The Exposition of the Ṣaṣṭhī-vrata Observed Through the Twelve Months
सनातनः नारदं प्रति मासानुक्रमेण षष्ठीव्रतानि उपदिशति। चैत्रशुक्लषष्ठ्यां कुमारव्रते षण्मुख-स्कन्दपूजया इष्टसिद्धिः सद्गुणसन्ततिश्च; ज्येष्ठे सूर्यपूजया मातृसौख्यम्; आषाढे स्कन्दव्रते वंशवृद्धिः; श्रावणे शरजन्मनः षोडशोपचारैः पूजनम्। भाद्रपदकृष्णषष्ठ्यां स्त्रीणां ललिताव्रतविधिः विस्तरेण—प्रातःस्नानं श्वेतवस्त्रधारणं संगमरेतसि पूजनं, वेणुपात्रे पिण्डरचना, पुष्पनामावलिः, १०८-२८ संख्याभिः जपः, निर्दिष्टतीर्थेषु प्रार्थना, बहुना नैवेद्येन दीपधूपैश्च, रात्रौ जागरणं निद्रावर्जननियमः; ततः दानं ब्राह्मणकन्याभोजनं सधवीनां पूजनं च। आश्विने शुक्लषष्ठ्यां कात्यायनीपूजया पतिपुत्रलाभः; अन्येषु मासेषु चन्दना-वरुणादि नाम्न्यः षष्ठ्यः, सूर्य-विष्णु-वरुण-पशुपतिपूजाः; अन्ते शिवलोकप्राप्तिः फलम्।
Shlokas
Verse 1
सनातन उवाच । श्रृणु विप्र प्रवक्ष्यामि षष्ठ्याश्चैव व्रतानि ते । यानि सम्यग्विधायात्र लभेत्सर्वान्मनोरथान् ॥ १ ॥
सनातन उवाच—शृणु विप्र, अहं ते षष्ठीव्रतानि प्रवक्ष्यामि; यानि सम्यगनुष्ठितानि सन्ति, तैः सर्वान् मनोऽभिलषितान् मनोरथान् लभते।
Verse 2
चैत्रमासे शुक्लषष्ठ्यां कुमारव्रतमुत्तमम् । तत्रेष्ट्वा षण्मुखं देवं नानापूजा विधानतः ॥ २ ॥
चैत्रमासे शुक्लपक्षस्य षष्ठ्यां कुमारव्रतमुत्तमम्; तत्र षण्मुखं देवं नानोपचारैः विधानतः सम्यगर्चयित्वा व्रतं समापयेत्।
Verse 3
पुत्रं सर्वगुणोपेतं प्राप्नुयाच्चिरजीविनम् । वैशाखशुक्लषष्ठ्यां च पूजयित्वा च कार्तिकम् ॥ ३ ॥
वैशाखमासे शुक्लषष्ठ्यां पूजयित्वा, तथा कार्तिकमासं सम्यगनुमान्य, सर्वगुणोपेतं चिरजीविनं पुत्रं प्राप्नोति।
Verse 4
लभते मातृजं सौख्यं नात्र कार्या विचारणा । ज्येष्ठमासे शुक्लषष्ठ्यां विधिनेष्ट्वा दिवाकरम् ॥ ४ ॥
मातृसम्भवं सौख्यं लभते—नात्र विचारणा; ज्येष्ठमासे शुक्लषष्ठ्यां दिवाकरं विधिनेष्ट्वा तत्फलं प्राप्नोति।
Verse 5
लभते वांछितान्कामांस्तत्प्रसादान्न संशयः । आषाढशुक्लषष्ठ्यां वै स्कंदव्रतमनुत्तमम् ॥ ५ ॥
तत्प्रसादात् वाञ्छितान् कामान् लभते—न संशयः; आषाढमासे शुक्लषष्ठ्यां हि अनुत्तमं स्कन्दव्रतम् आचर्यते।
Verse 6
उपोष्य पूजयित्वैनं शिवोमाप्रियमात्मजम् । लभतेऽभीप्सितान्कामान्पुत्रपौत्रादिसंततीः ॥ ६ ॥
उपोष्य ततः शिवोमाप्रियं आत्मजं पूजयित्वा जनोऽभीप्सितान् कामान् लभते—पुत्रपौत्रादिसंततिं च।
Verse 7
श्रावणे शुक्लषष्ठ्यां तु शरजन्मानमर्चयेत् । उपचारैः षोडशभिर्भक्त्या परमयान्वितः ॥ ७ ॥
श्रावणे शुक्लषष्ठ्यां तु शरजन्मानं समर्चयेत्; षोडशोपचारैर्भक्त्या परमया समन्वितः।
Verse 8
लभतेऽभीप्सितानर्थान्षण्मुखस्य प्रसादतः । भाद्रमासे कृष्णषष्ट्यां ललिताव्रतमुच्यते ॥ ८ ॥
षण्मुखस्य प्रसादतः सोऽभीप्सितानर्थान् लभते। भाद्रमासे कृष्णषष्ठ्यां तद्व्रतं ललिताव्रतमुच्यते।
Verse 9
प्रातः स्नात्वा विधानेन नारी शुक्लाम्बरावृता । शुक्लमाल्ययधरा वापि नद्याः संगमवालुकाम् ॥ ९ ॥
प्रातः विधानेन स्नात्वा नारी शुक्लाम्बरावृता, शुक्लमाल्यधरा च, नद्याः संगमस्य वालुकातटं गच्छेत्।
Verse 10
गृहीत्वा वंशपात्रे तु धृत्वा पिंडाकृतिं च ताम् । पञ्चधा ललितां तत्र ध्यायेद्वनविलासिनीम् ॥ १० ॥
वंशपात्रं गृहीत्वा तस्मिन् पिण्डाकृतिं तां निधाय, तत्र वनविलासिनीं ललितां पञ्चधा ध्यायेत्।
Verse 11
पङ्कजं करवीरं च नेपालीं मालतीं तथा । नीलोत्पलं केतकीं च संगृह्य तगरं तथा ॥ ११ ॥
पङ्कजं करवीरं च नेपालीं मालतीं तथा । नीलोत्पलं केतकीं च संगृह्य तगरं तथा ॥
Verse 12
एकैकाष्टशतं ग्राह्यमष्टाविंशतिरेव च । अक्षताः कलिका गृह्य ताभिर्देवीं प्रपूजयेत् ॥ १२ ॥
एकैकाष्टशतं ग्राह्यमष्टाविंशतिरेव च । अक्षताः कलिका गृह्य ताभिर्देवीं प्रपूजयेत् ॥
Verse 13
प्रार्थयेदग्रतः स्थित्वा देवीं तां गिरिशप्रियाम् । गंगाद्वारे कुशावर्त्ते विल्वके नीलपर्वते ॥ १३ ॥
प्रार्थयेदग्रतः स्थित्वा देवीं तां गिरिशप्रियाम् । गंगाद्वारे कुशावर्त्ते विल्वके नीलपर्वते ॥
Verse 14
स्नात्वा कनखले देवि हरिं लब्धवती पतिम् । ललिते सुभगं देवि सुखसौभाग्यदायिनि ॥ १४ ॥
स्नात्वा कनखले देवि हरिं लब्धवती पतिम् । ललिते सुभगं देवि सुखसौभाग्यदायिनि ॥
Verse 15
अनंतं देहि सौभाग्ये मह्यं तुभ्यं नमोऽनमनः । मंत्रेणानेन कुसुमैश्वंपकस्य सुशोभनैः ॥ १५ ॥
अनंतं देहि सौभाग्ये मह्यं तुभ्यं नमोऽनमनः । मंत्रेणानेन कुसुमैश्चंपकस्य सुशोभनैः ॥
Verse 16
अभ्यर्च्य विधिवत्तस्या नैवेद्यं पुरतो न्यसेत् । त्रपुषैरपि कूष्माण्डैर्नालिकेरैः सुदाडिमैः ॥ १६ ॥
तस्याः विधिवदभ्यर्चनं कृत्वा देवताग्रे नैवेद्यं विन्यसेत्। त्रपुषैः कूष्माण्डैः नारिकेलैः सुदाडिमैश्चापि॥१६॥
Verse 17
बीजपूरैः सुतुंडीरैः कारवेल्लैः सचिर्भटैः । फलैस्तत्कालसंभूतैः कृत्वा शोभां तदग्रतः ॥ १७ ॥
बीजपूरैः सुतुण्डीरैः कारवेल्लैः सचिर्भटैः। तत्कालसम्भूतफलैश्च तदग्रे शोभां विधाय॥१७॥
Verse 18
विरूढधान्यांकुरकैः सुदीपावलिभिस्तथा । सार्द्धै सर्गणकैधूपः सौहालककरंजकैः ॥ १८ ॥
विरूढधान्याङ्कुरकैः सुदीपावलिभिस्तथा। सौहालककरञ्जकैः सार्धं सर्गणकैर्धूपः॥१८॥
Verse 19
गुडपुष्पैः कर्णवेष्टैर्मोदकैरुपमोदकैः । बहुप्रकारैर्नैवेद्यैर्यथा विभवसारतः ॥ १९ ॥
गुडपुष्पैः कर्णवेष्टैर्मोदकैः उपमोदकैः। बहुप्रकारैर्नैवेद्यैः यथा विभवसारतः॥१९॥
Verse 20
एवमभ्यर्च्य विधिवद्रात्रौ जागरणोत्सवम् । गीतवाद्यनटैर्नृत्यैः प्रोक्षणीयैरनेकधा ॥ २० ॥
एवमभ्यर्च्य विधिवद्रात्रौ जागरणोत्सवम्। गीतवाद्यनटैर्नृत्यैः प्रोक्षणीयैरनेकधा॥२०॥
Verse 21
सखीभिः सहिता साध्वी तां रात्रिं प्रसभं नयेत् । न च संमीलयेन्नेत्रे नारीयामचतुष्टयम् ॥ २१ ॥
सखीभिः सहिता साध्वी तां रात्रिं प्रसभं नयेत्। न च संमीलयेन्नेत्रे नारीयामचतुष्टयम्॥
Verse 22
दुर्भगा दुष्कृता वंध्या नेत्रसंमीलनाद्भवेत् । एवं जागरणं कृत्वा सप्तम्यां सरितं नयेत् ॥ २२ ॥
दुर्भगा दुष्कृता वंध्या नेत्रसंमीलनाद्भवेत्। एवं जागरणं कृत्वा सप्तम्यां सरितं नयेत्॥
Verse 23
गन्धपुष्पैस्तथाभ्यर्च्य गीतवाद्यपुरःसरैः । तच्च दद्याद्द्विजेन्द्राय नैवेद्यादि द्विजोत्तम ॥ २३ ॥
गन्धपुष्पैस्तथाभ्यर्च्य गीतवाद्यपुरःसरैः। तच्च दद्याद्द्विजेन्द्राय नैवेद्यादि द्विजोत्तम॥
Verse 24
स्नात्वा गृहं समागत्य हुत्वा वैश्वानरं ततः । देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च पूजयित्वा सुवासिनीः ॥ २४ ॥
स्नात्वा गृहं समागत्य हुत्वा वैश्वानरं ततः। देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च पूजयित्वा सुवासिनीः॥
Verse 25
कन्यकाश्चैव संभोज्य ब्राह्मणान्दश पंच च । भक्ष्यभोज्यैर्बहुविधैर्दत्वा दानानि भूरिशः ॥ २५ ॥
कन्यकाश्चैव संभोज्य ब्राह्मणान्दश पंच च। भक्ष्यभोज्यैर्बहुविधैर्दत्वा दानानि भूरिशः॥
Verse 26
ललिता मेऽस्तु सुप्रीता इत्युक्त्वा तान्विसर्जयेत् । यः कश्चिदाचरेदेतद्व्रतं सौभाग्यदं परम् ॥ २६ ॥
“ललिता मेऽस्तु सुप्रीता” इति उक्त्वा तान् विसर्जयेत्। यः कश्चिदपि एतद्व्रतं आचरति, स परमं सौभाग्यं लभते॥
Verse 27
नरो वा यदि वा नारी तस्य पुण्यफलं श्रृणु । यद्व्रतैश्च तपोभिश्च दानैर्वा नियमैरपि ॥ २७ ॥
नरो वा नारी वा, तस्य पुण्यफलं शृणु। यत् व्रतैः तपोभिः दानैः नियमैश्च लभ्यते, तत् अस्य भवति॥
Verse 28
तदेतेनेह लभ्येत किं बहूक्तेन नारद । मृतेरनंतरं प्राप्य शिवलोकं सनातनम् ॥ २८ ॥
एतेनैव इह लभ्यते; किं बहूक्तेन, नारद। मृत्योरनन्तरं प्राप्य शिवलोकं सनातनम्॥
Verse 29
मोदते ललितादेव्या शैवे वै सखिवच्चिरम् । नभस्ये मासि या शुक्ला षष्ठी सा चंदनाह्वया ॥ २९ ॥
नभस्ये मासि या शुक्ला षष्ठी सा चन्दनाह्वया। तया शैवे लोके ललितादेव्या सखिवत् चिरं मोदते॥
Verse 30
तस्यां देवीं समभ्यर्च्य लभते तत्सलोकताम् । रोहिणी पातभौमैस्तु संयुता कपिला भवेत् ॥ ३० ॥
तस्यां देवीं समभ्यर्च्य तत्सलोकतां लभते। रोहिणी पातभौमैः संयुता सती कपिला भवेत्॥
Verse 31
तस्यां रविं समभ्यर्च्य व्रती नियमतत्परः । लभते वांछितान्कामान्भास्करस्य प्रसादतः ॥ ३१ ॥
तस्यां शुभवेलायां व्रती नियमतत्परः। रविं समभ्यर्च्य भास्करप्रसादतः वाञ्छितान् कामान् लभते॥
Verse 32
अन्नदानं जपो होमं पितृदेवर्षितर्पणम् । सर्वमेवाक्षयं ज्ञेयं कृतं देवर्षिसत्तम ॥ ३२ ॥
अन्नदानं जपो होमः पितृदेवर्षितर्पणम्। सर्वमेवाक्षयं ज्ञेयं सम्यक्कृतं देवर्षिसत्तम॥
Verse 33
कपिलां धेनुमभ्यर्च्य वस्त्रमाल्यानुलेपनैः । प्रदद्याद्वेदविदुषे द्वादशात्मप्रतुष्टये ॥ ३३ ॥
कपिलां धेनुमभ्यर्च्य वस्त्रमाल्यानुलेपनैः। प्रदद्याद्वेदविदुषे द्वादशात्मप्रतुष्टये॥
Verse 34
अथेषुशुक्लषष्ठ्यां तु पूज्या कात्यायनी द्विज । गंधाद्यैर्मंङ्गलद्रव्यैर्नैवेद्यैर्विविधैस्तथा ॥ ३४ ॥
अथाश्विनशुक्लषष्ठ्यां कात्यायनी द्विज पूज्या। गन्धाद्यैर्मङ्गलद्रव्यैर्नैवेद्यैर्विविधैस्तथा॥
Verse 35
ततः क्षमाप्य देवेशीं प्रणिपत्य विसर्जयेत् । पूज्यात्र सैकती मूर्तिर्यद्वा द्विजसती मुदा ॥ ३५ ॥
ततः क्षमाप्य देवेशीं प्रणिपत्य विसर्जयेत्। अत्र पूज्या सैकती मूर्तिर्यद्वा द्विजसती मुदा॥
Verse 36
वस्त्रालंकरणैर्भव्यैः कात्यायिन्याः प्रतुष्टये । कन्या वरं प्राप्नुयाच्च वांचितं पुत्रमंगना ॥ ३६ ॥
कात्यायिन्याः प्रतुष्टये भव्यैर्वस्त्रालंकरणैः समर्पितैः कन्या वरं प्राप्नुयात्, अङ्गना च वाञ्छितं पुत्रं लभेत्॥
Verse 37
कात्यायिनीप्रसादाद्वै नात्र कार्या विचारणा । कार्तिके शुक्लषष्ठ्यां तु षण्मुखेन महात्मना ॥ ३७ ॥
कात्यायिनीप्रसादाद्वै नात्र विचारणा कार्या; कार्त्तिके शुक्लषष्ठ्यां तु महात्मना षण्मुखेन तत् सिद्धम्॥
Verse 38
देवसेना महाभागा लब्धा सर्वुसुरार्पिता । अतस्तस्यां सुरश्रेष्ठां देवसेनां च षण्मुखम् ॥ ३८ ॥
देवसेना महाभागा सर्वैः सुरैः समर्पिता लब्धा; अतस्तस्यां सुरश्रेष्ठः षण्मुखोऽपि प्रादुर्भूत इति॥
Verse 39
संपूज्य निखिलैरेव उपचारैर्मनोहरैः । प्राप्नुयादतुलां सिद्धिं मनोभीष्टां द्विजोत्तम ॥ ३९ ॥
निखिलैर्मनोहरैः उपचारैः सम्यक् संपूज्य, हे द्विजोत्तम, अतुलां सिद्धिं मनोभीष्टां प्राप्नुयात्॥
Verse 40
अत्रैव वह्निपूजोक्तां तां च सम्पक्समाचरेत् । विविधद्रव्यहोमैश्च वह्निपूजापुरः सरम् ॥ ४० ॥
अत्रैव वह्निपूजोक्तां तां विधिं सम्यक् समाचरेत्; विविधद्रव्यहोमैश्च वह्निपूजां पुरःसरं समापयेत्॥
Verse 41
मार्गशीर्षे शक्लषष्ठ्यां निहतस्तारकासुरः । स्कंदेन सत्कृतिः प्राप्ता ब्रहमाद्यैः परिकल्पिता ॥ ४१ ॥
मार्गशीर्षे शुक्लषष्ठ्यां स्कन्देन तारकासुरो निहतः। तदा ब्रह्माद्यैः परिकल्पितया सत्कृत्या स्कन्दः समर्चितोऽभवत्॥
Verse 42
ततोऽस्यां पूजयेत्स्कंदं गंधपुष्पाक्षतैः फलैः । वस्त्रैराभूषणश्चापि नैवेद्यैर्विविधैस्तथा ॥ ४२ ॥
ततोऽस्यां विधौ स्कन्दं गन्धपुष्पाक्षतफलैः पूजयेत्। वस्त्रैराभूषणैश्चैव नानाविधनैवेद्यैस्तथा॥
Verse 43
रविवारेण संयुक्ता तथा शतभिषान्विता । यदि चेत्सा समुद्दिष्टा चंपाह्वा मुनिसत्तम ॥ ४३ ॥
रविवारेण संयुक्ता शतभिषान्विता च या। यदि सा समुद्दिष्टा, चम्पाह्वा सा मुनिसत्तम॥
Verse 44
तस्यां विश्वेश्वरो देवो द्रष्टव्यः पापनाशनः । पूजनीयो वेदनीयः स्मर्तव्यः सौख्यमिच्छता ॥ ४४ ॥
तस्यां विश्वेश्वरो देवो द्रष्टव्यः पापनाशनः। पूजनीयो वेदनीयः स्मर्तव्यः सौख्यमिच्छता॥
Verse 45
स्नानदानादिकं चात्र सर्वमक्षय्यमुच्यते । पौषमासे शुक्लषष्ठ्यां देवो दिनपतिर्द्विज ॥ ४५ ॥
स्नानदानादिकं चात्र सर्वमक्षय्यमुच्यते। पौषमासे शुक्लषष्ठ्यां देवो दिनपतिर्द्विज॥
Verse 46
विष्णुरूपी जगत्त्राता प्रदुर्भूताः सनातनः ॥ ४६ ॥
सनातनः जगत्त्राता विष्णुरूपेण प्रदुर्भूतः ॥
Verse 47
स तस्मात्पूजनीयोऽस्यां द्रव्यैर्गंधपुरस्कृतैः । नैवेद्यैर्वस्त्त्रभूषाद्यैः सर्वसौख्यमभीप्सुभिः ॥ ४७ ॥
तस्मादस्यां विधौ स पूजनीयः गन्धपुरस्कृतैर्द्रव्यैः, नैवेद्यैर्वस्त्रभूषाद्यैः सर्वसौख्यमभीप्सुभिः ॥
Verse 48
माघमासे सिता षष्ठी वरुणाह्वा स्मृता तु सा । तस्यां वरुणमभ्यर्च्येद्विष्णुरूपं सनातनम् ॥ ४८ ॥
माघमासे सिता षष्ठी सा वरुणाह्वा स्मृता; तस्यां विष्णुरूपं सनातनं वरुणं अभ्यर्चयेत् ॥
Verse 49
रक्तैर्गंधांशुकैः पुष्पैर्नैवेद्यैर्धूपदीपकैः । एवमभ्यर्च्य विधिवद्यद्यच्चाभिलषेन्नरः ॥ ४९ ॥
रक्तैर्गन्धांशुकैः पुष्पैर्नैवेद्यैर्धूपदीपकैः; एवं विधिवदभ्यर्च्य नरः यद्यच्चाभिलषेत् तत् आप्नोति ॥
Verse 50
तत्तच्च फलतो लब्ध्वा मोदते तत्प्रसादतः । फाल्गुने शुक्लषष्ठ्यां तु देवं पशुपतिं द्विज ॥ ५० ॥
तत्तच्च फलतो लब्ध्वा तत्प्रसादतः मोदते; फाल्गुने शुक्लषष्ठ्यां तु, द्विज, देवं पशुपतिं (अभ्यर्चयेत्) ॥
Verse 51
मृन्मयं विधिना कृत्त्वा पूजयेदुपचारकैः । संस्नाप्य शतरुद्रेण पृथक्पंचामृतैर्जलैः ॥ ५१ ॥
मृन्मयं विग्रहं विधिना निर्मायोपचारैः सम्यक् पूजयेत् । ततः शतरुद्रीयं जपन् पृथक् पञ्चामृतैः जलैश्च संस्नापयेत् ॥
Verse 52
गन्धैरालिप्य सुश्वेतैरक्षतैः श्वेतपुष्पकैः । बिल्वपत्रैश्च धत्तूरकुसुमैश्च फलैस्तथा ॥ ५२ ॥
गन्धैः सुश्वेतैः आलिप्य श्वेताक्षतैः श्वेतपुष्पकैः । बिल्वपत्रैश्च धत्तूरकुसुमैश्च फलैस्तथा पूजयेत् ॥
Verse 53
सम्पूज्य नानानैवेद्यैर्नीराज्य विधिवत्ततः । क्षमाप्य प्रणिपत्यैनं कैलासाय विसर्जयेत् ॥ ५३ ॥
नानानैवेद्यैः सम्यक् सम्पूज्य विधिवन्नीराज्य ततः । क्षमाप्य प्रणिपत्यैनं कैलासाय विसर्जयेत् ॥
Verse 54
एवं कृत शिवार्चस्तु नरो नार्यथवा मुने । इह भुक्त्वा वरान्भोगानन्ते शिवगतिं लभेत् ॥ ५४ ॥
एवं कृतशिवार्चः नरो नारी वा मुने । इह वरान् भोगान् भुक्त्वा अन्ते शिवगतिं लभेत् ॥
Verse 55
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे द्वादशमासस्थितषष्ठीव्रतनिरूपणं नाम पञ्चदशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११५ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे द्वादशमासस्थितषष्ठीव्रतनिरूपणं नाम पञ्चदशाधिकशततमोऽध्यायः ॥
Frequently Asked Questions
It is the chapter’s most detailed vrata-kalpa template: it specifies eligibility/role (a woman), ritual setting (river confluence sandbank), material culture (bamboo vessel, sand/clay form, flower taxonomy, lamps, incense, seasonal fruits), numerical prescriptions (108 and 28 items), and a strict jāgaraṇa rule (no sleeping). It also ties household piety to social dharma via feeding and gifting, and culminates in phala-śruti extending to Śiva-loka.
It treats monthly Ṣaṣṭhī observances as a calendrical framework where different devatā-forms are worshipped according to time and rite: Skanda/Ṣaṇmukha dominates, while Lalitā and Kātyāyanī appear for specific aims, and Sun/Varuṇa/Viṣṇu/Paśupati are invoked in designated months. The unity is provided by dharma (proper procedure) and the shared soteriological horizon (merit and Śiva’s realm).
Upavāsa (fasting), pūjā with standard upacāras (fragrance, flowers, akṣata, lamps, incense, naivedya), optional homa/Agni sequence in some contexts, dāna (including cow-gift in an auspicious configuration), and formal conclusion steps (kṣamā-yācñā/forgiveness, namaskāra, visarjana/dismissal).