्गे द्वादशादित्यसंज्ञितं तत्त्वमपि विदितम्॥

Verse 55

व्रतं तत्रार्चयेद्धीमानादित्यान्द्वादशापि च । धातामित्रोऽर्यमा पूषा शक्रोंऽशो वरुणो भगः ॥ ५५ ॥

तत्र धीमान् व्रतं सम्यगाचरेद् द्वादशादित्यानपि च पूजयेत्—धाता मित्रोऽर्यमा पूषा शक्रोऽंशो वरुणो भगः॥

Verse 56

त्वष्टा विवस्वान्सविता विष्णुर्द्वादश ईरिताः । प्रतिमासं तु शुक्लायां द्वादश्यामर्च्य यत्नतः ॥ ५६ ॥

त्वष्टा विवस्वान् सविता विष्णुश्चेति द्वादशोक्ताः। प्रतिमासं तु शुक्लपक्षे द्वादश्यां यत्नतः समर्चयेत्॥

Verse 57

वर्षं नयेद्व्रतांते तु प्रतिमा द्वादशापि च । हैमीः संपूज्य विधिना भोजयित्वा द्विजोत्तमान् ॥ ५७ ॥

वर्षं यावत् व्रतं नयेत्; व्रतान्ते तु द्वादश प्रतिमाः हैमीः विधिना संपूज्य, द्विजोत्तमान् भोजयेत्॥

Verse 58

मधुरान्नैः सुसत्कृत्य प्रत्येकं चार्पयेद्व्रती । एव व्रतं नरः कृत्वा द्वादशादित्यसंज्ञकम् ॥ ५८ ॥

मधुरान्नैः सुसत्कृत्य प्रत्येकं तु व्रती समर्पयेत्। एवं कृत्वा नरः व्रतं ‘द्वादशादित्यसंज्ञकं’ भवति॥

Verse 59

सूर्यलोकं समासाद्य भुक्त्वा भोगांश्चरं ततः । जायते भुवि धर्मात्मा मानुष्ये रोगवर्जितः ॥ ५९ ॥

सूर्यलोकं समासाद्य तत्र किञ्चित्कालं भोगान् भुक्त्वा, ततः पुनर्भुवि धर्मात्मा मानुषो जायते, रोगवर्जितः॥

Verse 60

ततो व्रतस्य पुण्येन पुनरेव लभेद्व्रतम् । तत्पुण्येन रवेन्भित्वा मंडलं द्विजसत्तम ॥ ६० ॥

ततो व्रतस्य पुण्येन पुनरेव व्रतं लभेत; तेनैव पुण्येन, हे द्विजसत्तम, रवेर्मण्डलं भित्त्वा परं गच्छति॥

Verse 61

निरंजनं निरा कारं निर्द्वंद्वं ब्रह्म चाप्नुयात् । अत्रैवाखंडसंज्ञं च व्रतमुक्त द्विजोत्तम ॥ ६१ ॥

निरञ्जनं निराकारं निर्द्वन्द्वं ब्रह्म चाप्नुयात्। अत्रैव, हे द्विजोत्तम, ‘अखण्ड’संज्ञं व्रतमुक्तम्॥

Verse 62

मूर्तिं निर्माय सौवर्णीं जनार्दनसमाह्वयाम् । अभ्यर्च्य गन्धपुष्पाद्यैस्तदग्रे भोजयेद्द्विजान् ॥ ६२ ॥

सौवर्णीं मूर्तिं निर्माय तत्र जनार्दनं समाहूय, गन्धपुष्पादिभिरभ्यर्च्य, तदग्रे द्विजान् भोजयेत्॥

Verse 63

द्वादश प्रतिमासं तु नक्ताशीः स्याज्जितेंद्रियः । ततः समांते तां मूर्तिं समभ्यर्च्य विधानतः ॥ ६३ ॥

द्वादश प्रतिमासान् तु नक्ताशी जितेन्द्रियः। ततः समान्ते तां मूर्तिं विधानतः समभ्यर्च्येत्॥

Verse 64

गुरवे धेनुसहितां दद्यात्संप्रार्थयेत्तथा । शतजन्मसु यत्किंचिन्मयाखंडव्रतं कृतम् ॥ ६४ ॥

गुरवे धेनुं वत्ससहितां समर्पयेत्, तथा च सप्रणामं संप्रार्थयेत्—“शतजन्मसु मया यत् किञ्चिद् अखण्डव्रतं कृतं, तस्य पुण्यं मे सम्यक् परिपूर्णं प्रभावयुक्तं च भवतु।”

Verse 65

भगवंस्त्वत्प्रसादेन तदखंडमिहास्तु मे । ततः संभोज्य विप्राग्र्यान्सखंडाढ्यैस्तु पायसैः ॥ ६५ ॥

भगवन्, त्वत्प्रसादेन तद् अखण्डं फलम् इह मे नित्यं तिष्ठतु। ततः विप्राग्र्यान् संभोज्य, सखण्डाढ्यैः पायसैः सम्यक् तर्पयेत्।

Verse 66

द्वादशैव हि सौवर्णीं दक्षिणां प्रददेन्नमेत् । इति कृत्वा व्रतं विप्र प्रीणयित्वा जनार्दनम् ॥ ६६ ॥

द्वादशैव सुवर्णमुद्राः दक्षिणार्थं प्रदद्यात्, ततः नमेत्। एवं व्रतं कृत्वा, हे विप्र, जनार्दनं प्रीणयित्वा कर्म समाप्यते।

Verse 67

सौवर्णेन विमानेन याति विष्णोः परं पदम् । पौषस्य कृष्णद्वादश्यां रूपव्रतमुदीरितम् ॥ ६७ ॥

सौवर्णेन विमानेन आरोह्य, विष्णोः परं पदं प्राप्नोति। पौषमासस्य कृष्णद्वादश्यां कर्तव्यं रूपव्रतम् इति उदाहृतम्।

Verse 68

दशम्यां विधिवत्स्नात्वा गृह्णीयाद्गोमयं व्रती । श्वेताया वैकवर्णाया अन्तरिक्षगतं द्विज ॥ ६८ ॥

दशम्यां विधिवत् स्नात्वा व्रती गोमयं गृह्णीयात्—श्वेतायाः वा एकवर्णायाः गव्या जातं, हे द्विज, अन्तरिक्षगतवत् शुद्धं मन्यते।

Verse 69

अष्टोत्तरशतं तेन पिंडिकाः कल्प्य नारद । शोषयेदातपे धृत्वा पात्रे ताम्रेऽथ मृन्मये ॥ ६९ ॥

हे नारद, तेन द्रव्येण अष्टोत्तरशतं पिण्डिकाः कल्पयेत्। ताः ताम्रपात्रे अथवा मृन्मये पात्रे निधाय आतपे शोषयेत्॥

Verse 70

एकादश्यां सोपवासः समभ्यर्च्य विधानतः । सौवर्णीं प्रतिमां विष्णोर्निशायां जागरं चरेत् ॥ ७० ॥

एकादश्यां सोपवासः सन् विधानतः विष्णुं समभ्यर्च्य, सौवर्णीं विष्णोः प्रतिमां समर्प्य, निशायां जागरं चरेत्॥

Verse 71

सुमंगलैर्गीतवाद्यैः स्तोत्रपाठैर्जपादिभिः । ततः प्रभाते द्वादश्यां तिलपात्रोपरि स्थिताम् ॥ ७१ ॥

सुमङ्गलैः गीतवाद्यैः स्तोत्रपाठैर्जपादिभिश्च। ततः प्रभाते द्वादश्यां तिलपात्रोपरि स्थितां तामर्चयेत्॥

Verse 72

अंबुपूर्णे घटे न्यस्य पूजयेदुपचारकैः । ततोऽग्निं नवमुत्पाद्य काष्ठसंघर्षणादिभिः ॥ ७२ ॥

अम्बुपूर्णे घटे न्यस्य, उपचारकैः पूजयेत्। ततः काष्ठसंघर्षणादिभिः नवमग्निं उत्पाद्य (कर्म प्रवर्तयेत्)॥

Verse 73

तं समभ्यर्च्य विधिवदेकैकां पिंडिकां सुधीः । होमयेत्सतिलाज्यां च द्वादशाक्षरविद्यया ॥ ७३ ॥

तं विधिवत् समभ्यर्च्य, सुधीरेकैकां पिण्डिकां सतिलाज्यं च द्वादशाक्षरविद्यया होमयेत्॥

Verse 74

वैष्णव्याथ च पूरणां च शतमष्टोत्तर ततः । भोजयेत्पायसैर्विप्रान्प्रीत्या सुस्निग्धमानसः ॥ ७४ ॥

ततः वैष्णव्याथ च पूरणां च शतमष्टोत्तरं कृत्वा, प्रीत्या सुस्निग्धमानसः पायसैर्विप्रान् भोजयेत् ॥

Verse 75

सहितां च घटेनैव प्रतिमां गुरवऽपेयेत् । विप्रेभ्यो दक्षिणां शक्त्या दत्वा नत्वा विसर्जयेत् । नरो वा यदि वा नारी व्रतं कृत्वैवमादरात् ॥ ७५ ॥

घटेन सहितां प्रतिमां गुरवे समर्पयेत्। ततः शक्त्या विप्रेभ्यो दक्षिणां दत्त्वा, नत्वा विसर्जयेत्। नरो वा यदि वा नारी, एवमादरात् व्रतं कृत्वा… ॥

Verse 76

लभते रूपसौभाग्यं नात्र कार्या विचारणा । सहस्ये शुक्लपक्षे तु सुजन्मद्वादशीव्रतम् ॥ ७६ ॥

लभते रूपसौभाग्यं नात्र कार्या विचारणा। सहस्ये शुक्लपक्षे तु सुजन्मद्वादशीव्रतं विधीयते ॥

Verse 77

स्नात्वा विधानेन गृह्णोयाद्वार्षिकव्रतम् । पीत्वा गश्रृंगवार्यादौ तां च कृत्वा प्रदक्षिणम् ॥ ७७ ॥

विधानेन स्नात्वा वार्षिकव्रतं गृह्णीयात्। आदौ गश्रृंगवारि पीत्वा, तां च प्रदक्षिणं कुर्यात् ॥

Verse 78

प्रतिमासं ततः शुक्लेद्वादश्यां दानमाचरेत् । घृतप्रस्थं तच्चतुष्कं क्रमाद्वीहेर्यवस्य च ॥ ७८ ॥

ततः प्रतिमासं शुक्लद्वादश्यां दानमाचरेत्। घृतप्रस्थं तथा चतुष्कं क्रमाद् वीहेर्यवस्य च दद्यात् ॥

Verse 79

द्विरक्तिकं हेम तिलाढकार्द्धं पयसां घटम् । रौप्यस्य माषमेकं च तृप्तिकृन्मिष्टपक्वकम् ॥ ७९ ॥

द्विरक्तिकमूल्यं हेम, तिलानामाढकार्द्धं, पयसां पूर्णो घटः, रौप्यस्य चैकं माषं, तथा तृप्तिकरं मिष्टपक्वकं समर्पयेत्।

Verse 80

छत्रं माषार्धहेम्नश्च प्रस्थं फाणितमुत्तमम् । चंदनं पलिकं वस्त्रं पंचहस्तोन्मितं तनुम् ॥ ८० ॥

छत्रं, माषार्धप्रमाणं हेम, उत्तमं फाणितं प्रस्थमेकं, पलिकं चन्दनं, पञ्चहस्तोन्मितं सूक्ष्मं वस्त्रं च—एतानि दानानि विधिना दद्यात्।

Verse 81

एवं तु मासिकं दानं कृत्वा प्राश्य यथाक्रमम् । गोमूत्रं जलमाज्यं वा पक्त्वा शाकं चतुर्विधम् ॥ ८१ ॥

एवं मासिकं दानं कृत्वा, यथाक्रमं प्राश्य; गोमूत्रेण जलेन आज्येन वा चतुर्विधं शाकं पक्त्वा तदनुसारं भुञ्जीत।

Verse 82

दधियुक्तं च यावान्नं तिलाज्यं शर्करान्विताम् । दर्भांबुक्षीरमुदितं प्राशनं प्रतिमासिकम् ॥ ८२ ॥

दधियुक्तं यवाऽन्नं, तिलाज्यं शर्करान्वितं, दर्भाम्बु-क्षीरयोः उक्तं प्राशनं—एतत् प्रतिमासिकं विधीयते।

Verse 83

एवं कृतव्रतो वर्षं सौवर्णीं प्रतिमां रवेः । कृत्वा वै ताम्रपात्रस्थां न्यस्याभ्यर्च्य विधानतः ॥ ८३ ॥

एवं कृतव्रतो वर्षं, रवेः सौवर्णीं प्रतिमां कृत्वा, ताम्रपात्रस्थां न्यस्य, विधानतः स्थापयित्वा सम्यगभ्यर्चयेत्।

Verse 84

गुरवे धेनुसहितां प्रत्यर्प्य प्रणमेत्पुरः । विप्रान्द्रादश संभोज्य तेभ्यो दद्याच्च दक्षिणाम् ॥ ८४ ॥

गुरवे धेनुसहितां सम्यक् समर्प्य पुरतः प्रणमेत्। ततः द्वादश विप्रान् संभोज्य तेभ्यश्च यथाविधि दक्षिणां दद्यात्॥

Verse 85

एवं कृतव्रतो विप्र जन्माप्नोत्युत्तमे कुले । निरोगो धनधान्याढ्यो भवेच्चाविकलेद्रियः ॥ ८५ ॥

एवं कृतव्रतो विप्र उत्तमे कुले पुनर्जायते। निरोगो धनधान्यसमृद्धो भवेत् चाविकलेंद्रियः॥

Verse 86

माघस्य शुक्लद्वादश्यां शालग्रामशिलां द्विज । अभ्यच्य विधिवद्भक्त्या सुवर्णं तन्मुखे न्यसेत् ॥ ८६ ॥

माघमासस्य शुक्लद्वादश्यां द्विज शालग्रामशिलाम्। विधिवद् भक्त्या अभ्यर्च्य तन्मुखे सुवर्णं न्यसेत्॥

Verse 87

तां स्थाप्य रौप्यपात्रे तु सितवस्त्रयुगावृताम् । प्रदद्याद्वेदविदुषे तं हि संभोजयेत्ततः ॥ ८७ ॥

तां रौप्यपात्रे स्थाप्य सितवस्त्रयुगावृताम्। वेदविदुषे प्रदद्याद् ततः तं विधिवत् संभोजयेत्॥

Verse 88

पायसान्नेन खंडाज्यसहितेन हितेन च । एवं कृत्वैकभक्तः सन्विष्णु चिंतनतत्परः ॥ ८८ ॥

पायसान्नं खण्डाज्यसहितं हितं भुञ्जीत। एवं कृत्वा एकभक्तः सन् विष्णोश्चिन्तनतत्परः भवेत्॥

Verse 89

वैष्णवं लभते धाम भुक्त्वा भोगानिहेप्सितान् । अंत्ये सितायां द्वादश्यां सौवर्णीं प्रतिमां हरेः ॥ ८९ ॥

इहाभिलषितान् भोगान् भुक्त्वा वैष्णवं धाम लभते। अन्त्ये सितायां द्वादश्यां हरेः सौवर्णीं प्रतिमां समर्पयेत्॥

Verse 90

अभ्यर्च्य गंधपुष्पाद्यैर्दद्याद्वेदविदे द्विज । द्विषट्कसंख्यान्विप्रांश्च भोजयित्वा च दक्षिणाम् ॥ ९० ॥

गन्धपुष्पादिभिरभ्यर्च्य वेदविदे द्विजाय दद्यात्। द्वादशसंख्यान् विप्रान् भोजयित्वा च दक्षिणां दद्यात्॥

Verse 91

दत्वा विसर्जयेत्पश्चात्स्वयं भुंजीत बांधवैः । त्रिस्पृशोन्मीलिनी पक्षवर्द्धिनी वंजुली तथा ॥ ९१ ॥

दत्त्वा पश्चाद् विसर्जयेत्, ततः स्वयम् बान्धवैः सह भुञ्जीत। एषा त्रिस्पृशोन्मीलिनी पक्षवर्द्धिनी वञ्जुली च कथ्यते॥

Verse 92

जया च विजया चैव जयंती चापराजिता । एता अष्टौ सदोपोष्या द्वादश्यः पापहारिकाः ॥ ९२ ॥

जया विजया चैव जयन्ती चापराजिता। एता अष्टौ द्वादश्यः सदोपोष्याः पापहारिकाः॥

Verse 93

श्रीनारद उवाच । कीदृशं लक्षणं ब्रह्मन्नेतासां किं फलं तथा । तत्सर्वं मे समाचक्ष्व याश्चन्याः पुण्यदायिकाः ॥ ९३ ॥

श्रीनारद उवाच— ब्रह्मन्, एतासां कीदृशं लक्षणं किं फलं च? याश्चान्याः पुण्यदायिकाः, तत्सर्वं मे समाचक्ष्व॥

Verse 94

सूत उवाच । इत्थं सनातनः पृष्टो नारदेन द्विजोत्तमः । प्रशस्य भ्रातरं प्राह महाभागवतं मुनिः ॥ ९४ ॥

सूत उवाच । एवं नारदेन पृष्टः सनातनो द्विजोत्तमः । भ्रातरं प्रशस्य प्राह महाभागवतो मुनिः ॥

Verse 95

सनातन उवाच । साधु पृष्टं त्वया भ्रातः साधूनां संशयच्छिदा । वक्ष्ये महाद्वादशीनां लक्षणं च फलं पृथक् ॥ ९५ ॥

सनातन उवाच । साधु पृष्टं त्वया भ्रातः साधूनां संशयच्छिदा । वक्ष्ये महाद्वादशीनां लक्षणं च फलं पृथक् ॥

Verse 96

एकादशी निवृत्ता चेत्सूर्यस्योदयतः पुरा । तदा तु त्रिस्पृशा नाम द्वादशी सा महाफला ॥ ९६ ॥

एकादशी निवृत्ता चेत् सूर्यस्य उदयतः पुरा । तदा तु त्रिस्पृशा नाम द्वादशी सा महाफला ॥

Verse 97

अस्यामुपोष्य गोविन्दं यः पूजयति नारद । अश्वमेधसहस्रस्य फलं लभते ध्रुवम् ॥ ९७ ॥

अस्याम् उपोष्य गोविन्दं यः पूजयति नारद । अश्वमेधसहस्रस्य फलं लभते ध्रुवम् ॥

Verse 98

यदारुणोदये विद्धा दशम्यैकादशी तिथिः । तदा तां संपरित्यज्य द्वादशीं समुपोषयेत् ॥ ९८ ॥

यदा अरुणोदये विद्धा दशम्यैकादशी तिथिः । तदा तां संपरित्यज्य द्वादशीं समुपोषयेत् ॥

Verse 99

तत्रेष्ट्वा वासुदेवाख्यं सम्यक्पूजाविधानतः । राजसूयसहस्रस्य फलमुन्मीलिते लभेत् ॥ ९९ ॥

तत्र वासुदेवनामानं प्रभुं पूजाविधानतः सम्यगिष्ट्वा, प्रबोधे सति राजसूयसहस्रफलतुल्यं पुण्यं लभेत् ॥

Verse 100

यदोदये तु सवितुर्याम्या त्वेकादशीं स्पृशेत् । तदा वंजुलिकाख्यां तु तां त्यक्त्वोपोषयेत्सदा ॥ १०० ॥

यदा सवितुरुदये याम्या तिथिः एकादशीं स्पृशेत्, तदा वञ्जुलिकाख्यां तामेकादशीं त्यक्त्वा यथादिने नित्यं उपोषयेत् ॥

Verse 101

अस्यां संकर्षणं देवं गंधाद्यैरुपचारकैः । पूजयेत्सततं भक्त्या सर्वस्याभयदं परम् ॥ १०१ ॥

अस्यां व्रतचर्यायां संकर्षणदेवं गन्धान्नाद्यैः उपचारकैः, भक्त्या सततं पूजयेत्; स हि सर्वस्य परमोऽभयप्रदः ॥

Verse 102

एषा महाद्वादशी तु सर्वक्रतुफलप्रदा । सर्वपापहरा प्रोक्ता सर्वसंपत्प्रदायिनी ॥ १०२ ॥

एषा महाद्वादशी सर्वक्रतुफलप्रदा; सर्वपापहरा प्रोक्ता, सर्वसंपत्प्रदायिनी च ॥

Verse 103

कुहूराके यदा वृद्धे स्यातां विप्र यदा तदा । पक्षवर्द्धनिका नाम द्वादशी सा महाफला ॥ १०३ ॥

विप्र, यदा कुहू-राकयोः वृद्धिः स्यात्, तदा सा द्वादशी ‘पक्षवर्द्धनिका’ इति नाम्ना ख्याता, महाफलप्रदा भवति ॥

Verse 104

तस्यां संपूजयेद्देवं प्रद्युम्नं जगतां पतिम् । सर्वैश्वर्य्यप्रदं साक्षात्पुत्र पौत्रविवर्धनम् ॥ १०४ ॥

तस्यां विधिवत् संपूजयेद् देवं प्रद्युम्नं जगतां पतिम् । साक्षात् सर्वैश्वर्यप्रदं पुत्रपौत्रविवर्धनम् ॥

Verse 105

यदा तु धवले पक्षे द्वादशी स्यान्मधान्विता । तदा प्रोक्ता जया नाम सर्वशत्रुविनाशिनी ॥ १०५ ॥

यदा तु धवले पक्षे द्वादशी स्यान् मध्वन्विता । तदा सा जया नाम सर्वशत्रुविनाशिनी ॥

Verse 106

अस्यां संपूजयेद्देवमनिरुद्धं रमापतिम् । सर्वकामप्रदं नॄणां सर्वसौभाग्यदायकम् ॥ १०६ ॥

अस्यां संपूजयेद् देवं अनिरुद्धं रमापतिम् । सर्वकामप्रदं नॄणां सर्वसौभाग्यदायकम् ॥

Verse 107

श्रवणर्क्षयुता चेत्स्याद्द्वादशी धवले दले । तदा सा विजया नाम तस्यामचेद्गदाधरम् ॥ १०७ ॥

श्रवणर्क्षयुता चेत् स्याद् द्वादशी धवले दले । तदा सा विजया नाम तस्याम् अर्चेद् गदाधरम् ॥

Verse 108

सर्वसौख्यप्रदं शश्वत्सर्वभोगपरायणम् । सर्वतीर्थफलं विप्र तां चोपोष्याप्नुयान्नरः ॥ १०८ ॥

सर्वसौख्यप्रदं शश्वत् सर्वभोगपरायणम् । सर्वतीर्थफलं विप्र तां चोपोष्याप्नुयान् नरः ॥

Verse 109

यदा स्याच्च सिते पक्षे प्राजापत्यर्क्षसंयुता । द्वादशी सा महापुण्या जयंती नामतः स्मृता ॥ १०९ ॥

यदा शुक्लपक्षे प्राजापत्यनक्षत्रसंयुक्ता द्वादशी भवति, सा द्वादशी महापुण्या ‘जयन्ती’ इति नाम्ना स्मृता॥

Verse 110

यस्यां समर्च्चयेद्देवं वामनं सिद्धिदं नृणाम् । उपोषितैषा विप्रेंद्र सर्वव्रतफलप्रदा ॥ ११० ॥

यस्यां द्वादश्यां उपोष्य वामनं सिद्धिदं देवं समर्चयेत्, हे विप्रेन्द्र, एषा सर्वव्रतफलप्रदा भवति॥

Verse 111

सर्वदानफला चापि भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी । यदा तु स्यात्सिते पक्षे द्वादशी जीवभान्विता ॥ १११ ॥

एषा सर्वदानफलप्रदा भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी च। यदा शुक्लपक्षे द्वादशी गुरुभानुसंयुक्ता भवति तदा विशेषफलदा॥

Verse 112

तदापराजिता प्रोक्ता सर्वज्ञानप्रदायिनी । अस्यां समर्चयेद्देवं नारायणमनामयम् ॥ ११२ ॥

तदा सा ‘अपराजिता’ इति प्रोक्ता सर्वज्ञानप्रदायिनी। अस्यां विधिवत् अनामयं नारायणं देवं समर्चयेत्॥

Verse 113

संसारपाशविच्छित्तिकारकं ज्ञानसागरम् । अस्यास्तूपोषणादेव मुक्तः स्याद्विप्र भोजनः ॥ ११३ ॥

एषा संसारपाशविच्छित्तिकरी ज्ञानसागररूपा। अस्याः स्तूपस्य पोषणमात्रेण विप्रभोजकः अपि मुक्तो भवति॥

Verse 114

यदा त्वाषाढशुक्लायां द्वादश्यां मैत्रभं भवेत् । तदा व्रतद्वयं कार्य्यं न दोषोऽत्रैकदैवतम् ॥ ११४ ॥

यदा त्वाषाढशुक्लायां द्वादश्यां मैत्रनक्षत्रं भवति, तदा व्रतद्वयं कर्तव्यम्; अत्रैकदैवतत्वे दोषो नास्ति।

Verse 115

श्रवणर्क्षयुतायां च द्वादश्यां भाद्रशुक्लके । ऊर्ज्जे सितायां द्वादश्यामंत्यभे च व्रतद्वयम् ॥ ११५ ॥

भाद्रशुक्लके द्वादश्यां श्रवणनक्षत्रयुतायां, तथा ऊर्जे सितायां द्वादश्यामन्त्यनक्षत्रे (रेवत्यां) च, व्रतद्वयं पृथक् कर्तव्यम्।

Verse 116

एताभ्योऽन्त्र विप्रेंद्र द्वादश्यामेकभुक्तकम् । निसर्गतः समुद्दिष्टं व्रतं पातकनाशनम् ॥ ११६ ॥

एतासु द्वादश्यासु, विप्रेन्द्र, ‘एकभुक्तक’व्रतं स्वभावतः समुद्दिष्टं पातकनाशनं व्रतम्।

Verse 117

एकादश्या व्रतं नित्यं द्वादश्याः सहितं यतः । नोद्यापनमिहोद्दिष्टं कर्त्तव्यं जीविताविधि ॥ ११७ ॥

एकादश्याः व्रतं नित्यं द्वादश्याः सहितं यतः; अतोऽत्र नोद्यापनं निर्दिष्टं, जीवितावधि कर्तव्यम्।

Verse 118

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे बृहदुपाख्याने पूर्वभागे चतुर्थपादे द्वादशमासस्य द्वादशीव्रतनिरूपणं नामैकविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२१ ॥

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे बृहदुपाख्याने पूर्वभागे चतुर्थपादे द्वादशमासस्य द्वादशीव्रतनिरूपणं नामैकविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।