The Exposition of the Pratipadā Vrata for the Twelve Months

Verse 1

नारद उवाच । पुराणसूत्रमखिलं श्रुतं तव मुखाद्विभो । मरीचये यथा प्रोक्तं ब्रह्मणा परमेष्ठिना ॥ १ ॥

नारद उवाच । पुराणसूत्रमखिलं श्रुतं तव मुखाद्विभो । मरीचये यथा प्रोक्तं ब्रह्मणा परमेष्ठिना ॥

Verse 2

अधुना तु महाभाग तिथीनां वै कथानकम् । क्रमतो मह्यमाख्याहि यथा स्याद्वतनिश्चयः ॥ २ ॥

अधुना तु महाभाग तिथीनां वै कथानकम् । क्रमतो मह्यमाख्याहि यथा स्याद्वतनिश्चयः ॥

Verse 3

यस्मिन्मासे तु या पुण्या तिथिर्येन उपासिता । यद्विधानं च पूजादेस्तत्सर्वं वद सांप्रतम् ॥ ३ ॥

यस्मिन्मासे या पुण्या तिथिरुपास्या, येन च विधिना सा सम्यगनुष्ठेया; पूजादिकर्मणां यद्विधानं च, तत्सर्वं मे सांप्रतम् अशेषतः वद ॥ ३ ॥

Verse 4

सनातन उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि तिथीनां ते व्रतं पृथक् । तिथीशानुक्रमादेव सर्वसिद्धिविधायकम् ॥ ४ ॥

सनातन उवाच । शृणु नारद, वक्ष्यामि तिथीनां व्रतम् पृथक् । तिथीशानुक्रमादेव सर्वसिद्धिविधायकम् ॥ ४ ॥

Verse 5

चैत्रे मासि जगद्ब्रह्मा ससज प्रथमेऽहनि । शुक्लपक्षे समग्रं वै तदा सूर्योदये सति ॥ ५ ॥

चैत्रमासे जगद्ब्रह्मा प्रथमेऽहनि समग्रं जगत् ससर्ज; शुक्लपक्षे सूर्योदयकाले तदा एव ॥ ५ ॥

Verse 6

वत्सरादौ वसंतादौ बलिराज्ये तथैव च । पूर्वविद्धैव कर्तव्या प्रतिपत्सर्वदा बुधैः ॥ ६ ॥

वत्सरादौ वसन्तादौ बलिराज्ये तथैव च । पूर्वविद्धैव कर्तव्या प्रतिपत्सर्वदा बुधैः ॥ ६ ॥

Verse 7

तत्र कार्या महाशांतिः सर्वकल्मषनाशिनी । सर्वोत्पातप्रशमनी कलिदुष्कृतहारिणी ॥ ७ ॥

तत्र महाशान्तिः कार्या सर्वकल्मषनाशिनी । सर्वोत्पातप्रशमनी कलिदुष्कृतहारिणी ॥ ७ ॥

Verse 8

आयुः प्रदापुष्टिकरी धनसौभाग्यवर्द्धिनी । मंगल्या च पवित्रा च लोकद्वयमुखावहा ॥ ८ ॥

आयुःप्रदा पुष्टिकरी धनसौभाग्यवर्धिनी । मङ्गल्या च पवित्रा च लोकद्वयमुखावहा ॥

Verse 9

तस्यामादौ तु संपूज्यो ब्रह्मा वह्निवपुर्धरः । पाद्यार्ध्यपुष्पधूपैश्च वस्त्रालंकारभोजनैः ॥ ९ ॥

तस्यामादौ तु संपूज्यो ब्रह्मा वह्निवपुर्धरः । पाद्यार्घ्यपुष्पधूपैश्च वस्त्रालंकारभोजनैः ॥

Verse 10

होमैर्बल्युपहारैश्च तथा ब्राह्मणतर्पणैः । ततः क्रमेण देवेभ्यः पूजा कार्या पृथक्पृथक् ॥ १० ॥

होमैर्बल्युपहारैश्च तथा ब्राह्मणतर्पणैः । ततः क्रमेण देवेभ्यः पूजा कार्या पृथक्पृथक् ॥

Verse 11

कृत्वोंकार नमस्कारं कुशोदकतिलाक्षतैः । सवस्त्रं सहिरण्यं च ततो दद्याद्दिजातये ॥ ११ ॥

कृत्वोंकारनमस्कारं कुशोदकतिलाक्षतैः । सवस्त्रं सहिरण्यं च ततो दद्याद्दिजातये ॥

Verse 12

दक्षिणां वेदविदुषे व्रतसंपूर्तिहेतवे । एवं पूजाविशेषेण व्रतं स्यात्सौरिसंज्ञकम् ॥ १२ ॥

दक्षिणां वेदविदुषे व्रतसंपूर्तिहेतवे । एवं पूजाविशेषेण व्रतं स्यात्सौरिसंज्ञकम् ॥

Verse 13

आरोग्यदं नृणां विप्र तस्मिन्नेव दिने मुने । विद्याव्रतमपि प्रोक्तमस्यामेव तिथौ मुने ॥ १३ ॥

आरोग्यप्रदं नृणां विप्र तस्मिन्नेव दिने मुने । विद्याप्राप्त्यर्थं विद्याव्रतमप्यस्यामेव तिथौ मुने ॥

Verse 14

तिलकं नाम च प्रोक्तं कृष्णेनाजातशत्रवे । अथ ज्येष्ठे सिते पक्षे पक्षत्यां दिवसोदये ॥ १४ ॥

तिलकं नाम कर्म प्रोक्तं कृष्णेनाजातशत्रवे । ज्येष्ठे सितपक्षेऽष्टम्यां दिवसोदये प्रकीर्तितम् ॥

Verse 15

देवोद्यानभवं हृद्यं करवीरं समर्चयेत् । रक्ततन्तुरीधानं गंधधूपविलेपनैः ॥ १५ ॥

देवोद्यानसमुद्भूतं हृद्यं करवीरं समर्चयेत् । रक्ततन्तुसमिद्धैश्च गन्धधूपविलेपनैः ॥

Verse 16

प्ररूढसप्तधान्यैश्च नारगैर्बीजपूरकैः । अभ्युक्ष्याक्षततोयेन मंत्रेणेत्थं क्षमापयेत् ॥ १६ ॥

प्ररूढसप्तधान्यैश्च नारङ्गैर्बीजपूरकैः । अभ्युक्ष्याक्षततोयेन मन्त्रेणेत्थं क्षमापयेत् ॥

Verse 17

करवीर वृषावास नमस्ते भानुवल्लभ । दंभोलिमृडदुर्गादिदेवानां सततं प्रिय ॥ १७ ॥

करवीर वृषावास नमस्ते भानुवल्लभ । दम्भोलिमृडदुर्गादिदेवानां सततं प्रिय ॥

Verse 18

आकृष्णेनेति वेदोक्तमंत्रेणेत्थं क्षमापयेत् । एवं भक्त्या समभ्यर्च्य दत्त्वा विप्राय दक्षिणाम् ॥ १८ ॥

आकृष्णेनेति वेदोक्तमन्त्रेणैवं क्षमां प्रार्थयेत् । भक्त्या सम्यगभ्यर्च्य विप्राय दक्षिणां दद्यात् ॥

Verse 19

प्रदक्षिणं ततः कुर्यात्पश्चात्स्वभवनं व्रजेत् । नभः शुक्ले प्रतिपदि लक्ष्मीबुद्धिप्रदायकम् ॥ १९ ॥

ततः प्रदक्षिणां कृत्वा पश्चात् स्वभवनं व्रजेत् । नभःशुक्लप्रतिपद्यां लक्ष्मीबुद्धिप्रदं व्रतम् ॥

Verse 20

धर्मार्थकाममोक्षाणां निदानं परमं व्रतम् । सोमवारं समारभ्य सार्धमासत्रयं द्विज ॥ २० ॥

धर्मार्थकाममोक्षाणां मूलं परममिदं व्रतम् । सोमवारादारभ्य सार्धमासत्रयं द्विज ॥

Verse 21

कार्तिकासितभूतायामुपोष्यं व्रततत्परः । पूर्णायां शिवमभ्यर्च्य सुवण वंशसंयुतम् ॥ २१ ॥

कार्तिकामावास्यायामुपोष्य व्रततत्परः । पूर्णिमायां शिवं पूज्य सुवर्णवंशसंयुतम् ॥

Verse 22

वायनं सुमहत्पुण्यं देवताप्रीतिवर्धकम् । दद्याद्विप्राय संकल्प्य धनवृद्ध्यै मुनीश्वर ॥ २२ ॥

वायनं सुमहत्पुण्यं देवताप्रीतिवर्धकम् । संकल्प्य धनवृद्ध्यर्थं विप्राय दद्यात् मुनीश्वर ॥

Verse 23

भाद्रशुक्लप्रतिपदि व्रतं नाम्ना महत्तमम् । व्रतं मौनाह्वयं केचित्प्राहुरत्र शिवोऽर्च्यते ॥ २३ ॥

भाद्रपदस्य शुक्लपक्षे प्रतिपदि महत्तमं व्रतमस्ति। केचित् तन्मौनव्रतमिति वदन्ति; अस्मिन् व्रते शिवः सम्यगर्च्यते॥

Verse 24

नैवेद्यं तु पचेन्मौनी षोडशत्रिगुणानि च । फलानि पिष्टपक्वानि दद्याद्विप्राय षोडश ॥ २४ ॥

मौनी नैवेद्यं पचेत् षोडशानां त्रिगुणं प्रमाणम्। फलानि च पिष्टपक्वानि षोडश षोडश च विप्राय दद्यात्॥

Verse 25

देवाय षोडशान्यानि भुज्यंते षोडशात्मना । सौवर्णं शिवमभ्यर्च्य कुम्भोपरि विधानवित् ॥ २५ ॥

विधानवित् सौवर्णं शिवं कुम्भोपरि संस्थाप्य समभ्यर्चयेत्। ततः षोडशात्मना देवाय षोडशोपचारान् निवेद्य स्वयमपि भुञ्जीत॥

Verse 26

तत्सर्वं धेनुसहितमाचार्य्याय प्रदापयेत् । इदं कृत्वा व्रतं विप्र देव देवस्य शूलिनः ॥ २६ ॥

तत्सर्वं धेनुसहितम् आचार्याय प्रदापयेत्। एवं कृत्वा व्रतं, हे विप्र, देवदेवस्य शूलिनः प्रसादं लभते॥

Verse 27

चतुर्दशाब्दं देहांतं भुक्तभोगः शिवं व्रजेत् । आश्विने सितपक्षत्यां कृत्वाशोकव्रतं नरः ॥ २७ ॥

आश्विने शुक्लपक्षस्य तिथौ यथाविधि अशोकव्रतं कृत्वा नरः। चतुर्दशाब्दं भुक्तभोगः स्यात्, देहान्ते शिवं व्रजेत्॥

Verse 28

अशोको जायते विप्रधनधान्यसमन्वितः । अशोकपूजनं तत्र कार्यं नियमतत्परैः ॥ २८ ॥

तत्राशोकवृक्षः प्रादुर्भवति विप्रैर्धनधान्यसमन्वितः । तस्मिन् देशे नियमपरैः अशोकवृक्षस्य पूजनं कर्तव्यम् ॥

Verse 29

व्रतांते द्वादशे वर्षे मूर्तिं चाशोकशाखिनः । समर्प्य गुरवे भक्त्या शिवलोके महीयते ॥ २९ ॥

व्रतान्ते द्वादशे वर्षे अशोकशाखिनो मूर्तिं गुरवे भक्त्या समर्प्य शिवलोके महीयते ॥

Verse 30

अस्यामेव प्रतिपदि नवरात्रं समारभेत् । पूर्वाह्णे पूजयेद्देवीं घटस्थापनपूर्वकम् ॥ ३० ॥

अस्यामेव प्रतिपदि नवरात्रव्रतं समारभेत् । पूर्वाह्णे घटस्थापनपूर्वकं देवीं पूजयेत् ॥

Verse 31

अंकुरारोपणं कृत्वा यवैर्गोधूममिश्रितैः । ततः प्रतिदिनं कुर्यादेकभुक्तमयाचितम् ॥ ३१ ॥

यवैर्गोधूममिश्रितैः अंकुरारोपणं कृत्वा । ततः प्रतिदिनं एकभुक्तं अयाचितं कुर्यात् ॥

Verse 32

उपवासं यथाशक्ति पूजापाठजपादिकम् । मार्कंण्डेय पुराणोक्तं चरितत्रितयं द्विज ॥ ३२ ॥

यथाशक्ति उपवासं कुर्यात् पूजापाठजपादिकं च । हे द्विज, मार्कण्डेयपुराणोक्तं चरितत्रितयं चरेत् ॥

Verse 33

पठनीयं नवदिनं भुक्तिमुक्ती अभीप्सता । कुमारीपूजनं तत्र प्रशस्तं भोजनादिभिः ॥ ३३ ॥

भुक्तिमुक्त्यभिलाषी नरः नवदिनं पठनीयं; तत्र कुमारीपूजनं भोजनाद्युपहारैः सह विशेषतः प्रशस्तम् ॥

Verse 34

इत्थं कृत्वा व्रतं विप्र सर्वसिद्ध्यालयो नरः । जायते भुवि दुर्गायाः प्रसादान्नात्र संशयः ॥ ३४ ॥

एवं व्रतं कृत्वा, विप्र, नरः सर्वसिद्ध्यालयो जायते; दुर्गाप्रसादाद् भुवि तथा भवति—नात्र संशयः ॥

Verse 35

अथोर्जसितपक्षत्यां नवरात्रोदितं चरेत् । विशेषादन्नकूटाख्यं विष्णुप्रीतिविवर्धनम् ॥ ३५ ॥

अथोर्जसितपक्षे नवरात्रोक्तं व्रतं चरेत्; विशेषादन्नकूटाख्यं कर्तव्यं विष्णुप्रीतिविवर्धनम् ॥

Verse 36

सर्वपाकैः सर्ददोहैः सर्वैः सर्वार्थसिद्धये । कर्तव्यमन्नकूटं तु गोवर्द्धनसमर्चने ॥ ३६ ॥

सर्वपाकैः सर्वदुग्धविकारैश्च सर्वार्थसिद्धये; गोवर्द्धनसमर्चने तु अन्नकूटं कर्तव्यम् ॥

Verse 37

सायं गोभिः सह श्रीमद्गोवर्द्धनधराधरम् । समर्च्य दक्षिणीकृत्य भुक्तिमुक्ती समाप्नुयात् ॥ ३७ ॥

सायं गोभिः सह श्रीमद्गोवर्द्धनधारिणं धराधरं समर्च्य; दक्षिणां दत्त्वा भुक्तिमुक्ती समाप्नुयात् ॥

Verse 38

अथ मार्गसिताद्यायां धनव्रतमनुत्तमम् । नक्तं विष्ण्वर्चनं होमैः सौवर्णीं हुतभुक्तनुम् ॥ ३८ ॥

अथ मार्गशीर्षस्य कृष्णपक्षाद्यायां धनव्रतमुत्तममनुत्तमं कुर्यात्। रात्रौ विष्णोः पूजनं होमैः सह, सौवर्णीं प्रतिमां वा हविर्वा वह्नौ हुत्वा हुतभुक्तनुं समर्पयेत्॥

Verse 39

रक्तवस्त्रयुगाच्छन्नां द्विजाय प्रतिपादयेत् । एवं कृत्वा धनैर्धान्यैः समृद्धो जायते भुवि ॥ ३९ ॥

रक्तवस्त्रयुगाच्छन्नां द्विजाय प्रतिपादयेत्। एवं कृत्वा धनैर्धान्यैः समृद्धो जायते भुवि॥

Verse 40

वह्निना दग्धपापस्तु विष्णुलोके महीयते । पौषशुक्लप्रतिपदि भानुमभ्यर्च्य भक्तितः ॥ ४० ॥

वह्निना दग्धपापस्तु विष्णुलोके महीयते। पौषस्य शुक्लप्रतिपदि भानुमभ्यर्च्य भक्तितः पुण्यं लभते॥

Verse 41

एकभक्तव्रतो मर्त्यो भानुलोकमवाप्नुयात् । माघशुक्लाद्यदिवसे वह्निं साक्षान्महेश्वरम् ॥ ४१ ॥

एकभक्तव्रतो मर्त्यो भानुलोकमवाप्नुयात्। माघस्य शुक्लाद्यदिवसे वह्निं साक्षान्महेश्वरं समर्चयेत्॥

Verse 42

समभ्यर्च्य विधानेन समृद्धो जायते भुवि । अथ फाल्गुनशुक्लादौ देवदेवं दिगंबरम् ॥ ४२ ॥

समभ्यर्च्य विधानेन समृद्धो जायते भुवि। अथ फाल्गुनस्य शुक्लादौ देवदेवं दिगंबरं समर्चयेत्॥

Verse 43

धूलिधूसरसर्वांगं जलैरुक्षेत्समंततः । कर्मणा लौकिकेनापि संतुष्टो हि महेश्वरः ॥ ४३ ॥

धूलिधूसरसर्वाङ्गं पुरुषं जलैः सर्वतः प्रोक्षयेत्। एतादृशेनापि लौकिककर्मणा सेवया महेश्वरः सन्तुष्यति॥

Verse 44

स्वसायुज्यं प्रदिशति भक्त्या सम्यक्समर्चितः । वैशाखे तु सिताद्यायां विष्णुं विश्वविहारिणम् ॥ ४४ ॥

भक्त्या सम्यक् समर्चितो विश्वविहारिणं विष्णुं वैशाखे तु शुक्लाद्यायां स्वसायुज्यं प्रदिशति॥

Verse 45

समभ्यर्च्य विधानेन विप्रान्संभोजयेद्वती । एवं शुचिसिताद्यायां ब्रह्माणं जगतां गुरुम् ॥ ४५ ॥

विधानेन समभ्यर्च्य भक्तवती विप्रान् सम्भोजयेत्। एवं शुचौ शुक्लाद्यायां जगद्गुरुं ब्रह्माणं समर्चयति॥

Verse 46

विष्णुना सहितो ब्रह्मा सर्वलोकेश्वरेश्वरः । स्वसायुज्यं प्रदिशति सर्वसिद्धिमवाप्नुयात् ॥ ४६ ॥

विष्णुना सहितो ब्रह्मा सर्वलोकेश्वरेश्वरः स्वसायुज्यं प्रदिशति; तदवाप्त्या सर्वसिद्धिमवाप्नुयात्॥

Verse 47

आसु द्वादशमासानां प्रतिपत्सु द्विजोत्तम । व्रतानि तुभ्यं प्रोक्तानि भुक्तिमुक्तिप्रदानि च ॥ ४७ ॥

एवं द्वादशमासानां प्रतिपत्सु, द्विजोत्तम, तुभ्यं व्रतानि प्रोक्तानि भुक्तिमुक्तिप्रदानि च॥

Verse 48

व्रतेष्वेतेषु सर्वेषु ब्रह्मचर्यं विधीयते । भोजने तु हविष्यान्नं सामान्यत उदाहृतम् ॥ ४८ ॥

एतेषु सर्वेषु व्रतेषु ब्रह्मचर्यपालनं विधीयते। भोजने च सामान्यतः हविष्यान्नमेव प्रशस्यते॥

Verse 49

इति श्रीबृहन्ननारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे द्वादशमासप्रतिपद्व्रतनिरूपणं नाम दशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ ११० ॥

इति श्रीबृहन्ननारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे द्वादशमासप्रतिपद्व्रतनिरूपणं नाम दशोत्तरशततमोऽध्यायः॥११०॥