The Second Twelve-Month Vrata: Dvitīyā Observances and Their Fruits
सनातनः ब्राह्मणं द्वितीयायाः केन्द्रितानां द्वादशमासव्रतानां “द्वितीय-श्रेणीं” उपदिशति। चैत्रशुक्लद्वितीयायां शक्तिसहितं ब्रह्माणं हविर्गन्धैः पूजयित्वा कामसिद्धिं ब्रह्मप्राप्तिं च प्रतिजानाति। ततः मासानुसारं भेदाः—वैशाखे ब्रह्मा-विष्णुरूपः सप्तधान्यैः (राधा), ज्येष्ठे सूर्य/भास्करपूजा सूर्यलोकप्रदा, आषाढे राम–सुभद्रारथयात्रा-महोत्सवः, नभसि विश्वकर्मा/प्रजापतिपूजा “स्वपिती/अशोक-शयन” सह गृह-रक्षणप्रार्थना, भाद्रपदे इन्द्ररूपपूजा अर्धचन्द्र-नैवेद्यं, आश्विने अक्षयदान-प्रशंसा, ऊर्जे यम–यमुना “यमा” व्रते भगिनी-सत्कारभोजनम्। मार्गशीर्षे पितृश्राद्धं, पौषे गोशृङ्ग-संस्कृतस्नानं शशाङ्कार्घ्यं, माघे सूर्य/प्रजापतिपूजा रक्तपुष्पैर्गोभिः सुवर्णप्रतिमया, फाल्गुने शिवपूजा श्वेतसुगन्धिपुष्पैः साष्टाङ्गनमस्कारैः। कृष्णपक्षद्वितीयास्वपि विधिः; मासरूपधारी अग्निर्द्वितीयादेवता इति, ब्रह्मचर्यनियमः कर्मसिद्ध्यै संबध्यते।
Shlokas
Verse 1
सनातन उवाच । श्रृणु विप्र प्रवक्ष्यामि द्वितीयाया व्रतानि ते । यानि कृत्वा नरो भक्त्या ब्रह्मलोके महीयते ॥ १ ॥
सनातन उवाच। शृणु विप्र, प्रवक्ष्यामि ते द्वितीयायाः व्रतानि। यानि कृत्वा नरो भक्त्या ब्रह्मलोके महीयते॥१॥
Verse 2
चैत्रशुक्लद्वितीयायां ब्रह्मणं च सशक्तिकम् । हविष्यान्नेन गन्धाद्यैः स्तोष्य सर्वक्रतूद्भवम् ॥ २ ॥
चैत्रशुक्लद्वितीयायां ब्रह्माणं सशक्तिकं पूजयेत्। हविष्यान्नेन गन्धाद्यैश्च सर्वक्रतूद्भवं स्तोष्येत्॥२॥
Verse 3
फलं लब्ध्वाखिलान्कामानंते ब्रह्मपदं लभेत् । अस्मिन्नेव दिने विप्र बालेंदुमुदितं परे ॥ ३ ॥
अखिलान् कामान् फलं लब्ध्वा अन्ते ब्रह्मपदं लभेत्। अस्मिन्नेव दिने विप्र, परे बालेंदुमुदिते॥३॥
Verse 4
समभ्यर्च्य निशारंभे भुक्तिमुक्तिफलं भवेत् । अथवास्मिन्दिने भक्त्या दस्रावभ्यर्च्य यत्नतः ॥ ४ ॥
निशारम्भे सम्यगभ्यर्चने कृते भुक्तिमुक्तिफलं भवति। अथवा अस्मिन्नेव दिने भक्त्या दसरान् यत्नतः समभ्यर्च्य तद्फलमवाप्नुयात्॥४॥
Verse 5
सुवर्णरजते नेत्रे प्रदद्याच्च द्विजातये । पूर्णयात्राव्रते ह्यस्मिन्दध्ना वापि घृतेन च ॥ ५ ॥
अस्मिन् पूर्णयात्राव्रते द्विजातये सुवर्णरजतनिर्मिते नेत्रयुगले प्रदद्याद्; दध्ना वा घृतेन च सह दानं कुर्यात्॥५॥
Verse 6
नेत्रव्रतं द्वादश वत्सरान्वै कृत्या भवेद्भूमिपतिर्द्विजेंद्र । सुरूपरूपोऽरिगणप्रतापी धर्माभिरामो नृपवर्गमुख्यः ॥ ६ ॥
हे द्विजेन्द्र, द्वादशवत्सरान् यथाविधि नेत्रव्रतं कृत्वा भूमिपतिर्भवति—सुरूपः, अरिगणप्रतापी, धर्माभिरामः, नृपवर्गमुख्यश्च॥६॥
Verse 7
राधशुक्लद्वितीयायां ब्रह्मणं विष्णुरूपिणम् । समर्च्य सप्तधान्यान्याढ्यकुंभोपरि विधानतः ॥ ७ ॥
राधमासस्य शुक्लपक्षे द्वितीयायां विष्णुरूपिणं ब्रह्माणं समर्च्य, विधानतः पूर्णकुम्भोपरि सप्तधान्यानि विन्यसेत्॥७॥
Verse 8
विष्णुलोकमवाप्नोति भुक्त्वा भोगान्मनोरमान् । ज्येष्ठशुक्लद्वितीयायां भास्करं भुवनाधिपम् ॥ ८ ॥
मनोरमान् भोगान् भुक्त्वा विष्णुलोकमवाप्नोति। ज्येष्ठमासस्य शुक्लपक्षे द्वितीयायां भुवनाधिपं भास्करं समर्चनविषये इदं फलम्॥८॥
Verse 9
चतुवक्त्रस्वरूपं च समभ्यर्च्य विधानतः । भोजयित्वा द्विजान् भक्त्या भास्करं लोकमाप्नुयात् ॥ ९ ॥
चतुर्वक्त्रस्वरूपं विधिवत् समभ्यर्च्य, भक्त्या द्विजान् भोजयित्वा, भास्करलोकं प्राप्नुयात्।
Verse 10
आषाढस्य सिते पक्षे द्वितीया पुण्यसंयुता । तस्यां रथं समारोप्य रामं सह सुभद्रया ॥ १० ॥
आषाढस्य शुक्लपक्षे पुण्यायां द्वितीयायां, तस्यां तिथौ रथं समारोप्य रामं सुभद्रया सह स्थापयेत्।
Verse 11
द्विजादिभिर्व्रती सार्धं परिक्रम्य पुरादिकम् । जलाशयांतिकं गत्वा कारयेच्च महोत्सवम् ॥ ११ ॥
व्रती द्विजादिभिः सह पुरादिकं परिक्रम्य, जलाशयान्तिकं गत्वा महोत्सवं कारयेत्।
Verse 12
तदन्ते देवभवने निवेश्य च यथाविधि । ब्राह्मणान्भोजयेच्चैव व्रतस्यास्य प्रपूर्तये ॥ १२ ॥
तदन्ते देवभवने यथाविधि निवेश्य, व्रतस्यास्य प्रपूर्तये ब्राह्मणानपि भोजयेत्।
Verse 13
नभः शुक्लद्वितीयायां विश्वकर्मा प्रजापतिः । स्वपितीति तिथिः पुण्या ह्यशोकशयनाह्वया ॥ १३ ॥
नभसि शुक्लद्वितीयायां प्रजापतिं विश्वकर्माणं पूजयेत्। सा पुण्या तिथिः ‘स्वपिती’ इति, ‘अशोकशयन’ इति च प्रसिद्धा।
Verse 14
सशक्तिक तु शय्यास्थं पूजयित्वा चतुर्मुखम् । इममुच्चारयेन्मंत्रं प्रणम्य जगतां पतिम् ॥ १४ ॥
सशक्तिकं शय्यास्थं चतुर्मुखं विधिं सम्यक् पूजयित्वा, जगतां पतिं प्रणम्य इमं मन्त्रं उच्चारयेत् ॥
Verse 15
श्रीवत्सधारिञ्छ्रीकांत श्रीवास श्रीपते प्रभो । गार्हस्थ्यं मा प्रणाशं मे यातु धर्मार्थकामद ॥ १५ ॥
श्रीवत्सधारिन् श्रीकान्त श्रीवास श्रीपते प्रभो । गार्हस्थ्यं मे मा नश्यतु; धर्मार्थकामद, मे रक्षां कुरु ॥
Verse 16
चंद्रार्द्धदानमत्रोक्तं सर्वसिद्धिविधायकम् । भाद्रशुक्लद्वितीयायां शक्ररूपं जगद्विधिम् ॥ १६ ॥
अत्रोक्तं चन्द्रार्धदानं सर्वसिद्धिविधायकम् । भाद्रशुक्लद्वितीयायां शक्ररूपं जगद्विधिं पूजयेत् ॥
Verse 17
पूजयित्वा विधानेनन सर्वक्रतुफलं लभेत् । आश्विने मासि वै पुण्या द्वितीया शुक्लपक्षगा ॥ १७ ॥
विधानेन पूजयित्वा सर्वक्रतुफलं लभेत् । आश्विने मासि पुण्या शुक्लपक्षगता द्वितीया पावनी ॥
Verse 18
दानं प्रदत्तमेतस्यामनंतफलमुच्यते । ऊर्ज्जशुक्लद्वितीयायां यमो यमुनया पुरा ॥ १८ ॥
एतस्यां प्रदत्तं दानम् अनन्तफलम् इति कीर्त्यते । ऊर्जशुक्लद्वितीयायां पुरा यमो यमुनया सह (सम्बद्धः) ॥
Verse 19
भोजितः स्वगृहे तेन द्वितीयैषा यमाह्वया । पुष्टिप्रवर्द्धनं चात्र भगिन्या भोजनं गृहे ॥ १९ ॥
तेन स्वगृहे भोजितः—एषा द्वितीया यमाह्वया। अत्र भगिन्या गृहे भोजनं कृत्वा पुष्टिः समृद्धिश्च प्रवर्धते॥
Verse 20
वस्त्रालंकारपूर्वं तु तस्मै देयमतः परम् ॥ २० ॥
वस्त्रालंकारपूर्वं तु तस्मै देयम्; ततः परं यद् देयं तदपि समर्पयेत्॥
Verse 21
यस्यां तिथौ यमुनया यमराजदेवः संभोजितो निजकरात्स्वसृसौहृदेन । तस्यां स्वसुः करतलादिह यो भुनक्ति प्राप्नोति रत्नधनधान्यमनुत्तमं सः ॥ २१ ॥
यस्यां तिथौ यमुनया स्वसृसौहृदेन निजकरात् यमराजदेवः संभोजितः; तस्यां तिथौ यः स्वसुः करतलादिह भुङ्क्ते, स रत्नधनधान्यसमृद्धिमनुत्तमां प्राप्नोति॥
Verse 22
मार्गशुक्लद्वितीयायां श्राद्धेन पितृपूजनम् । आरोग्यं लभते चापि पुत्रपौत्रसमन्वयः ॥ २२ ॥
मार्गशीर्षशुक्लद्वितीयायां श्राद्धेन पितॄणां पूजनं कृत्वा आरोग्यं लभते; पुत्रपौत्रसमन्वयश्च भवति॥
Verse 23
पौषशुक्लद्वितीयायां गोश्रृंगोदकमार्जनम् । सर्वकामप्रदं नॄणामास्ते बालेंदुदर्शनम् ॥ २३ ॥
पौषशुक्लद्वितीयायां गोशृङ्गोदकेन मार्जनं नॄणां सर्वकामप्रदम्; बालेंदुदर्शनं च विधीयते॥
Verse 24
योऽर्घ्यदानेन बालेंदुं हविष्याशी जितेंद्रियः । पूजयेत्साज्यसुमनेधर्मकामार्थसिद्धये ॥ २४ ॥
यो जितेन्द्रियो हविष्याशी बालेंदुं अर्घ्यदानेन साज्यसुमनसा पूजयेत्, स धर्मकामार्थसिद्धिं प्राप्नोति ॥२४॥
Verse 25
माघशुक्लद्वितीयायां भानुरूपं प्रजापतिम् । समभ्यर्च्य यथान्यायं पूजयेद्रक्तपुष्पकैः ॥ २५ ॥
माघशुक्लद्वितीयायां भानुरूपं प्रजापतिं यथान्यायं समभ्यर्च्य रक्तपुष्पकैः पूजयेत् ॥२५॥
Verse 26
रक्तैर्गंवैस्तथा स्वर्णमूर्तिं निर्माय शक्तितः । ततः पूर्णं ताम्रपात्रं गाघृमैर्वापितण्डुलैः ॥ २६ ॥
रक्तैर्गवां दानैः शक्तितः स्वर्णमूर्तिं निर्माय, ततः पूर्णं ताम्रपात्रं घृतेन वा पक्ततण्डुलैर्वा पूरयेत् ॥२६॥
Verse 27
समर्प्य देवे भक्त्यैव स मूर्तिं प्रददेद्द्विजे । एवं कृते व्रते विप्र साक्षात्सूर्य इवोदितः ॥ २७ ॥
तां मूर्तिं देवे भक्त्यैव समर्प्य, ततः द्विजाय प्रददेत्; एवं कृते व्रते विप्र साक्षात्सूर्य इवोदितः ॥२७॥
Verse 28
दुरासदो दुराधर्षो जायते भुविमानवः । इह कामान्वराम्भुक्त्वा यात्यंते ब्रह्मणः पदम् ॥ २८ ॥
दुरासदो दुराधर्षो भुवि मानवो जायते; इह वरकामान् भुक्त्वा अन्ते ब्रह्मणः परमं पदं याति ॥२८॥
Verse 29
सर्वदेवस्तुतोऽभीक्ष्णं विमानवरमास्थितः । अथ फाल्गुनशुक्लाया द्वितीयायां द्विजोत्तमः ॥ २९ ॥
सर्वदेवैः सततं स्तूयमानः स विमानवरं समारुह्य स्थितवान्। अथ फाल्गुनशुक्लपक्षस्य द्वितीयायां, हे द्विजोत्तम, तदा…॥
Verse 30
पुष्पैः शिवं समभ्यर्च्य सुश्वेतैश्च सुगंधिभिः । पुष्पैर्वितानकं कृत्वा पुष्पालंकरणैः शुभैः ॥ ३० ॥
सुश्वेतैः सुगन्धिभिः पुष्पैः शिवं समभ्यर्च्य। पुष्पैरेव वितानकं कृत्वा शुभैः पुष्पालंकरणैश्च मण्डपं भूषयेत्॥
Verse 31
नैवेद्यैर्विविधैर्धूपैर्दीपर्नीराजनादिभिः । प्रसाद्य प्रणमेच्चैव साष्टांगं पतितो भुवि ॥ ३१ ॥
विविधैर्नैवेद्यैर्धूपैर्दीपैर्नीराजनादिभिश्च देवमभिप्रसाद्य। ततः साष्टाङ्गं भुवि पतित्वा प्रणमेत्॥
Verse 32
एवमभ्यर्च्य देवेशं मर्त्यो व्याधिविवर्जितः । धनधान्यसमायुक्तो जीवेद्विर्षशतं ध्रुवम् ॥ ३२ ॥
एवं देवेशं समभ्यर्च्य मर्त्यो व्याधिविवर्जितः। धनधान्यसमायुक्तो ध्रुवं वर्षशतं जीवेत्॥
Verse 33
यद्विधानं द्वितीयासु शुक्लपक्षगतासु वा । प्रोक्तं तदेव कृष्णासु कर्त्तव्यं विधिकोविदैः ॥ ३३ ॥
शुक्लपक्षगतासु द्वितीयासु यद्विधानं प्रोक्तं, तदेव कृष्णपक्षगतासु द्वितीयास्वपि विधिकोविदैः कर्तव्यम्॥
Verse 34
वह्निरेव पृथङ्मास्सु नानारूपवपुर्द्धरः । पूज्यते हि द्वितीयासु ब्रह्मचर्य्यादि पूर्ववत् ॥ ३४ ॥
वह्निरेव पृथङ्मासेषु नानारूपवपुर्धरः । द्वितीयासु हि पूज्यः स ब्रह्मचर्य्यादिभिः पूर्ववत् ॥
Verse 35
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे द्वादशमासद्वितीयाव्रतनिरूपणं नामैकादशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १११ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे द्वादशमासद्वितीयाव्रतनिरूपणं नामैकादशाधिकशततमोऽध्यायः ॥
Frequently Asked Questions
The chapter frames Dvitīyā worship as a calibrated vrata: correct timing (tithi), disciplined conduct (e.g., havis, brahmacarya), prescribed offerings, and dāna generate worldly prosperity while orienting the practitioner toward higher states—culminating in Brahman-attainment—thereby expressing the Purāṇic synthesis of pravṛtti and nivṛtti.
It ritualizes the theme of vision—auspicious perception and spiritual insight—through a tangible dāna item, aligning bodily symbolism (eyes) with merit-making; the text links sustained observance to sovereignty, strength, and dharmic rulership, showing how Purāṇic vrata-kalpa ties material signs to ethical and soteriological outcomes.
It sacralizes kinship reciprocity: honoring and feeding one’s sister on the tithi associated with Yama being fed by Yamunā is said to increase nourishment and prosperity, embedding social dharma (family care, gifting, hospitality) into the month-by-month vrata framework.