The Explanation of the Twelve-Month Caturthī Vrata

Verse 1

सनातन उवाचग । श्रृणु विप्र प्रवक्ष्यामि चतुर्थ्यास्ते व्रतान्यहम् । यानि कृत्वा नरा नार्योऽभीष्टान्कामानवाप्नुयुः ॥ १ ॥

सनातन उवाच—शृणु विप्र, प्रवक्ष्यामि चतुर्थ्याः व्रतान्यहम्; यानि कृत्वा नराः नार्यश्चाभीष्टान् कामान् अवाप्नुयुः ॥

Verse 2

चैत्रमासचतुर्थ्यां तु वासुदेवस्वरूपिणम् । गणपं सम्यगभ्यर्च्य दत्त्वा कांचनदक्षिणाम् ॥ २ ॥

चैत्रमासचतुर्थ्यां तु वासुदेवस्वरूपिणं गणपं सम्यगभ्यर्च्य दत्त्वा काञ्चनदक्षिणाम् ॥

Verse 3

विप्राय विष्णुलोकं तु गच्छेद्देवनमस्कृतः । वैशाखस्य चतुर्थ्यां तु प्रार्थ्यं संकर्षणाह्वयम् ॥ ३ ॥

विप्राय तु हितं कृत्वा देवनमस्कृतः स विष्णुलोकं गच्छेत्; वैशाखचतुर्थ्यां तु संकर्षणाह्वयं प्रार्थयेत् ॥

Verse 4

गृहस्थद्विजमुख्येभ्यः शंखं दत्त्वा विधानवित् । प्राप्य संकर्षणं लोकं मोदते बहुकल्पकम् ॥ ४ ॥

गृहस्थद्विजमुख्येभ्यः शङ्खं दत्त्वा विधानवित्, संकर्षणलोकं प्राप्य बहुकल्पकं मोदते ॥

Verse 5

ज्येष्ठमासचतुर्थ्यां तु प्रार्च्य प्रद्युम्नरूपिणम् । फलं मूलं च युथेभ्यो दत्त्वा स्वर्गं लभेन्नरः ॥ ५ ॥

ज्येष्ठमासस्य चतुर्थ्यां विधिवत् प्रद्युम्नरूपिणं भगवन्तं समर्च्य, युथेभ्यः फलमूलानि दत्त्वा नरः स्वर्गं लभते।

Verse 6

आषाढस्य चतुर्थ्यां तु संप्रपूज्यानिरुद्धकम् । यतिभ्योऽलाबुपात्राणि दत्त्वाभीष्टं लभेन्नरः ॥ ६ ॥

आषाढमासस्य चतुर्थ्यां विधिवदनिरुद्धकं सम्यक् सम्पूज्य, यतिभ्यः अलाबुपात्राणि दत्त्वा नरः अभीष्टं लभते।

Verse 7

चतुर्मूर्तिव्रतान्येवं कृत्वा द्वादशवत्सरम् । उद्यापनं विधानेन कर्तव्यं फलमिच्छता ॥ ७ ॥

एवं चतुर्मूर्तिव्रतानि द्वादशवत्सरं कृत्वा, फलमिच्छता विधानेन उद्यापनं कर्तव्यम्।

Verse 8

अन्यज्ज्येष्ठचतुर्थ्यां तु सतीव्रतमनुत्तमम् । कृत्वा गणपतेर्मातुर्लोके मोदेत तत्समम् ॥ ८ ॥

अन्यच्च ज्येष्ठचतुर्थ्यां सतीव्रतम् अनुत्तमं कृत्वा, गणपतेर्मातुर्लोके तत्समं मोदते।

Verse 9

तथाऽषाढचतुर्थ्यां तु व्रतमन्यच्छुभावहम् । रथंतराह्वकल्पस्य ह्यादिभूतं दिनं यतः ॥ ९ ॥

तथैवाऽषाढचतुर्थ्यां शुभावहं व्रतम् अन्यत्; यतो रथंतराह्वकल्पस्य आदिभूतं दिनं तत् परिकीर्त्यते।

Verse 10

श्रद्धापूतेन मनसा गणेशं विधिना नरः । पूजयित्वा लभेच्चापि फलं देवादिदुर्गमम् ॥ १० ॥

श्रद्धापूतेन मनसा विधिपूर्वं गणेशं पूजयित्वा नरः, देवादिभिरपि दुर्लभं फलं निश्चयेन लभते ॥

Verse 11

श्रावणस्य चतुर्थ्यां तु जाति चंद्रोदये मुने ॥ ११ ॥

श्रावणमासस्य चतुर्थ्यां तु, मुने, ‘जातिचन्द्रोदय’ नाम व्रतं कर्तव्यम् ॥

Verse 12

गणेशाय प्रदद्याच्च ह्यर्घ्यं विधिविदांवरः । लम्बोदरं चतुर्बाहुं त्रिनेत्रं रक्तवर्णकम् ॥ १२ ॥

विधिविदां वरः गणेशाय अर्घ्यं प्रदद्यात्—लम्बोदरं चतुर्बाहुं त्रिनेत्रं रक्तवर्णकम् ॥

Verse 13

नानारत्नविभूषाढ्यं प्रसन्नास्यं विचिंतयेत् । आवाहनादिभिः सर्वैरुपचारैः समर्चयेत् ॥ १३ ॥

नानारत्नविभूषाढ्यं प्रसन्नवदनं देवं विचिन्तयेत्; आवाहनादिभिः सर्वैरुपचारैः समर्चयेत् ॥

Verse 14

नैवेद्यं मोदकं दद्याद्गणेशप्रीतिदायकम् । एवं व्रतं विधायाथ भुक्त्वा मोदकमेव च ॥ १४ ॥

नैवेद्यरूपं मोदकं दद्यात्, गणेशप्रीतिदायकम्; एवं व्रतं विधायाथ मोदकमेव भुञ्जीत ॥

Verse 15

सुखं स्वप्यान्निशायां तु भूमावेव कृतार्चनः । व्रतस्यास्य प्रभावेण कामान्मनसि चिंतितान् ॥ १५ ॥

कृतार्चनः स निशायां भूमावेव सुखं स्वप्यात्। अस्य व्रतस्य प्रभावेण मनसि चिन्तिताः कामाः सिद्ध्यन्ति॥

Verse 16

लब्ध्वा लेके परं चापि गणेशपदमाप्नुयात् । नानेन सदृशं चान्यद्व्रतमस्ति जगत्त्रये ॥ १६ ॥

लब्ध्वा परं लोकमथापि गणेशपदं प्राप्नुयात्। जगत्त्रयेऽनेन सदृशं व्रतमन्यन्न विद्यते॥

Verse 17

तस्मात्कार्यं प्रयत्नेन सर्वान्कामानभीप्सता । अथास्मिन्नेव दिवसे दूर्वागणपति व्रतम् ॥ १७ ॥

तस्मात् सर्वकामाभिलाषिणा प्रयत्नेनैतत् कार्यम्। अस्मिन्नेव दिवसे दूर्वागणपति-व्रतं चरेत्॥

Verse 18

केचिदिच्छंति देवर्षे तद्विधानं वदामि ते । हैमं निर्माय गणपं ताम्रपात्रोपरि स्थितम् ॥ १८ ॥

केचिदिच्छन्ति देवर्षे तद्विधानं वदामि ते। हैमं गणपं निर्माय ताम्रपात्रोपरि स्थापयेत्॥

Verse 19

वेष्टितं रक्तवस्त्रेण सर्वतोभद्रमंडले । पूजयेद्रक्तकुसुमैः पत्रिकाभिश्च पंचभिः ॥ १९ ॥

रक्तवस्त्रेण वेष्टितं सर्वतोभद्रमण्डले। रक्तकुसुमैः पूजयेत् पञ्चभिः पत्रिकाभिश्च॥

Verse 20

बिल्वपत्रमपामार्गं शमी दूर्वा हरिप्रिया । आभिरन्यश्च कुसुमैरभ्यर्च्य फलमोदकैः ॥ २० ॥

बिल्वपत्रैः अपामार्गैः शमीदूर्वाभिरपि च हरिप्रियाभिः, अन्यैश्च कुसुमैः फलमोदकैश्च सम्यगर्चयेत्।

Verse 21

आचार्याय विधिज्ञाय सत्कृत्य विनिवेदयेत् । उपहारं प्रकल्प्याथ दद्यादर्घं समुद्यते । ततः संप्रारथ्य विघ्नेशमूर्तिं सोपस्करां मुने ॥ २१ ॥

आचार्यं विधिज्ञं सत्कृत्य तस्मै उपहारं विनिवेदयेत्। उपहारं प्रकल्प्याथ समुद्यतेऽर्घ्यं दद्यात्; ततः सोपस्करां विघ्नेशमूर्तिं संप्रार्थयेत्, मुने।

Verse 22

आचार्याय विधिज्ञाय सत्कृत्य विनिवेदयेत् । कृत्वैवं पंच वर्षाणि समुपास्य यथाविधि ॥ २२ ॥

आचार्यं विधिज्ञं सत्कृत्य तस्मै विनिवेदयेत्। एवम् पञ्च वर्षाणि यथाविधि समुपास्य सेवेत्।

Verse 23

भुक्त्वेह भोगानखिलान् लोकं गणपतेर्व्रजेत् । अथ भाद्रचतुर्थ्यां तु बहुलाधेनुसंज्ञकम् ॥ २३ ॥

इह भोगानखिलान् भुक्त्वा गणपतेर्लोकं व्रजेत्। अथ भाद्रपदे चतुर्थ्यां ‘बहुलाधेनु’संज्ञकं व्रतमुच्यते।

Verse 24

पूजनी योऽत्र यत्नेन स्रग्गंधयवसादिभिः । ततः प्रदक्षिणीकृत्य शक्तश्चेद्दानमाचरेत् ॥ २४ ॥

अत्र यत्नेन स्रग्गन्धयवसादिभिः पूजनीः। ततः प्रदक्षिणीकृत्य शक्तश्चेद् दानमाचरेत्।

Verse 25

अशक्तः पुरेतां तु नमस्कृत्य विसर्जयेत् । पंचाब्दं वादशाब्दं वा षोडशाब्दमथापि वा ॥ २५ ॥

अशक्तः सन् पुरेतां तु नमस्कृत्य विधिवत् विसर्जयेत् । पञ्चाब्दं वा दशाब्दं वा षोडशाब्दमथापि वा ॥

Verse 26

व्रतं कृत्वा समुद्याप्य धेनुं दद्यात्पयस्विनीम् । प्रभावेण व्रतस्यास्य भुक्त्वा भोगान्मनोरमान् ॥ २६ ॥

व्रतं कृत्वा समुद्याप्य धेनुं दद्यात् पयस्विनीम् । प्रभावेण व्रतस्यास्य भुङ्क्ते भोगान् मनोहरान् ॥

Verse 27

सत्कृतो देवतावृंदैर्गोलोकं समवाप्नुयात् । अथ शुक्ल चतुर्थ्यां तु सिद्धवैनायकव्रतम् ॥ २७ ॥

सत्कृतो देवतावृन्दैः गोलोकं समवाप्नुयात् । अथ शुक्लचतुर्थ्यां तु सिद्धवैनायकव्रतम् ॥

Verse 28

आवाहनादिभिः सर्वैरुपचारैः समर्चनम् । एकाग्रमानसो भूत्वा ध्यायेत्सिद्धिविनायकम् ॥ २८ ॥

आवाहनादिभिः सर्वैरुपचारैः समर्चनम् । एकाग्रमानसो भूत्वा ध्यायेत् सिद्धिविनायकम् ॥

Verse 29

एकदंतं शूर्पकर्णं गजवक्त्रं चतुर्भुजम् । पाशांकुशधरं देवं तप्तकांचनसन्निभम् ॥ २९ ॥

एकदन्तं शूर्पकर्णं गजवक्त्रं चतुर्भुजम् । पाशाङ्कुशधरं देवं तप्तकाञ्चनसन्निभम् ॥

Verse 30

एकविंशति पत्राणि चैकविंशतिनामभिः । समर्पयेद्भक्तियुक्तस्तानि नामानि वै श्रृणु ॥ ३० ॥

एकविंशतिपत्राणि एकविंशतिनामभिः सह भक्त्या समर्पयेत्। तानि नामानि वै शृणु॥

Verse 31

सुमुखाय शमीपत्रं गणाधीशाय भृंगजम् । उमापुत्राय बैल्वं तु दूर्वां गजमुखाय च ॥ ३१ ॥

सुमुखाय शमीपत्रं, गणाधीशाय भृङ्गजम्। उमापुत्राय बिल्वं, गजमुखाय दूर्वां च॥

Verse 32

लंबोदराय बदरीं धत्तूरं हरसूनवे । शूर्पकर्णाय तुलसीं वक्रतुंडाय शिंबिजम् ॥ ३२ ॥

लम्बोदराय बदरीं, हरसूनवे धत्तूरम्। शूर्पकर्णाय तुलसीं, वक्रतुण्डाय शिंबिजम्॥

Verse 33

गुहाग्रजायापामार्गमेकदंताय बार्हतम् । हेरम्बाय तु सिंदूरं चतिर्होत्रे च पत्रजम् ॥ ३३ ॥

गुहाग्रजायापामार्गं, एकदन्ताय बार्हतम्। हेरम्बाय तु सिन्दूरं, चतुर्होत्रे च पत्रजम्॥

Verse 34

सर्वेश्वरायागस्त्यस्य पत्रं प्रीतिविवर्द्धनम् । दूर्वायुग्मं ततो गृह्य गंधपुष्पाक्षतैर्युतम् ॥ ३४ ॥

सर्वेश्वरायागस्त्यपत्रं प्रीतिविवर्धनम्। ततः दूर्वायुग्मं गृह्य गन्धपुष्पाक्षतैर्युतं समर्पयेत्॥

Verse 35

पूजां निवेदयेद्भक्तियुक्तो मोदकपंचकम् । आचमय्य नमस्कृत्य संप्रार्थ्य च विसर्ज्जयेत् ॥ ३५ ॥

भक्तियुक्तः पूजायां मोदकपञ्चकं निवेदयेत् । ततः आचम्य नमस्कृत्वा संप्रार्थ्य च विधिवत् विसर्जयेत् ॥

Verse 36

विनायकस्य प्रतिमां हैमीं सोपस्करां मुने । निवेदयेच्च गुरवे द्विजेभ्यो दक्षिणां ददेत् ॥ ३६ ॥

मुने, विनायकस्य हैमीं सोपस्करां प्रतिमां गुरवे निवेदयेत् । द्विजेभ्यश्च दक्षिणां ददेत् ॥

Verse 37

एवं कृतार्चनो भक्त्या पंच वर्षाणि नारद । उपास्य लभते कामानैहिकामुष्मिकान् शुभान् ॥ ३७ ॥

एवं भक्त्या कृतार्चनः पञ्च वर्षाणि उपास्य, नारद, ऐहिकामुष्मिकान् शुभान् कामान् लभते ॥

Verse 38

अस्यां चतुर्थ्यां शशिनं न पश्येच्च कदाचन । पश्यन् मिथ्याभिशाप तु लभते नात्र संशयः । अथ तद्दोषनाशाय मन्त्रं पौराणिकं पठेत् ॥ ३८ ॥

अस्यां चतुर्थ्यां शशिनं न कदाचन पश्येत् । पश्यन् मिथ्याभिशापं लभते, नात्र संशयः । तद्दोषनाशाय पौराणिकं मन्त्रं पठेत् ॥

Verse 39

सिंहः प्रसेनममधीत्सिंहो जांबवता हतः । सकुमारक मा रोदीस्तव ह्येष स्यमंतकः ॥ ३९ ॥

सिंहः प्रसेनम् अमधीत्; सिंहः जाम्बवता हतः । सकुमारक, मा रोदीः—तव ह्येष स्यमन्तकः ॥

Verse 40

इषशुक्लचतुर्थ्यां तु कपर्द्दीशं विनायकम् ॥ ४० ॥

इषशुक्लचतुर्थ्यां तु कपर्द्दीशं विनायकं सम्यक् पूजयेत्।

Verse 41

पौरुषेण तु सूक्तेन पूजयेदुपचारकैः । अकारणान्मुष्टिगतांस्तंडुलान्सकपर्द्दिकान् ॥ ४१ ॥

पौरुषेण तु सूक्तेनोपचारकैः पूजयेत्; अकारणान् मुष्टिगतान् तण्डुलान् सकपर्द्दिकान् समर्पयेत्।

Verse 42

विप्राय बटवे दद्याद्गंधपुष्पार्चिताय च । तंडुला वैश्वदैवत्या हरदैवत्यमिश्रिताः ॥ ४२ ॥

विप्राय बटवे वा गन्धपुष्पार्चिताय दद्यात्; तण्डुला वैश्वदेवत्याः हरदैवत्यमिश्रिताः स्युः।

Verse 43

कपर्दिगणनाथोऽसौ प्रीयतां तैः समर्पितैः । चतुर्थ्यां कार्तिके कृष्णे करकाख्यं व्रतं स्मृतम् ॥ ४३ ॥

कपर्दिगणनाथोऽसौ तैः समर्पितैः प्रीयताम्; कार्तिके कृष्णचतुर्थ्यां करकाख्यं व्रतं स्मृतम्।

Verse 44

स्त्रीणामेवाधिकारोऽत्र तद्विधानमुदीर्यते । पूजयेच्च गणाधीशं स्नाता स्त्रीसमलंकृता ॥ ४४ ॥

अत्र स्त्रीणामेवाधिकारः; तद्विधानमुच्यते। स्नाता स्त्री समलङ्कृता गणाधीशं पूजयेत्।

Verse 45

तदग्रे पूर्णपक्वान्नं विन्यसेत्करकान्दश । समर्प्य देवदेवाय भक्त्या प्रयतमानसा ॥ ४५ ॥

तदग्रे पूर्णपक्वान्नपूर्णान् करकान् दश विन्यसेत्। देवदेवाय भक्त्या प्रयतमानसा समर्पयेत्॥

Verse 46

देवो मे प्रीयतामेवमुच्चार्य्याथ समर्पयेत् । सुवासिनीभ्यो विप्रेभ्यो यथाकामं च सादरम् ॥ ४६ ॥

‘देवो मे प्रीयताम्’ इति उच्चार्य ततः समर्पयेत्। अनन्तरं सुवासिनीभ्यो विप्रेभ्यश्च यथाकामं सादरं दद्यात्॥

Verse 47

ततश्चंद्रोदये रात्रौ दत्त्वार्घं विधिपूर्वकम् । भुञ्जीत मिष्टमन्नं च व्रतस्य परिपूर्तये ॥ ४७ ॥

ततः चन्द्रोदये रात्रौ विधिपूर्वकं अर्घ्यं दत्त्वा। व्रतपरिपूर्तये मिष्टान्नं भुञ्जीत॥

Verse 48

यद्वा क्षीरेण करकं पूर्णं तोयेन वा मुने । सपूगाक्षतरत्नाढ्यं द्विजाय प्रतिपादयेत् ॥ ४८ ॥

अथवा मुने, क्षीरेण तोयेन वा पूर्णं करकं। सपूगाक्षतरत्नाढ्यं द्विजाय प्रतिपादयेत्॥

Verse 49

एतत्कृत्वा व्रतं नारी षोडशद्वादशाब्दकम् । उपायनं विधायाथ व्रतमेतद्विसर्ज्जयेत् ॥ ४९ ॥

एतद्व्रतं नारी षोडशद्वादशाब्दकं कृत्वा। उपायनं विधायाथ व्रतमेतद् विसर्जयेत्॥

Verse 50

यावज्जीवं तु वा नार्या कार्य्यं सौभाग्यवांछया । व्रतेनानेन सदृशं स्त्रीणां सौभाग्यदायकम् ॥ ५० ॥

यावज्जीवं तु या नारी सौभाग्यकामिनी भवेत् । सा व्रतमेतदाचरेत्; नास्ति स्त्रीणां समं व्रतं सौभाग्यप्रदम् ॥

Verse 51

विद्यते भुवनेष्वन्यत्तस्मान्नित्यमिति स्थितिः । ऊर्ज्जशुक्लचतुर्थ्यां तु नागव्रतमुदाहृतम् ॥ ५१ ॥

न विद्यते भुवनेष्वन्यत् तस्मान्नित्ये स्थितिर्भवेत् । ऊर्जमासे शुक्लपक्षे चतुर्थ्यां नागव्रतं स्मृतम् ॥

Verse 52

प्रातर्व्रतं तु संकल्प्य धेनुशृंजगलं शुचि । पीत्वा स्नात्वाथ मध्याह्ने शंखपालादिपन्नगान् ॥ ५२ ॥

प्रातर्व्रतं संकल्प्य शुचिर्धेनुशृङ्गजलम् । पीत्वा स्नात्वा च मध्याह्ने शङ्खपालादिपन्नगान् ॥

Verse 53

शेषं चाह्वामपूर्वैस्तु पूजयेदुपचारकैः । क्षीरेणाप्यायनं कुर्यादेतन्नागव्रतं स्मृतम् ॥ ५३ ॥

शेषं चाह्वाय पूर्वं तु पूजयेदुपचारकैः । क्षीरेणाप्यायनं कुर्यान्नागव्रतमिदं स्मृतम् ॥

Verse 54

एवंकृते तु विप्रेंद्र नृभिर्नागव्रते शुभे । विषाणि नश्यंत्यचिरान्न दशंति च पन्नगाः ॥ ५४ ॥

एवं कृते तु विप्रेन्द्र नृभिर्नागव्रते शुभे । विषाणि नश्यन्त्यचिरान्न दंशन्ति च पन्नगाः ॥

Verse 55

मार्गशुक्लचतुर्थ्यां तु वर्षं यावन्मुनीश्वरा । क्षपयेदेकभक्तेन नक्तेनाथ द्वितीयकम् ॥ ५५ ॥

मार्गशीर्षस्य शुक्लपक्षे चतुर्थ्यां मुनीश्वराः, संवत्सरपर्यन्तं व्रतमिदं समाचरेत्। दिवा एकभक्तेन भुञ्जीत, द्वितीयं तु नक्तव्रतेनाचरेत्॥

Verse 56

अयाचितोपवासाभ्यां तृतीयकचतुर्थके । एवं क्रमेण विधिवच्चत्वार्यब्दानि मानवः ॥ ५६ ॥

तृतीयचतुर्थवर्षयोः अयाचितभोजनं चोपवासं च विधिवत् समाचरेत्। एवं क्रमेण नियमैः सम्यगनुष्ठाय मानवश्चत्वार्यब्दानि पूरयेत्॥

Verse 57

समाप्य च ततोऽस्यांते व्रतस्नातो महाव्रती । कारयेद्धेमघटितं भूगणेर्मूषकं रथम् ॥ ५७ ॥

ततः समाप्य व्रतान्ते व्रतस्नातो महाव्रती। भूगणाय हेमनिर्मितं मूषकरथं कारयेत्॥

Verse 58

अशक्तो वर्णकैरेव शुभ्रं चाब्जं सुपत्रकम् । तस्योपरि घटं स्थाप्य ताम्रपात्रेण संयुतम् ॥ ५८ ॥

अशक्तश्चेत् वर्णकैरेव शुभ्रं सुपत्रकं अब्जं निर्माय। तस्योपरि घटं स्थापयेत्, ताम्रपात्रेण संयुतम्॥

Verse 59

पूरयेत्तंडलैः शुभ्रैस्तस्योपरि गणेश्वरम् । न्यसेद्वस्त्रयुगाच्छन्नं गंधाद्यैः पूजयेच्च तम् ॥ ५९ ॥

तं घटं शुभ्रतण्डुलैः पूरयेत्। तस्योपरि गणेश्वरं न्यसेत्, वस्त्रयुगाच्छन्नं, गन्धाद्यैश्च तं पूजयेत्॥

Verse 60

नैवेद्यं मोदकं कल्प्यं गणेशः प्रीयतामिति । जागरैर्शीतवाद्याद्यैः पुराणाख्यानकैश्चरेत् ॥ ६० ॥

नैवेद्यं मोदकं विशेषतः कल्पयित्वा “गणेशः प्रीयताम्” इति प्रार्थयेत्। शीतवाद्यैः सुमधुरैः पुराणाख्यानपाठैश्च सह जागरं चरेत्॥

Verse 61

प्रभाते विमले स्नात्वा होमं कृत्वा विधानतः । तिलव्रीहियवश्वेतसुर्षपाज्यैः सखंडकैः ॥ ६१ ॥

प्रभाते विमले स्नात्वा विधानतः होमं समाचरेत्। तिलैर्व्रीहियवैः श्वेतसर्षपैः साज्यैः सखण्डकैश्च जुहुयात्॥

Verse 62

गणो गणाधिपश्चैव कूष्मांडस्त्रिपुरांतकः । लंबोदरैकदंतौ च रुक्मदंष्ट्रश्च विघ्नपः ॥ ६२ ॥

गणः गणाधिपः कूष्माण्डस्त्रिपुरान्तकः। लम्बोदर एकदन्तो रुक्मदंष्ट्रो विघ्नपश्चेति॥

Verse 63

ब्रह्मा यमोऽथ वरुणः सोमसूर्यहुताशनाः । गन्धमादी परमेष्ठीत्येवं षोडशनामभिः ॥ ६३ ॥

ब्रह्मा यमः वरुणः सोमः सूर्यः हुताशनः। गन्धमादी परमेष्ठी—इत्येवं षोडशनामभिः स्तूयते॥

Verse 64

प्रणवाद्यैर्ङेंनमोंऽतैः प्रत्येकं दहने हुनेत् । वक्रतुंडेति ङेंतेन बर्मांतेनाष्टयुक्छतम् ॥ ६४ ॥

प्रणवाद्यैर्नमःपदैरन्तैः प्रत्येकं दहने हुनेत्। ततः “वक्रतुण्ड-” इत्यादिमन्त्रेण बर्मान्तेन अष्टोत्तरशतं जुहुयात्॥

Verse 65

ततो व्याहृतिभिः शक्त्या हुत्वा पूर्णाहुतिं चरेत् । दिक्पालान्पूजयित्वा च ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः ॥ ६५ ॥

ततः स्वशक्त्या व्याहृतिभिः सम्यगाहुतीर्हुत्वा पूर्णाहुतिं चरेत्। दिक्पालान् सम्पूज्य ततः ब्राह्मणान् भोजयेत्॥

Verse 66

चतुत्विंशतिसंख्याकान् मोदकैः पायसैस्तथा । सवत्सां गां ततो दद्यादाचार्याय सदक्षिणाम् ॥ ६६ ॥

चतुर्विंशतिसंख्याकान् मोदकान् पायसं तथा। ततः सवत्सां गां दद्यादाचार्याय सदक्षिणाम्॥

Verse 67

अन्योभ्योऽपि यथाशक्ति भूयसीं च ततो ददेत् । प्रणम्य दक्षिणीकृत्य प्रविसृज्य द्विजोत्तमाम् ॥ ६७ ॥

अन्येभ्योऽपि यथाशक्ति भूयसीं दानमाचरेत्। प्रणम्य दक्षिणां दत्त्वा प्रविसृज्य द्विजोत्तमम्॥

Verse 68

बन्धुभिः सह भुंजीत स्वयं च प्रीतमानसः । एतद्व्रतं नरः कृत्वा भुक्त्वा भोगानिहोत्तमान् ॥ ६८ ॥

बन्धुभिः सह भुञ्जीत स्वयं च प्रीतमानसः। एतद्व्रतं नरः कृत्वा भोगानिहोत्तमान् अश्नुते॥

Verse 69

सायुज्यं लभते विष्णोर्गणेशस्य प्रसादतः । केचिद्वरव्रतं नाम प्राहुरेतस्य नारद ॥ ६९ ॥

गणेशप्रसादतः विष्णोः सायुज्यं लभते नरः। केचिदेतद् वरव्रतमिति प्राहुर्नारद॥

Verse 70

विधानमेतदेवापि फलं चापीह तत्समम् । पौषमासचतुर्थ्यां तु विघ्नेशं प्रार्थ्य भक्तितः ॥ ७० ॥

एतदेव विधिः प्रोक्तः, फलं चात्र तत्समम्। पौषमासस्य चतुर्थ्यां भक्त्या विघ्नेशं प्रार्थयेत्॥

Verse 71

विप्रैकं भोजयेच्चैवं मोदकैर्दक्षिणां ददेत् । एवं कृते मुने भूयाद्व्रती संपत्तिभाजनम् ॥ ७१ ॥

विप्रमेकं भोजयेच्चैव मोदकैर्दक्षिणां ददेत्। एवं कृते मुने पश्चाद्व्रती संपत्तिभाजनम्॥

Verse 72

माघकृष्णचतुर्थ्यां तु संकष्टव्रतमुच्यते । तत्रोपवासं संकल्प्य व्रती नियमपूर्वकम् ॥ ७२ ॥

माघकृष्णचतुर्थ्यां तु संकष्टव्रतमुच्यते। तत्रोपवासं संकल्प्य व्रती नियमपूर्वकम्॥

Verse 73

चंद्रोदयमभिव्याप्य तिष्ठेत्प्रयतमानसः । ततश्चंद्रोदये प्राप्ते मृन्मयं गणनायकम् ॥ ७३ ॥

चन्द्रोदयमभिव्याप्य तिष्ठेत्प्रयतमानसः। ततश्चन्द्रोदये प्राप्ते मृन्मयं गणनायकम्॥

Verse 74

विधाय विन्यसेत्पीठे सायुधं च सवाहनम् । उपचारैः षोडशभिः समभ्यर्च्य विधानतः ॥ ७४ ॥

विधाय विन्यसेत्पीठे सायुधं च सवाहनम्। उपचारैः षोडशभिः समभ्यर्च्य विधानतः॥

Verse 75

मोदकं चापि नैवेद्यं सगुडं तिलकुट्टकम् । ततोऽर्घ्यं ताम्रजे पात्रे रक्तचंदनमिश्रितम् ॥ ७५ ॥

मोदकं च नैवेद्यं सगुडं तिलकुट्टकं च समर्पयेत् । ततः रक्तचन्दनमिश्रितं ताम्रजे पात्रेऽर्घ्यं दद्यात् ॥

Verse 76

सकुशं च सदूर्वं च पुष्पाक्षतसमन्वितम् । सशमीपत्रदधि च कृत्वा चंद्राय दापयेत् ॥ ७६ ॥

सकुशं सदूर्वं च पुष्पाक्षतसमन्वितम् । सशमीपत्रदधि च कृत्वा चन्द्राय दापयेत् ॥

Verse 77

गगनार्णवमाणिक्य चंद्र दाक्षायणीपते । गृहाणार्घ्यं मया दत्तं गणेशप्रतिरूपक ॥ ७७ ॥

गगनार्णवमाणिक्य चन्द्र दाक्षायणीपते । गृहाणार्घ्यं मया दत्तं गणेशप्रतिरूपक ॥

Verse 78

एवं दत्त्वा गणेशाय दिव्यार्घ्यं पापनाशनम् । शक्त्या संभोज्य विप्राग्र्यान्स्वयं भुंजीत चाज्ञया ॥ ७८ ॥

एवं दत्त्वा गणेशाय दिव्यार्घ्यं पापनाशनम् । शक्त्या सम्भोज्य विप्राग्र्यान् स्वयं भुञ्जीत चाज्ञया ॥

Verse 79

एवं कृत्वा व्रतं विप्र संकष्टाख्यं शूभावहम् । समृद्धो धनधान्यैः स्यान्न च संकष्टमाप्नुयात् ॥ ७९ ॥

एवं कृत्वा व्रतं विप्र संकष्टाख्यं शुभावहम् । समृद्धो धनधान्यैः स्यात् न च संकष्टमाप्नुयात् ॥

Verse 80

माघशुक्लचतुर्थ्यां तु गौरीव्रतमनुत्तमम् । तस्यां तु गौरी संपूज्या संयुक्ता योगिनीगणैः ॥ ८० ॥

माघशुक्लचतुर्थ्यां तु गौरीव्रतमुत्तमम्। तस्यां दिव्यां तिथौ गौरी योगिनीगणसंयुता सम्यक् संपूजनीया॥

Verse 81

नरैः स्त्रीभिर्विशेषेण कुंदपुष्पैः सकुंकुमैः । रक्तसूत्रे रक्तपुष्पैस्तथैवालक्तकेन च ॥ ८१ ॥

नरैः स्त्रीभिर्विशेषेण कुन्दपुष्पैः सकुङ्कुमैः। रक्तसूत्रैः रक्तपुष्पैस्तथैवालक्तकेन च॥

Verse 82

धूपैर्दीपंश्च बलिभिः सगुडैनार्द्रकेण च । पयसा पायसेनापि लवणेन च पालकैः ॥ ८२ ॥

धूपैर्दीपैश्च बलिभिः सगुडैर्नार्द्रकेण च। पयसा पायसेनापि लवणेन च पालकैः॥

Verse 83

पूज्याश्चाविधवा नार्यस्तथा विप्राः सुशोभनाः । सौभाग्यवृद्धये देयो भोक्तव्यं बंधुभिः सह ॥ ८३ ॥

पूज्याश्चाविधवा नार्यस्तथा विप्राः सुशोभनाः। सौभाग्यवृद्धये देयं भोक्तव्यं बन्धुभिः सह॥

Verse 84

इदं गौरीव्रतं विप्र सौभाग्यारोग्यवर्द्धनम् । प्रतिवर्षं प्रकर्त्तव्यं नारीभिश्च नरैस्तथा ॥ ८४ ॥

इदं गौरीव्रतं विप्र सौभाग्यारोग्यवर्द्धनम्। प्रतिवर्षं प्रकर्तव्यं नारीभिश्च नरैस्तथा॥

Verse 85

ढुंढिव्रतं परैः प्रोक्तं कैश्चित्कुंडव्रतं स्मृतम् । ललिताव्रतमित्यन्यैः शांतिव्रतमथापरैः ॥ ८५ ॥

केचिदेतद् व्रतं ढुंढिव्रतमिति प्रचक्षते, केचिद् कुंडव्रतमिति स्मरन्ति। अन्यैर्ललिताव्रतमित्युक्तं, अपरैः शांतिव्रतमिति कीर्तितम्॥

Verse 86

स्नानं दानं जपो होमः सर्वमस्यां कृतं मुने । भवेत्सह स्रगुणितं प्रसादाद्दंतिनः सदा ॥ ८६ ॥

स्नानं दानं जपो होमः—एतत्सर्वमस्यां कृतं, मुने। दंतिनः प्रसादात् सदा सहस्रगुणितं भवेत्॥

Verse 87

चतुर्थ्यां फाल्गुने मासि ढुंढिराजव्रतं शुभम् । तिलषिष्टैर्द्विजान् भोज्य स्वयं चाश्नीत मानवः ॥ ८७ ॥

फाल्गुने मासि चतुर्थ्यां ढुंढिराजव्रतं शुभम्। तिलषिष्टैर्द्विजान् भोज्यः, स्वयं चाश्नीयान्मानवः॥

Verse 88

गणेशाराधनपरो दानहोमप्रपूजनैः । तिलैरेव कृतैः सिद्धिं प्राप्नुयात्तत्प्रसादतः ॥ ८८ ॥

गणेशाराधनपरो दानहोमप्रपूजनैः। तिलैरेव कृतैः सिद्धिं प्राप्नुयात् तत्प्रसादतः॥

Verse 89

सौवर्णं गजवक्त्रं च कृत्वा संपूज्य यत्नतः । द्विजाग्र्याय प्रदातव्यं सर्वसंपत्समृद्धये ॥ ८९ ॥

सौवर्णं गजवक्त्रं च कृत्वा संपूज्य यत्नतः। द्विजाग्र्याय प्रदातव्यं सर्वसंपत्समृद्धये॥

Verse 90

यस्मिन्कस्मिन्भवेन्मासि चतुर्थी रविवारयुक् । सांगारका वा विप्रेंद्र सा विशेषफलप्रदा ॥ ९० ॥

यस्मिन्कस्मिन्मासे या चतुर्थी रविवारयुता, अथवा मङ्गलवारसंयुक्ता सा ‘साङ्गारका’—हे विप्रेन्द्र, सा चतुर्थी विशेषफलप्रदा भवति॥

Verse 91

सर्वासु च चतुर्थीषु शुक्लास्वप्यसितासु च । विघ्नेश एव देवेशः संपूज्यो भक्तितत्परैः ॥ ९१ ॥

सर्वासु चतुर्थीषु शुक्लपक्षेऽपि कृष्णपक्षेऽपि, भक्तितत्परैर्भक्त्या विघ्नेश एव देवेशः सम्यक् संपूज्यः॥

Verse 92

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे द्वाद्शमास चतुर्थीव्रतनिरूपणं नाम त्रयोदशाधिकसततमोऽध्यायः ॥ ११३ ॥

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे ‘द्वादशमास-चतुर्थीव्रतनिरूपणम्’ नाम त्रयोदशाधिकसततमोऽध्यायः समाप्तः॥