The Account of the Ekādaśī Vow Observed Throughout the Twelve Months
सनातनः नारदं प्रति एकादशी-व्रतस्य मानक-विधानं उपदिशति—पुष्पालङ्कृत-मण्डप-निर्माणं, विधिवत् स्नानं, मन्त्रैः विष्णोः पूजनं, होमः, प्रदक्षिणा, स्तोत्र-पाठः, गीत-वाद्यं, साष्टाङ्ग-नमस्काराः, जयघोषाः, रात्रौ जागरणं च। ततः मासानुसारं एकादश्यः तथा द्वादश्यां पारण-विधिः निरूप्यते—षोडशोपचारैः पूजनं, ब्राह्मण-भोजनं, दक्षिणा-दानं च; पाप-नाशः, ऐश्वर्यं, सन्तान-लाभः, वैकुण्ठ-प्राप्तिः च फलत्वेन कथ्यते। वरूथिनी-एकादश्यां सुवर्ण-अन्न-गो-आदि-दान-विशेषः, निर्जला-एकादशी-फलस्य चतुर्विंशति-एकादशी-तुल्यता, योगिनी-एकादश्यां दान-महिमा, शयनी-एकादश्यां प्रतिष्ठा-पौरुषसूक्त-पूजा तथा चातुर्मास्य-प्रवेशः, प्रबोधिनी-एकादश्यां वेदमन्त्रैः ‘प्रबोधन’-विधिः उत्सवोपहारैः सह वर्ण्यते। अन्ते दशमी–एकादशी–द्वादशी-त्रिदिन-नियमाः—भोजन-लाघवम्, पात्र-आहार-निषेधाः, सत्य-अहिंसा-शौच-पालनं, परनिन्दा-इन्द्रियासक्ति-त्यागः इति संहिताः।
Shlokas
Verse 1
सनातन उवाच । एकादश्यां तु दलयोर्निराहारः समाहितः । नानापुष्पैर्मुने कृत्वा विचित्रं मण्डपं शुभम् ॥ १ ॥
सनातन उवाच— एकादश्यां तु दलयोर्निराहारः समाहितः । नानापुष्पैर्मुने कृत्वा विचित्रं मण्डपं शुभम् ॥
Verse 2
स्रात्वा सम्यग्विधानेन सोपवासो जितेंद्रियः । संपूज्य विधिवद्विष्णुं श्रद्धया सुसमाहितः ॥ २ ॥
विधिवत्स्नात्वा सम्यगुपवासयुक्तो जितेन्द्रियः। श्रद्धया सुसमाहितचित्तः विष्णुं विधिपूर्वकं संपूजयेत्॥
Verse 3
उपचारैर्बहुविधैर्जपैर्होमैः प्रदक्षिणैः । स्तोत्रपाठैर्बहुविधैर्गीतवाद्यैर्मनोहरैः ॥ ३ ॥
नानोपचारैर्बहुभिर्जपैर्होमैः प्रदक्षिणैः। नानास्तोत्रपाठैर्गीतवाद्यैर्मनोहरैः पूजयेत्॥
Verse 4
दंडवत्प्रणिपातैश्च जयशब्दैर्मनोहरैः । रात्रौ जागरणं कृत्वा याति विष्णोः परं पदम् ॥ ४ ॥
दण्डवत्प्रणिपातैश्च जयशब्दैर्मनोहरैः। रात्रौ जागरणं कृत्वा विष्णोः परमं पदं याति॥
Verse 5
चैत्रस्य शुक्लैकादश्यां सोपवासो नरोत्तमः । कृत्वा च नियमान्सर्वान्वक्ष्यमाणान्दिनत्रये ॥ ५ ॥
चैत्रमासस्य शुक्लैकादश्यां नरोत्तमः सोपवासः। वक्ष्यमाणान् सर्वनियमान् कृत्वा दिनत्रयं पालयेत्॥
Verse 6
द्वादश्यामर्चयेद्भक्तया वासुदेवं सनातनम् । उपचारैः षोडशभिस्ततः संभोज्य बांधवान् ॥ ६ ॥
द्वादश्यां भक्त्या सनातनं वासुदेवं षोडशोपचारैः समर्चयेत्। ततः बान्धवान् संभोज्य यथाविधि॥
Verse 7
दत्वा च दक्षिणां तेभ्यो विसृज्याश्नीत च स्वयम् ॥ । इयं तु कामदा नाम सर्वपातकनाशिनी ॥ ७ ॥
तेभ्यो दक्षिणां दत्त्वा तान् सादरं विसृज्य पश्चात् स्वयमश्नीयात्। इयं तु ‘कामदा’ नाम सर्वपातकनाशिनी॥
Verse 8
भुक्तिमुक्तिप्रदा विप्र भक्त्या सम्यगुपोषिता । वैशाखकृष्णैकादश्यां समुपोष्य विधानतः ॥ ८ ॥
विप्र! भक्त्या सम्यगुपोषिता सा भुक्तिमुक्तिप्रदा। वैशाखकृष्णैकादश्यां विधानतः समुपोष्य॥
Verse 9
वरूथिनीं परदिने पूजयेन्मृधुसूदनम् । स्वर्णान्नकन्याधेनूनां दानमत्र प्रशस्यते ॥ ९ ॥
वरूथिन्याः परदिने मृधुसूदनं पूजयेत्। अत्र स्वर्णान्नकन्याधेनूनां दानं प्रशस्यते॥
Verse 10
वरूथिनीव्रतं कृत्वा नरो नियमतत्परः । सर्वपाप विनिर्मुक्तो वैष्णवं लभते पदम् ॥ १० ॥
वरूथिनीव्रतं कृत्वा नरो नियमतत्परः। सर्वपापविनिर्मुक्तो वैष्णवं लभते पदम्॥
Verse 11
वैशाखशुक्लैकादश्यां समुपोष्य च मोहिनीम् । स्नात्वा परेऽह्नि संपूज्य गंधाद्यैः पुरुषोत्तमम् ॥ ११ ॥
वैशाखशुक्लैकादश्यां मोहिनीं समुपोष्य। परेऽह्नि स्नात्वा गन्धाद्यैः पुरुषोत्तमं संपूजयेत्॥
Verse 12
संभोज्य विप्रान्मुच्येत पातकेभ्यो न संशयः । ज्येष्ठस्य कृष्णकादश्यां समुपोष्य परां नृप ॥ १२ ॥
विप्रान् संभोज्य पातकेभ्यो निःसन्देहं विमुच्यते। हे नृपश्रेष्ठ, ज्येष्ठमासस्य कृष्णपक्षैकादश्यां परं उपोष्य परां गतिं लभते॥
Verse 13
द्वादश्यां नैत्यिकं कृत्वा समभ्यर्च्य त्रिविक्रमम् । ततो द्विजाग्र्यान्संभोज्य दत्वा तेभ्यश्च दक्षिणाम् ॥ १३ ॥
द्वादश्यां नैत्यिकं कर्म कृत्वा त्रिविक्रमं समर्चयेत्। ततः द्विजाग्र्यान् संभोज्य तेभ्यश्च दक्षिणां दद्यात्॥
Verse 14
सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं व्रजेन्नरः । ज्येष्ठस्य शुक्लैकादश्यां निर्जलां समुपोष्य तु ॥ १४ ॥
ज्येष्ठस्य शुक्लैकादश्यां निर्जलोपोषणं कृतम्ा। सर्वपापविनिर्मुक्तो नरः विष्णुलोकं व्रजेत्॥
Verse 15
उदयादुदयं यावद्भास्करस्य द्विजोत्तम । प्रभाते कृतनित्यस्तु द्वादश्यामुपचारकैः ॥ १५ ॥
उदयादुदयं यावत् भास्करस्य, द्विजोत्तम। प्रभाते कृतनित्यः सन् द्वादश्यां उपचारकैः समर्चयेत्॥
Verse 16
ह्यषीकेशं समभ्यर्च्य विप्रान् संभोज्य भक्तितः । चतुर्विंशैकादशीनां फलं यत्तत्समाप्नुयात् ॥ १६ ॥
हृषीकेशं समभ्यर्च्य विप्रान् भक्त्या संभोज्य च। चतुर्विंशत्येकादशीनां यत् फलं तत् समाप्नुयात्॥
Verse 17
आषाढकृष्णैकादश्यां योगिनीं समुपोष्य वै । नारायणं समभ्यर्च्य द्वादश्यां कृतनित्यकः ॥ १७ ॥
आषाढकृष्णपक्षे योगिनी-एकादश्यां विधिवदुपोष्य, नारायणं समभ्यर्च्य, द्वादश्यां कृतनित्यकर्मा भवेत्।
Verse 18
ततः संभोज्य विप्राग्र्यान्दत्वा तेभ्यश्च दक्षिणाम् । सर्वदानफलं प्राप्य मोदते विष्णुमन्दिरे ॥ १८ ॥
ततः विप्राग्र्यान् संभोज्य, तेभ्यश्च दक्षिणां दत्त्वा, सर्वदानफलं प्राप्य विष्णुमन्दिरे मोदते।
Verse 19
आषाढशुक्लैकादश्यां यद्विधानं श्रृणुष्व तत् । उपोष्य तस्मिन् दिवसे विधिवन्मंडपे शुभे ॥ १९ ॥
आषाढशुक्लैकादश्याः विधिविधानं शृणु; तस्मिन् दिवसे उपोष्य, शुभे शुद्धे मण्डपे विधिवत् कर्माणि कुर्यात्।
Verse 20
स्थापयेत्प्रतिमां विष्णोः शंखचक्रगदांबुजैः । लसच्चतुर्भुजामग्र्यां कांचनीं वाथ राजतीम् ॥ २० ॥
शंखचक्रगदापद्मधारिणीं लसच्चतुर्भुजामग्र्यां विष्णोः प्रतिमां स्थापयेत्—कांचनीं वा राजतीं वा।
Verse 21
पीतांबरधरां शुभ्रे पर्य्यंके स्वास्तृते द्विज । ततः पंचामृतैः स्नाप्य मन्त्रैः शुद्धजलेन च ॥ २१ ॥
पीताम्बरधरां तां शुद्धे स्वास्तीर्णे पर्य्यङ्के स्थापय, द्विज; ततः पञ्चामृतैः स्नाप्य, मन्त्रैः शुद्धजलेन च।
Verse 22
पौरुषेणैव सूक्तेन ह्युपचारान् प्रकल्पयेत् । नीराजनांतान्पाद्यादींस्ततः संप्रार्थयेद्धरिम् ॥ २२ ॥
पौरुषसूक्तेनैवोपचारान् प्रकल्पयेत्—पाद्यादीन् नीराजनान्तान् समर्प्य, ततः हरिं भक्त्या संप्रार्थयेत् ॥
Verse 23
सुप्ते त्वयि जगन्नाथ जगत्सुप्तं भवेदिदम् । विबुद्धे त्वयि बुद्धं च जगत्सर्वं चराचरम् ॥ २३ ॥
जगन्नाथ! त्वयि सुप्ते जगदिदं सुप्तं भवति; त्वयि विबुद्धे च सर्वं चराचरं जगद् बुद्धं भवति ॥
Verse 24
इति संप्रार्थ्य देवाग्रे चातुर्मास्यप्रचोदितान् । नियमांस्तु यथाशक्ति गृह्णीयाद्भक्तिमान्नरः ॥ २४ ॥
इति देवाग्रे संप्रार्थ्य, चातुर्मास्यप्रचोदितान् नियमांश्च यथाशक्ति भक्तिमान् नरः गृह्णीयात् ॥
Verse 25
ततः प्रभाते द्वादश्यां समर्चेच्छेषशायिनम् । उपचारैः षोडशभिस्ततः संभोज्य वाडवान् ॥ २५ ॥
ततः प्रभाते द्वादश्यां शेषशायिनं विष्णुं षोडशोपचारैः समर्च्य, ततः वाडवान् संभोजयेत् ॥
Verse 26
प्रतोष्य दक्षिणाभिश्च स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः । ततः प्रभृति विप्रेंद्र गन्धाद्यैः प्रत्यहं यजेत् ॥ २६ ॥
दक्षिणाभिः प्रतोष्य, स्वयं वाग्यतः भुञ्जीत; ततः प्रभृति विप्रेन्द्र गन्धाद्यैः प्रत्यहं यजेत् ॥
Verse 27
कृत्वैवं विधिना विप्र देवस्य शयनीव्रतम् । भुक्तिमुक्तियुतो मर्त्यो भवेद्विष्णोः प्रसादतः ॥ २७ ॥
एवं विधिना देवस्य शयनीव्रतं कृत्वा, हे विप्र, मर्त्यः विष्णोः प्रसादतः भुक्तिमुक्तियुतो भवति॥
Verse 28
श्रावणे कृष्णपक्षे तु एकादश्यां द्विजोत्तम । कामिकां समुपोष्यैव नियमेन नरोत्तम ॥ २८ ॥
श्रावणे कृष्णपक्षे तु एकादश्यां, हे द्विजोत्तम, नरोत्तमः नियमेन कामिकाम् उपोष्येत्॥
Verse 29
द्वादश्यां कृतनित्यस्तु श्रीधरं पूजयेद्धरिम् । उपचारैः षोडश भिस्ततः संभोज्य वै द्विजान् ॥ २९ ॥
द्वादश्यां कृतनित्यः सन् हरिं श्रीधरं षोडशोपचारैः पूजयेत्; ततः द्विजान् संभोजयेत्॥
Verse 30
दत्वा च दक्षिणां तेभ्यो विसृज्याश्नीत बांधवैः । एवं यः कुरुते विप्रकामिकाव्रतमुत्तमम् ॥ ३० ॥
तेभ्यो दक्षिणां दत्त्वा विसृज्य, ततः बांधवैः सह अश्नीयात्; एवं यः कुरुते स विप्रकामिकाव्रतमुत्तमम्॥
Verse 31
स सर्वकामाँल्लब्ध्वेह याति विष्णोः परं पदम् । एकादश्यां नभःशुक्ले पवित्रां समुपोष्य वै ॥ ३१ ॥
स इह सर्वकामान् लब्ध्वा विष्णोः परं पदं याति; नभःशुक्ले एकादश्यां पवित्राम् उपोष्य वै॥
Verse 32
द्वादश्यां नियतो भूत्वा पूजयेच्च जनार्दनम् । उपचारैः षोडशभिस्ततः संभोज्य वाडवान् ॥ ३२ ॥
द्वादश्यां नियमवान् भूत्वा जनार्दनं षोडशोपचारैः सम्यगर्चयेत् । ततः पश्चाद् वाडवान् विप्रान् संभोजयेत् ॥
Verse 33
दत्वा च दक्षिणां तेभ्यः पुत्रं प्राप्येह सद्गुणम् । याति विष्णोः पदं साक्षात्सर्वदेवनमस्कृतः ॥ ३३ ॥
तेभ्यश्च दक्षिणां दत्त्वा इहैव सद्गुणं सुतं प्राप्नोति । सर्वदेवनमस्कृतः साक्षाद् विष्णोः पदं याति ॥
Verse 34
नभस्यकृष्णैकादश्यामजाख्यां समुपोष्य वै । अर्चेदुर्पेंद्रं द्वादश्यामुपचारैः पृथग्विधैः ॥ ३४ ॥
नभस्यकृष्णैकादश्याम् ‘अजा’ख्यां सम्यगुपोष्य वै । द्वादश्याम् उपेन्द्रं नानोपचारैः पृथग्विधैरर्चयेत् ॥
Verse 35
विप्रान्संभोज्य मिष्टान्नैर्विसृजेत्प्राप्तदक्षिणान् । एवं कृतव्रतो विप्रभक्त्याऽजायाः समाहितः ॥ ३५ ॥
विप्रान् मिष्टान्नैः संभोज्य प्राप्तदक्षिणान् विसृजेत् । एवं कृतव्रतो विप्रभक्त्या समाहितोऽजायां मनः स्थापयेत् ॥
Verse 36
भुक्त्वेह भोगानखिलान्यात्यंते वैष्णवं क्षयम् । नभस्यशुक्लैकादश्यां पद्माख्यां समुपोष्य वै ॥ ३६ ॥
इह भोगानखिलान् भुक्त्वा अन्ते वैष्णवं अक्षयं धाम याति । नभस्यशुक्लैकादश्यां ‘पद्मा’ख्यां सम्यगुपोष्य वै ॥
Verse 37
कृत्वा नित्यार्चनं तत्र कटिदानमथाचरेत् । पूर्वं संस्थापितायास्तु प्रतिमाया द्विजोत्तम ॥ ३७ ॥
तत्र नित्यार्चनं कृत्वा पश्चात् कटिदानविधिं समाचरेत्। पूर्वमेव संस्थापितायाः प्रतिमायाः विषये, हे द्विजोत्तम॥
Verse 38
समुत्सवविधानेन नीत्वा तां सलिलाशये । कृतांबुस्पर्शनां तत्र संप्रपूज्य विधानतः ॥ ३८ ॥
समुत्सवविधानेन तां नीत्वा सलिलाशये। तत्राम्बुस्पर्शनं कृत्वा विधानतः सम्यक् संप्रपूजयेत्॥
Verse 39
आनीय मण्डपे तस्मिन् वामपार्श्वेन शाययेत् । ततः प्रभाप्ते द्वादश्यां गन्धाद्यैरर्च्य वामनम् ॥ ३९ ॥
तस्मिन् मण्डपे तामानीय वामपार्श्वेन शाययेत्। ततः प्रभाते द्वादश्यां गन्धाद्यैर्वामनं समर्चयेत्॥
Verse 40
संभोज्य वाडवान्दत्वा दक्षिणां च विसर्जयेत् । एवं यः कुरुते विप्र पद्माव्रतमनुत्तमम् ॥ ४० ॥
वाडवान् संभोज्य गोदानं दक्षिणां च प्रदाय च। ततः कर्म समाप्यैव विसर्जयेत्; एवं यः करोति विप्र पद्माव्रतमुत्तमम्॥
Verse 41
भुक्तिं प्राप्येह मुक्तिं तु लभतेंऽते प्रपंचतः । इषस्य कृष्णैका दश्यामिंदिरां समुपोष्य वै ॥ ४१ ॥
इह भुक्तिं प्राप्य तेऽन्ते प्रपञ्चतो मुक्तिमाप्नुयुः। आश्विनकृष्णैकादश्यामिन्दिरां समुपोष्य वै॥
Verse 42
शालग्रामशिलाग्रे तु मध्याह्ने श्राद्धमाचरेत् । विष्णोः प्रीतिकरं विप्र ततः प्रातर्हरेर्दिने ॥ ४२ ॥
मध्याह्ने शालग्रामशिलाग्रे श्राद्धं समाचरेत्; हे विप्र, एतद्विष्णोः प्रीतिकरम्। ततः हरेर्दिने प्रातःकालेऽपि तत्कर्म कुर्यात्॥
Verse 43
पद्मनाभं समभ्यर्च्य भूदेवान्भोजयेत्सुधीः । विसृज्य दक्षिणां दत्वा ताँस्ततोऽश्नीत च स्वयम् ॥ ४३ ॥
पद्मनाभं समभ्यर्च्य सुधीर्भूदेवान् भोजयेत्। दक्षिणां दत्त्वा तान् विसृज्य ततः स्वयमश्नीयात्॥
Verse 44
एवं कृतव्रतो मर्त्यो भुक्त्वा भोगानिहेप्सितान् । पितॄणां कोटिमुद्धृत्य यात्यंते वैष्णवं गृहम् ॥ ४४ ॥
एवं कृतव्रतो मर्त्य इहाभीष्टान् भोगान् भुक्त्वा, पितॄणां कोटिमुद्धृत्य, अन्ते वैष्णवं गृहं याति॥
Verse 45
एकादश्यामिषे शुक्ले विप्र पाशांकुशाह्वयाम् । उपोष्य विधिवद्विष्णोर्दिने विष्णुं समर्चयेत् ॥ ४५ ॥
शुक्लपक्षे एकादश्यां पाशाङ्कुशाह्वयायां, हे विप्र, विधिवदुपोष्य विष्णोर्दिने विष्णुं समर्चयेत्॥
Verse 46
ततः संभोज्य विप्राग्र्यान्दत्वा तेभ्यश्च दक्षिणाम् । भक्त्या प्रणम्य विसृजेदश्नीयाच्च स्वयं ततः ॥ ४६ ॥
ततः विप्राग्र्यान् संभोज्य तेभ्यश्च दक्षिणां दत्त्वा। भक्त्या प्रणम्य विसृजेत्, ततः स्वयमश्नीयात्॥
Verse 47
एवं यः कुरुते भक्त्या नरः पाशांकुशाव्रतम् । स भुक्त्वेह वरान्भोगान्याति विष्णोः सलोकताम् ॥ ४७ ॥
एवं यो नरः भक्त्या पाशाङ्कुशव्रतं करोति, स इह वरान् भोगान् भुक्त्वा पश्चाद् विष्णोः सलोकतां प्राप्नोति ॥
Verse 48
कार्तिके कृष्णपक्षे तु एकादश्यां द्विजोत्तम । रमामुपोष्य विधिवद्द्वादश्यां प्रातरर्चयेत् ॥ ४८ ॥
कार्तिके कृष्णपक्षे तु एकादश्यां द्विजोत्तम, रमाम् उपोष्य विधिवत् द्वादश्यां प्रातरर्चयेत् ॥
Verse 49
केशवं केशिहंतारं देवदेवं सनातनम् । भोजयेच्च ततो विप्रान्विसृजेल्लब्धदक्षिणान् ॥ ४९ ॥
केशवं केशिहन्तारं देवदेवं सनातनम् आराध्य, ततः विप्रान् भोजयेत्; लब्धदक्षिणान् विसृजेत् ॥
Verse 50
एवं कृतव्रतो विप्र भोगान्भुक्त्वेह वांछितान् । व्योमयानेन सांनिध्यं लभते च रमापतेः ॥ ५० ॥
एवं कृतव्रतो विप्रः इह वाञ्छितान् भोगान् भुक्त्वा, व्योमयानेन रमापतेः सान्निध्यं लभते ॥
Verse 51
ऊर्जस्य शुक्लैकादश्यां समुपोष्य प्रबोधिनीम् । केशवं बोधयेद्रात्रौ सुप्तं गीतादिमंगलैः ॥ ५१ ॥
ऊर्जस्य शुक्लैकादश्यां प्रबोधिनीं समुपोष्य, रात्रौ सुप्तमिव केशवं गीतादिमङ्गलैः प्रबोधयेत् ॥
Verse 52
ऋग्यजुःसाममंत्रैश्च वाद्यैर्नानाविधैरपि । द्राक्षेक्षुदाडिमैश्चान्यै रंभाश्रृंगाटकादिभिः ॥ ५२ ॥
ऋग्यजुःसाममन्त्रैश्च नानाविधैर्वाद्यैश्च, द्राक्षेक्षुदाडिमादिभिः फलैः, रम्भाशृङ्गाटकाद्यैश्चोपहारैः सम्यगर्चनं कुर्यात् ॥
Verse 53
समर्पणैस्ततो रात्र्यां व्यतीतायां परेऽहनि । स्नात्वा नित्यक्रियां कृत्वा गदादामोदरं यजेत् ॥ ५३ ॥
ततः समर्पणै रात्रिं व्यतीतां कृत्वा परेऽहनि स्नात्वा नित्यक्रियां सम्यक् कृत्वा गदादामोदरं यजेत् ॥
Verse 54
उपचारैः षोडशभिः पौरुषेणापि सूक्ततः । संभोज्य विप्रान्विसृजेद्दक्षिणाभिः प्रतोषितान् ॥ ५४ ॥
षोडशोपचारैः सम्यगर्चयित्वा पौरुषेणापि सूक्तेन, विप्रान् संभोज्य दक्षिणाभिः प्रतोष्य विसृजेत् ॥
Verse 55
ततस्तां प्रतिमां हैमीं सधेनुं गुरवेऽर्पयेत् । एवं यः कुरुते भक्त्या बोधिनीव्रतमादृतः ॥ ५५ ॥
ततः हैमीं प्रतिमां सधेनुं गुरवे समर्पयेत्। एवं यः कुरुते भक्त्या बोधिनीव्रतमादृतः ॥
Verse 56
स भुक्त्वेह वरान्भोगान्वैष्णवं लभते पदम् । मार्गस्य कृष्णैकादश्यामुत्पन्नां समुपोष्य वै ॥ ५६ ॥
स इह वरान् भोगान् भुक्त्वा वैष्णवं पदं लभते; मार्गशीर्षे कृष्णैकादश्यामुत्पन्नायां सम्यगुपोष्य वै ॥
Verse 57
द्वादश्यां कृष्णमभ्यर्चेद्गंधाद्यैरुपचारकैः । ततः संभोज्य विप्राग्र्यान्दत्वा तेभ्यश्च दक्षिणाम् ॥ ५७ ॥
द्वादश्यां गन्धाद्युपचारैः श्रीकृष्णमभ्यर्चयेत् । ततः विप्राग्र्यान् सम्भोज्य तेषां च दक्षिणां दद्यात् ॥
Verse 58
विसृज्य पश्चाद्भुंजीत स्वयमिष्टैः समाहितः । एवं यो भक्तिभावेन उत्पन्नाव्रतमाचरेत् ॥ ५८ ॥
विसृज्य पश्चात् स्वयम् इष्टैः समाहितो भुञ्जीत । एवं यो भक्तिभावेन व्रतमुत्पन्नमाचरेत् ॥
Verse 59
स विमानं समारुह्य यात्यंते वैष्णवं पदम् । मार्गस्य शुक्लैकादश्यां मोक्षाख्यां समुपोष्य वै ॥ ५९ ॥
स विमानं समारुह्य अन्ते वैष्णवं पदं याति । मार्गशीर्षस्य शुक्लैकादश्यां ‘मोक्षा’ख्यां समुपोष्य वै ॥
Verse 60
द्वादश्यां प्रातरभ्यर्च्य ह्यनंतं विश्वरूपकम् । सर्वैरेवोपचारैस्तु विप्रान्संभोजयेद्द्विजः ॥ ६० ॥
द्वादश्यां प्रातरनन्तं विश्वरूपकं ह्यभ्यर्च्य । सर्वैरुपचारैर्विप्रान् सम्भोजयेद्द्विजः ॥
Verse 61
विसृज्य दक्षिणां दत्वा स्वयं भुंजीत बांधवैः । एवं कृत्वा व्रतं विप्र भुक्त्वा भोगानिहेप्सितान् ॥ ६१ ॥
विसृज्य दक्षिणां दत्त्वा स्वयं बान्धवैः सह भुञ्जीत । एवं कृत्वा व्रतं विप्र इहाभीष्टान् भोगान् अश्नुते ॥
Verse 62
दश पूर्वान्दश परान्समुद्धृत्य व्रजेद्धरिम् । पौपस्य कृष्णैकादश्यां सफलां समुपोष्य वै । द्वादश्यामच्युतं प्रार्च्य सर्वैरेवोपचारकैः ॥ ६२ ॥
दश पूर्वान् दश परान् समुद्धृत्य हरिं व्रजेत्। पौषस्य कृष्णैकादश्यां सफलं समुपोष्य वै। द्वादश्यामच्युतं सम्यक् सर्वोपचारकैः प्रपूजयेत्॥
Verse 63
संभोज्य विप्रान्मधुरैर्विसृजेल्लब्धदक्षिणान् । एवं कृत्वा व्रतं विप्र सफलाया विधानतः ॥ ६३ ॥
विप्रान् मधुरभोज्यैः संभोज्य लब्धदक्षिणान् विसृजेत्। एवं विधानतः कृत्वा व्रतं विप्र सफलं भवेत्॥
Verse 64
भुक्त्वेह भोगानखिलान्यात्यंते वैष्णवं पदम् । पौषस्य शुक्लैकादश्यां पुत्रदां समुपोष्य वै ॥ ६४ ॥
इह भोगान् समश्नानः सर्वान् अन्ते वैष्णवं पदम् याति। पौषस्य शुक्लैकादश्यां पुत्रदां समुपोष्य वै॥
Verse 65
द्वादश्यां चक्रिणं प्रार्येदर्घाद्यैरुपचारकैः । ततः संभोज्य विप्राग्र्यान्दत्वा तेभ्यस्तु दक्षिणाम् ॥ ६५ ॥
द्वादश्यां चक्रिणं विष्णुं अर्घ्याद्यैरुपचारकैः प्रपूजयेत्। ततः विप्राग्र्यान् संभोज्य तेभ्यश्च दक्षिणां दद्यात्॥
Verse 66
विसृज्य स्वयमश्नीयाच्छेषान्नं स्वेष्टबांधवैः । एवं कृतव्रतो विप्र भुक्वा भोगानिहेप्सितान् ॥ ६६ ॥
विसृज्य प्रथमं दानं स्वयमश्नीयात्, शेषान्नं स्वेष्टबान्धवैः सह दद्यात्। एवं कृतव्रतो विप्र इह इप्सितान् भोगान् भुङ्क्ते॥
Verse 67
विमानवरमारुह्य यात्यंते हरिमंदिरम् । माघम्य कृष्णैकादश्यां षट्तिलां समुपोष्य वै ॥ ६७ ॥
विमानवरमारुह्य अन्ते हरिमन्दिरं याति; माघमासे कृष्णैकादश्यां षट्तिलाव्रतं विधिवत् समुपोष्य वै॥
Verse 68
स्नात्वा दत्वा तर्पयित्वा हुत्वा भुक्त्वा समर्च्य च । तिलैरेव द्विजश्रेष्ठ द्वादश्यां प्रातरेव हि ॥ ६८ ॥
स्नात्वा दत्त्वा तर्पयित्वा हुत्वा भुक्त्वा समर्च्य च; तिलैरेव द्विजश्रेष्ठ द्वादश्यां प्रातर एव हि॥
Verse 69
वैकुंठं सम्यगभ्यर्व्य सर्वैरेवोपचारकैः । द्विजान्संभोज्य विसृजेद्दत्वा तेभ्यश्च दक्षिणाम् ॥ ६९ ॥
वैकुण्ठं सम्यगभ्यर्च्य सर्वैरेवोपचारकैः। द्विजान् सम्भोज्य विसृजेत् दत्त्वा तेभ्यश्च दक्षिणाम्॥
Verse 70
एवं कृत्वा व्रतं विप्र विधिना सुसमाहितः । भुक्त्वेह वांछितान्भोगानंते विष्णुपदं लभेत् ॥ ७० ॥
एवं कृत्वा व्रतं विप्र विधिना सुसमाहितः। भुक्त्वेह वाञ्छितान् भोगान् अन्ते विष्णुपदं लभेत्॥
Verse 71
माघस्य शुक्लैकादश्यां समुपोष्य जयाह्वयाम् । प्रातर्हरि दिनेऽभ्यर्च्चेच्छ्रीपतिं पुरुषं द्विज ॥ ७१ ॥
माघस्य शुक्लैकादश्यां समुपोष्य जयाह्वयाम्। प्रातर्हरिदिनेऽभ्यर्चेत् श्रीपतिं पुरुषं द्विज॥
Verse 72
भोजयित्वा दक्षिणां च दत्वा विप्रान्विसृज्य च । स्वयं भुंजीत तच्छेषं प्रयतो निजबांधवैः ॥ ७२ ॥
विप्रान् भोजयित्वा दक्षिणां च दत्त्वा तान् विसृज्य च । ततः प्रयतः स्वबान्धवैः सह तच्छेषं स्वयं भुञ्जीत ॥
Verse 73
य एवं कुरुते विप्र व्रतं केशवतोषणम् । स भुक्त्वेह वरान्भोगानंते विष्णोः पदं व्रजेत् ॥ ७३ ॥
य एवं विप्र केशवतोषणं व्रतं करोति । स इह वरान् भोगान् भुक्त्वा अन्ते विष्णोः पदं व्रजेत् ॥
Verse 74
तपस्यकृष्णैकादश्यां विजयां समुपोष्य वै । द्वादश्यां प्रातरभ्यर्च्य योगीशं गंधपूर्वकैः ॥ ७४ ॥
तपस्यकृष्णैकादश्यां विजयां समुपोष्य वै । द्वादश्यां प्रातरारभ्य योगीशं गन्धादिभिः समर्चयेत् ॥
Verse 75
ततः संभोज्य भूदेवान्दक्षिणाभिः प्रतोष्य तान् । विसृज्य बांधवैः सार्द्धं स्वयमश्नीत वाग्यतः ॥ ७५ ॥
ततः भूदेवान् सम्भोज्य दक्षिणाभिः प्रतोष्य तान् । विसृज्य बान्धवैः सार्धं स्वयमश्नीत वाग्यतः ॥
Verse 76
एवं कृतव्रतो मर्त्यो भुक्त्वा भोगानिहेप्सितान् । देहांते वैष्णवं लोकं याति देवैः सुसत्कृतः ॥ ७६ ॥
एवं कृतव्रतो मर्त्यो भुक्त्वा भोगानिहेप्सितान् । देहान्ते वैष्णवं लोकं याति देवैः सुसत्कृतः ॥
Verse 77
फाल्गुनस्य सिते पक्षे एकादश्यां द्विजोत्तम । उपोष्यामलकीं भक्त्या द्वादश्यां प्रातरर्चयेत् ॥ ७७ ॥
फाल्गुनस्य शुक्लपक्षे एकादश्यां द्विजोत्तमः। भक्त्या आमलकी-व्रतमुपोष्य द्वादश्यां प्रातरामलकीं समर्चयेत्॥
Verse 78
पुंडरीकाक्षमखिलैरुपचारैस्ततो द्विजान् । भोजयित्वा वरान्नेन दद्यात्तेभ्यस्तु दक्षिणाम् ॥ ७८ ॥
ततोऽखिलोपचारैः पुण्डरीकाक्षं समर्च्य द्विजान्। वरान्नेन भोजयित्वा तेभ्यः सम्यक् दक्षिणां दद्यात्॥
Verse 79
एवं कृत्वा विधानेनामलक्यां पूजनादिकम् । सितैकादश्यां तपस्ये व्रजेद्विष्णोः परं पदम् ॥ ७९ ॥
एवं विधानेन आमलकी-पूजनादिकं कृत्वा। तपस्ये शुक्लैकादश्यां विष्णोः परमं पदं व्रजेत्॥
Verse 80
चैत्रस्य कृष्णैकादशीं पापमोचनिकां द्विज । उपाष्य द्वादश्यांप्रातर्गोविंदं पूजयेत्तथा ॥ ८० ॥
चैत्रस्य कृष्णैकादशीं पापमोचनीं द्विज। उपोष्य द्वादश्यां प्रातर्गोविन्दं पूजयेत् तथा॥
Verse 81
उपचारैः षोडशभिर्द्विजान्संभोज्य दक्षिणाम् । दत्वा तेभ्यो विसृज्याथ स्वयं भुंजीत बान्धवैः ॥ ८१ ॥
षोडशोपचारैर्द्विजान् संपूज्य संभोज्य दक्षिणाम्। दत्त्वा तेभ्यो विसृज्याथ स्वयं बान्धवैः सह भुञ्जीत॥
Verse 82
एव यः कुरुते विप्र पापमोचनिकाव्रताम् । स याति वैष्णवं लोकं विमानेन तु भास्वता ॥ ८२ ॥
एवं यः कुरुते विप्र पापमोचनिकाव्रतम् । स पापविमुक्तः सन् भास्वता विमानेन वैष्णवं लोकं याति ॥
Verse 83
इत्थं कृष्णो तथा शुक्ले व्रतं चैकादशीभवम् । मोक्षदं कीर्तितं विप्र नास्त्यस्मिन्संशयः क्वचित् ॥ ८३ ॥
इत्थं कृष्णे तथा शुक्ले पक्षे चैकादशीव्रतम् । मोक्षदं कीर्तितं विप्र नास्त्यत्र संशयः क्वचित् ॥
Verse 84
यतस्त्रिदिनसंसाध्यं कीर्तिनं पापनाशनम् । सर्वव्रतोत्तमं विप्र ततो ज्ञेयं महाफलम् ॥ ८४ ॥
यतः त्रिदिनेन संसाध्यं कीर्तितं पापनाशनम् । सर्वव्रतोत्तमं विप्र तस्माज्ज्ञेयं महाफलम् ॥
Verse 85
त्यजेच्चत्वारि भुक्तानि नारदै तद्दिनत्रये । आद्यंतयोरेकमेकं मध्यमे द्वयमेव हि ॥ ८५ ॥
नारद त्रिदिनव्रते चत्वारि भुक्तानि त्यजेत् । आद्ये एकं, अन्त्ये एकं, मध्ये तु द्वे एव हि ॥
Verse 86
अथ ते नियमान्वच्मि व्रते ह्यस्मिन्दिनत्रये । कांस्यं मांसं मसूरान्नं चणकान्कोद्रवांस्तथा ॥ ८६ ॥
अथ वक्ष्यामि ते नियमाञ्छृणु त्रिदिनव्रते । कांस्यं मांसं मसूरान्नं चणकान् कोद्रवांस्तथा त्यजेत् ॥
Verse 87
शाकं मधु परान्नं च पुनर्भोजनमैथुने । दशम्यां दश वस्तूनि वर्जयेद्वैष्णवः सदा ॥ ८७ ॥
दशम्यां वैष्णवः शाकं मधु परान्नं च पुनर्भोजनमैथुने च—एतानि दश वस्तूनि सदा वर्जयेत्।
Verse 88
द्यूतक्रीडां च निद्रां च तांबूलं दंतधावनम् । परापवादं पैशुन्यं स्तेयं हिंसां तथा रतिम् ॥ ८८ ॥
द्यूतक्रीडां निद्रां तांबूलं दन्तधावनम्। परापवादं पैशुन्यं स्तेयं हिंसां तथा रतिं—एतानि वर्जयेत्॥
Verse 89
कोपं ह्यनृतवाक्यं च एकादश्यां विवर्ज्जयेत् । कांस्यं मांसं सुरां क्षौद्रं तैलं विण्म्लेच्छभाषणम् ॥ ८९ ॥
एकादश्यां कोपमनृतवाक्यं च वर्जयेत्। कांस्यं मांसं सुरां क्षौद्रं तैलं विण्म्लेच्छभाषणं च त्यजेत्॥
Verse 90
व्यायामं च प्रवासं च पुनर्भोजनमैथुने । अस्पृश्यस्पर्शमाशूरे द्वादश्यां द्वादश त्यजेत् ॥ ९० ॥
द्वादश्यां व्यायामं प्रवासं पुनर्भोजनमैथुने। अस्पृश्यस्पर्शं च—एतानि द्वादश त्यजेदाशूरः॥
Verse 91
एवं नियमकृद्विप्र उपवासं समाचरेत् । शक्तोऽशक्तुस्तु मतिमानेकभुक्तं न नक्तकम् ॥ ९१ ॥
एवं नियमकृद्विप्र उपवासं समाचरेत्। शक्तोऽशक्तोऽपि मतिमान् नक्तकं न, एकभुक्तं समाश्रयेत्॥
Verse 92
अयाचितं वापि चरेन्न त्यजेद्व्रतमीदृशम् ॥ ९२ ॥
अयाचितभिक्षामात्रेणापि जीवनं कुर्वन्नपि, एतादृशं व्रतं कदापि न त्यजेत् ॥
Verse 93
इति श्रीबृहन्नारदीय पुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थभागे द्वादशमासस्थितैकादशीव्रतकथनं नाम विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२० ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थभागे द्वादशमासस्थितैकादशीव्रतकथनं नाम विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः ॥
Frequently Asked Questions
Dvādaśī functions as the vrata’s ritual ‘completion’ (pāraṇa context): after the fast, one performs Viṣṇu-pūjā with ṣoḍaśopacāra, feeds brāhmaṇas, gives dakṣiṇā, formally dismisses them, and then eats—sealing the vow’s merit and restoring regulated nourishment.
It is defined as a complete waterless fast and is praised as so potent that worship of Hṛṣīkeśa plus brāhmaṇa-feeding yields merit equivalent to observing twenty-four Ekādaśī fasts.
After installing and worshiping Viṣṇu (notably via Pauruṣa Sūkta) and praying about the Lord’s cosmic ‘sleep’ and ‘awakening,’ the devotee undertakes Cāturmāsya observances according to capacity, with continued daily worship from that point onward.
Across Daśamī/Ekādaśī/Dvādaśī the chapter stresses controlled diet (meal reductions), avoidance of specific foods/utensils (e.g., bell-metal; meat; certain grains/legumes), and ethical purity: no slander, theft, violence, sexual indulgence; on Ekādaśī specifically, avoidance of anger and false speech.