The Description of the Brahmāṇḍa Purāṇa’s Table of Contents (Anukramaṇī)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । श्रृणु वत्स प्रवक्ष्यामि ब्रह्मांडाख्यं पुरातनम् । यच्च द्वादशसाहस्रमादिकल्पकथायुतम् ॥ १ ॥

ब्रह्मोवाच—शृणु वत्स, प्रवक्ष्यामि ब्रह्माण्डाख्यं पुरातनं पुराणम्। यच्च द्वादशसाहस्रश्लोकमयं, आदिकल्पकथाभिर्युतम्॥

Verse 2

प्रक्रियाख्योऽनुषंगाख्य उपोद्घातस्तृतीयकः । चतुर्थ उपसंहारः पादाश्चत्वार एव हि ॥ २ ॥

प्रथमः प्रक्रियाख्यः पादः, द्वितीयोऽनुषङ्गाख्यः। तृतीय उपोद्घातः, चतुर्थ उपसंहारः—पादाश्चत्वार एव हि॥

Verse 3

पूर्वपादद्वयं पूर्वो भागोऽत्र समुदाहृतः । तृतीयो मध्यमो भागश्चतुर्थस्तूत्तरो मतः ॥ ३ ॥

पूर्वपादद्वयं पूर्वो भाग इति समुदाहृतः। तृतीयो मध्यमो भागः, चतुर्थस्तूत्तरो मतः॥

Verse 4

आदौ कृत्यसमुद्देशो नैमिषाख्यानकं ततः । हिरण्यगर्भोत्पत्तिश्च लोककल्पनमेव च ॥ ४ ॥

आदौ कृत्यसमुद्देशः, ततः नैमिषाख्यानकम्। हिरण्यगर्भोत्पत्तिश्च, लोककल्पनमेव च॥

Verse 5

एष वै प्रथमः पादो द्वितीयं श्रृणु मानद । कल्पमन्वन्तराख्यानं लोकज्ञानं ततः परम् ॥ ५ ॥

एष वै प्रथमः पादः; द्वितीयं शृणु मानद। कल्पमन्वन्तराख्यानं, लोकज्ञानं ततः परम्॥

Verse 6

मानसीसृष्टिकथनं रुद्रप्रसववर्णनम् । महादेवविभूतिश्च ऋषिसर्गस्ततः परम् ॥ ६ ॥

मानसीसृष्टेः कथनं रुद्रस्य प्रसववर्णनम् । महादेवस्य विभूतिश्च ततः परं ऋषिसर्गः ॥

Verse 7

अग्नीनां विजयश्चाथ कालसद्भाववर्णनम् । प्रियव्रतान्वयोद्देशः पृथिव्यायामविस्तरः ॥ ७ ॥

अग्नीनां विजयः प्रोक्तः कालस्य सद्भाववर्णनम् । प्रियव्रतान्वयोद्देशः पृथिव्यायामविस्तरः ॥

Verse 8

वर्णनं भारतस्यास्य ततोऽन्येषां निरूपणम् । जम्ब्वादिसप्तद्वीपाख्या ततोऽधोलोकवर्णनम् ॥ ८ ॥

भारतस्यास्य वर्णनं ततोऽन्येषां निरूपणम् । जम्ब्वादिसप्तद्वीपाख्या ततोऽधोलोकवर्णनम् ॥

Verse 9

उर्द्ध्वलोकानुकथनं ग्रहचारस्ततः परम् । आदित्यव्यूहकथनं देवग्रहानुकीर्तनम् ॥ ९ ॥

ऊर्ध्वलोकानुकथनं ग्रहचारस्ततः परम् । आदित्यव्यूहकथनं देवग्रहानुकीर्तनम् ॥

Verse 10

नीलकंठाह्वयाख्यानं महादेवस्य वैभवम् । अमावास्यानुकथनं युगतत्त्वनिरूपणम् ॥ १० ॥

नीलकण्ठाह्वयाख्यानं महादेवस्य वैभवम् । अमावास्यानुकथनं युगतत्त्वनिरूपणम् ॥

Verse 11

यज्ञप्रवर्तनं चाथ युगयोरंत्ययोः कृतिः । युगप्रजालक्षणं च ऋषिप्रवरवर्णनम् ॥ ११ ॥

यज्ञप्रवर्तनं चाथ युगयोरन्त्ययोः कृतिः । युगप्रजालक्षणं च ऋषिप्रवरवर्णनम् ॥

Verse 12

वेदानां व्यसनाख्यानं स्वायम्भुवनिरूपणम् । शेषमन्वंतराख्यानं पृथिवीदोहनं ततः ॥ १२ ॥

वेदानां व्यसनाख्यानं स्वायम्भुवनिरूपणम् । शेषमन्वंतराख्यानं पृथिवीदोहनं ततः ॥

Verse 13

चाक्षुषेऽद्यतने सर्गे द्वितीयोऽङ्घ्रिः पुरोदले । अथोपोद्घातपादे तु सप्तर्षिपरिकीर्तनम् ॥ १३ ॥

चाक्षुषेऽद्यतने सर्गे द्वितीयोऽङ्घ्रिः पुरोदले । अथोपोद्घातपादे तु सप्तर्षिपरिकीर्तनम् ॥

Verse 14

प्रजापत्यन्वयस्तस्माद्देवादीनां समुद्भवः । ततो जयाभिलाषश्च मरुदुत्पत्तिकीर्तनम् ॥ १४ ॥

प्रजापत्यन्वयस्तस्माद्देवादीनां समुद्भवः । ततो जयाभिलाषश्च मरुदुत्पत्तिकीर्तनम् ॥

Verse 15

काश्यपेयानुकथनं ऋषिवंशनिरूपणम् । पितृकल्पानुकथनं श्राद्धकल्पस्ततः परम् ॥ १५ ॥

काश्यपेयानुकथनं ऋषिवंशनिरूपणम् । पितृकल्पानुकथनं श्राद्धकल्पस्ततः परम् ॥

Verse 16

वैवस्वतसमुत्पत्तिः सृष्टिस्तस्य ततः परम् । मनुपुत्रान्वयश्चांतो गान्धर्वस्य निरूपणम् ॥ १६ ॥

अत्र वैवस्वतमनोरुत्पत्तिः, ततः परं तस्य सृष्टिवृत्तान्तः, मनुपुत्राणामन्वयः समाप्तिपर्यन्तं, तथा गान्धर्वपरम्परायाः निरूपणं च कथ्यते ॥

Verse 17

इक्ष्वाकुवंशकथनं वंशोऽत्रेः सुमहात्मनः । अमावसोरन्वयश्च रजेश्चरितमद्भुतम् ॥ १७ ॥

अत्र इक्ष्वाकुवंशकथनं, महात्मनः अत्रेः कीर्तिमतो वंशः, अमावसोः अन्वयः, तथा रजेशराजस्य अद्भुतचरितं च वर्ण्यते ॥

Verse 18

ययातिचरितं चाथ यदुवंशनिरूपणम् । कार्तवीर्यस्य चरितं जामदग्न्यं ततः परम् ॥ १८ ॥

ततः ययातेः चरितं, अनन्तरं यदुवंशनिरूपणम्; ततः कार्तवीर्यचरितं, पश्चात् जामदग्न्यस्य (परशुरामस्य) आख्यानं कथ्यते ॥

Verse 19

वृष्णिवंशानुकथनं सगरस्याथ संभवः । भार्गवस्यानुचरितं पितृकार्यवधाश्रयम् ॥ १९ ॥

वृष्णिवंशानुकथनं, ततः सगरस्य सम्भवः; अनन्तरं भार्गवस्यानुचरितं, पितृकार्यनिमित्तं वधाश्रयं च वर्ण्यते ॥

Verse 20

सगरस्याथ चरितं भार्गवस्य कथा पुनः । देवासुराहवकथा कृष्णाविर्भाववर्णनम् ॥ २० ॥

ततः सगरस्य चरितं, पुनर्भार्गवकथा; देवासुराहवकथा, तथा श्रीकृष्णस्य आविर्भाववर्णनं च प्रोच्यते ॥

Verse 21

इंद्रस्य तु स्तवः पुण्यः शुक्रेण परिकीर्तितः । विष्णुमाहात्म्यकथनं बलिवंशनिरूपणम् ॥ २१ ॥

इन्द्रस्य तु स्तवः पुण्यः शुक्रेण परिकीर्तितः; विष्णोर्माहात्म्यकथनं बलिवंशस्य निरूपणं च॥

Verse 22

भविष्यराजचरितं संप्राप्तेऽथ कलौ युगे । समुपोद्धातपादोऽयं तृतीयो मध्यमे दले ॥ २२ ॥

कलौ युगे संप्राप्तेऽथ भविष्यराजचरितं कथ्यते; अयं तृतीयो विभागः समुपोद्धातपादो मध्यमदले स्थितः॥

Verse 23

चतुर्थमुपसंहारं वक्ष्ये खण्डे तथोत्तरे । वैवस्वतांतराख्यानं विस्तरेण यथातथाम् ॥ २३ ॥

ततोऽuttare खण्डे चतुर्थमुपसंहारं वक्ष्ये; वैवस्वतमन्वन्तराख्यानं च यथायोग्यं विस्तरेण कथयिष्यामि॥

Verse 24

पूर्वमेव समुद्दिष्टं संक्षेपादिह कथ्यते । भविष्याणां मनूनां च चरितं हि ततः परम् ॥ २४ ॥

पूर्वमेव समुद्दिष्टं यदिह संक्षेपात् कथ्यते; ततः परं भविष्यन्मनूनां चरितं निश्चयेन कथयिष्यते॥

Verse 25

कल्पप्रलयनिर्देशः कालमानं ततः परम् । लोकाश्चतुर्द्दश ततः कथिताः प्राप्तलक्षणैः ॥ २५ ॥

ततः कल्पप्रलयनिर्देशः, ततः परं कालमानस्य विवेचनम्; अनन्तरं चतुर्दश लोकाः स्वलक्षणैः सम्यक् कथिताः॥

Verse 26

वर्णनं नरकाणां च विकर्माचरणैस्ततः । मनोमयपुराख्यानं लयः प्राकृतिकस्ततः ॥ २६ ॥

ततः नरकाणां वर्णनं विकर्माचरणस्य च; अनन्तरं मनोमयपुराख्यानं, ततः प्रकृतिलयः कथ्यते ॥

Verse 27

शैवस्याथ पुरस्यापि वर्णनं च ततः परम् । त्रिविधा गुणसंबंधाज्जंतूनां कीर्तिता गतिः ॥ २७ ॥

ततः परं शैवस्य पुराणस्यापि वर्णनं भवति; गुणत्रयसंबन्धात् जंतूनां त्रिविधा गतिः कीर्तिता ॥

Verse 28

अनिर्देश्याप्रतर्क्यस्य ब्रह्मणः परमात्मनः । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां वर्णनं हि ततः परम् ॥ २८ ॥

अनिर्देश्यस्य अप्रतर्क्यस्य परमात्मनो ब्रह्मणः; अन्वयव्यतिरेकाभ्यां ततः परं वर्णनं विधीयते ॥

Verse 29

इत्येष उपसंहारपादो वृत्तः सहोत्तरः । चतुष्पादं पुराणं ते ब्रह्माण्डं समुदाहृतकम् ॥ २९ ॥

इत्येष उपसंहारपादः सहोत्तरः प्रवर्तितः; एवं ते चतुष्पादं ब्रह्माण्डपुराणं समुदाहृतम् ॥

Verse 30

अष्टादशमनौपम्यं सारात्सारतरं द्विज । ब्रह्मांडं यच्चतुर्लक्षं पुराणं येन पठ्यते ॥ ३० ॥

अष्टादशसु पुराणेषु ब्रह्माण्डं अनुपमं द्विज; सारात्सारतरं, चतुर्लक्षप्रमाणं यत् पठ्यते ॥

Verse 31

तदेतदस्य गदितमत्राष्टादशधा पृथक् । पाराशर्येण मुनिना सर्वेषामपि मानद ॥ ३१ ॥

तदेतदस्याख्यानमत्राष्टादशधा पृथक् पाराशर्येण मुनिना सर्वेषामुपकाराय, मानद, सम्यगुदाहृतम् ॥

Verse 32

वस्तुतस्तूपदेष्ट्राथ मुनीनां भावितात्मनाम् । मत्तः श्रुत्वा पुराणानि लोकेभ्यः प्रचकाशिरे ॥ ३२ ॥

वस्तुतस्तु मुनिभ्यः भावितात्मभ्य उपदेष्टा अहं बभूव; मत्तः श्रुत्वा पुराणानि ते लोकेषु प्रचकाशिरे ॥

Verse 33

मुनयो धर्मशीलास्ते दीनानुग्रहकारिणः । मयाचेदं पुराणं तु वसिष्टाय पुरोदितम् ॥ ३३ ॥

ते मुनयो धर्मशीलाः दीनानुग्रहकारिणः; मया चेदं पुराणं तु वसिष्ठाय पुरा प्रोक्तम् ॥

Verse 34

तेन शक्तिसुतायोक्तं जातूकर्ण्याय तेन च । व्यासो लब्ध्वा ततश्चैतत्प्रभंजनमुखोद्गतम् ॥ ३४ ॥

तेन शक्तिसुतायोक्तं तेन च जातूकर्ण्याय; ततश्च व्यासो लब्ध्वैतत् प्रभञ्जनमुखोद्गतम् ॥

Verse 35

प्रमाणीकृत्य लोकेऽस्मिन्प्रावर्तयदनुत्तमम् । य इदं कीर्तयेद्वत्स श्रृणोति च समाहितः ॥ ३५ ॥

लोकेऽस्मिन् प्रमाणीकृत्य प्रावर्तयदनुत्तमम्; य इदं कीर्तयेद्वत्स शृणोति च समाहितः ॥

Verse 36

स विधूयेह पापानि याति लोकमनामयम् । लिखित्वैतत्पुराणं तु स्वर्णसिंहासनस्थितम् ॥ ३६ ॥

स इहैव पापानि विधूय लोकमनामयं याति। एतत्पुराणं लिखित्वा स्वर्णसिंहासनस्थितिं प्राप्नोति॥

Verse 37

वस्त्रेणाच्छादितं यस्तु ब्राह्मणाय प्रयच्छति । स यादि ब्रह्मणो लोकं नात्र कार्या विचारणा ॥ ३७ ॥

वस्त्रेणाच्छादितं यः ब्राह्मणाय प्रयच्छति। स ब्रह्मलोकं यात्येव, नात्र विचारणा॥

Verse 38

मरीचेऽष्टादशैतानि मया प्रोक्तानि यानि ते । पुराणानि तु संक्षेपाच्छ्रोतव्यानि च विस्तरात् ॥ ३८ ॥

मरीचे, मया ते प्रोक्तानि अष्टादश पुराणानि। तानि संक्षेपेण विस्तरेण च श्रोतव्यानि॥

Verse 39

अष्टादश पुराणानि यः श्रृणोति नरोत्तमः । कथयेद्वा विधानेन नेह भूयः स जायते ॥ ३९ ॥

अष्टादश पुराणानि यः शृणोति नरोत्तमः। विधानेन कथयेद्वा, स इह भूयः न जायते॥

Verse 40

सूत्रमेतत्पुराणानां यन्मयोक्तं तवाधुना । तन्नित्यं शीलनीयं हि पुराणफलमिच्छता ॥ ४० ॥

एतत् पुराणानां सूत्रं मया तवाधुना उक्तम्। पुराणफलमिच्छता नित्यं तद् आचरितव्यम्॥

Verse 41

न दांभिकाय पापाय देवगुर्वनुसूयवे । देयं कदापि साधूनां द्वेषिणे न शठाय च ॥ ४१ ॥

न दांभिकाय पापाय देवगुर्वनुसूयवे । देयं कदापि साधूनां द्वेषिणे न शठाय च ॥

Verse 42

शांताय शमचित्ताय शुश्रूषाभिरताय च । निर्मत्सराय शुचये देयं सद्वैष्णवाय च ॥ ४२ ॥

शांताय शमचित्ताय शुश्रूषाभिरताय च । निर्मत्सराय शुचये देयं सद्वैष्णवाय च ॥

Verse 43

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे ब्रह्माण्डपुराणानुक्रमणीनिरूपणं नाम नवोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०९ ॥

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे ब्रह्माण्डपुराणानुक्रमणीनिरूपणं नाम नवोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०९ ॥