Kūrmāpurāṇa-Anukramaṇikā (Index/Summary of the Kūrma Purāṇa)
ब्रह्मा मरीचिं प्रति लक्ष्मीकल्पानन्तरं हरिकूर्मावतारकेन्द्रितस्य कूर्मपुराणस्य सुव्यवस्थितं सङ्ग्रहम् उपदिशति। चतुर्भागात्मकं सप्तदशसहस्रश्लोकमयं ग्रन्थं चतुर्विधपुरुषार्थप्रदं कथान्तरालैः समन्वितं निर्दिश्यते—लक्ष्मी–इन्द्रद्युम्नसंवादः, कूर्मसम्बद्धर्षयश्च। वर्णाश्रमधर्मः, सृष्ट्युत्पत्तिः, कालगणना–प्रलयवर्णनं सर्वव्यापिने प्रभवे स्तोत्रसहितं, तथा शैवविषयाः—शङ्करकथा, पार्वतीसहस्रनाम, योगश्च—इति विभागाः कथ्यन्ते। भृगु–स्वायम्भुवमनु–कश्यप–आत्रेयवंशावलयः, दक्षयज्ञविध्वंस–सृष्टिप्रसङ्गः, कृष्णचरितं, युगधर्मः, व्यास–जैमिनिसंवादः, वाराणसी–प्रयागादितीर्थभूगोलः, वेदशाखानिरूपणं च निर्दिष्टम्। ऐश्वर्यगीता, व्यासगीता, तीर्थमाहात्म्यं, ब्राह्मीया संहिता-रूपः प्रतिसर्गः, भागवती संहिता च वर्णजीविकानिरूपणेन (शङ्करजकृतपञ्चपादव्याख्यानसहितेन) सहोक्ताः; सौर्योपदेशः, वैष्णवी चतुर्थीव्रतं च। अन्ते फलश्रुतिः, तथा अयनकाले सुवर्णकूर्मचिह्नयुक्तं प्रतिलिख्य दानविधिः परमार्थसिद्ध्यर्थं प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । श्रृणु वत्स मरीचे त्वं पुराणं कूर्मसंज्ञकम् । लक्ष्मीकल्पानुचरितं यत्र कूर्मवपुर्हरिः ॥ १ ॥
ब्रह्मोवाच—शृणु वत्स मरीचे, कूर्मसंज्ञकं पुराणं लक्ष्मीकल्पानुचरितं, यत्र हरिः कूर्मवपुः समास्थितः।
Verse 2
धर्मार्थकाममोक्षाणां माहात्म्यं च पृथक्पृथक् । इंद्रद्युम्नप्रसंगेन प्राहर्षिभ्यो दयान्वितः ॥ २ ॥
धर्मार्थकाममोक्षाणां पृथक्पृथग्माहात्म्यं दयान्वितः, इन्द्रद्युम्नप्रसङ्गेन ऋषिभ्यः प्राह।
Verse 3
तत्सप्तदशसाहस्रं सुचतुः संहितं शुभम् । यत्र ब्राह्माः पुरा प्रोक्ता धर्मा नानाविधा मुने ॥ ३ ॥
तत् ग्रन्थं सप्तदशसाहस्रश्लोकात्मकं सुचतुःसंहितं शुभं; यत्र, मुने, ब्राह्मा-प्रभवाः ऋषयः पुरा नानाविधान् धर्मान् प्रावोचन्।
Verse 4
नाननाकथाप्रसंगेन नृणां सद्गतिदायकाः । तत्र पूर्वविभागे तु पुराणोपक्रमः पुरा ॥ ४ ॥
नानाकथाप्रसङ्गेन नृणां सद्गतिदायकाः; तत्र पूर्वविभागे तु पुराणस्योपक्रमः पुरा निरूपितः।
Verse 5
लक्ष्मींद्रद्युम्नसंवादः कूर्म्मर्षिगणसंकथा । वर्णाश्रमाचारकथा जगदुत्पत्तिकीर्तनम् ॥ ५ ॥
लक्ष्मीन्द्रद्युम्नसंवादः कूर्मर्षिगणसंकथा; वर्णाश्रमाचारकथा जगदुत्पत्तिकीर्तनं च।
Verse 6
कालसंख्या समासेन लयांते स्तवनं विभोः । ततः संक्षेपतः सर्गः शांकरं चरितं तथा ॥ ६ ॥
कालसंख्या समासेनोच्यते, लयान्ते च विभोः स्तवनं सह; ततः संक्षेपतः सर्गो निरूप्यते, तथा शाङ्करं चरितं कथ्यते।
Verse 7
सहस्रनाम पार्वत्या योगस्य च निरूपणम् । भृगुवंशसमाख्यानं ततः स्वायम्भुवस्य च ॥ ७ ॥
पार्वत्याः सहस्रनाम, योगस्य निरूपणं च; भृगुवंशसमाख्यानं, ततः स्वायम्भुवस्यापि आख्यानं च।
Verse 8
देवादीनां समुत्पत्तिर्दक्षयज्ञाहतिस्ततः । दक्षसृष्टिकथा पश्चात्कश्यपान्वयकीर्तनम् ॥ ८ ॥
देवादीनां समुत्पत्तिं ततः दक्षयज्ञविध्वंसं, पश्चाद् दक्षसृष्टिकथां, अन्ते कश्यपान्वयकीर्तनं च वर्णयति ॥
Verse 9
आत्रेयवंशकथनं कृष्णस्यं चरितं शुभम् । मार्तंडकृष्णसंवादो व्यासपाण्डवसंकथा ॥ ९ ॥
आत्रेयवंशकथनं, कृष्णस्य शुभं चरितं, मार्तण्डकृष्णसंवादं, व्यासपाण्डवसंबन्धकथां च समाहृत्य कथयति ॥
Verse 10
युगधर्मानुकथनं व्यासजैमिनिकीर्तनम् । वाराणस्याश्च माहात्म्यं प्रयागस्य ततः परम् ॥ १० ॥
युगानां धर्मानुकथनं, व्यासजैमिन्योः कीर्तनं, ततः वाराणस्याः माहात्म्यप्रकाशनं, अनन्तरं प्रयागस्यापि माहात्म्यं वर्णयति ॥
Verse 11
त्रैलोक्यवर्णनं चैव वेदशाखानिरूपणम् । उत्तरेऽस्या विभागे तु पुरा गीतैश्वरी ततः ॥ ११ ॥
त्रैलोक्यस्य वर्णनं, वेदशाखानां निरूपणं चास्ति; अस्योत्तरविभागे तु पुरातनी ‘ऐश्वरी’ नाम गीता अपि निबद्धा ॥
Verse 12
व्यासगीता ततः प्रोक्ता नानाधर्मप्रबोधिनी । नानाविधानां तीर्थानां माहात्म्यं च पृथक् ततः ॥ १२ ॥
ततः व्यासगीता प्रोक्ता नानाधर्मप्रबोधिनी; ततः पृथक् नानातीर्थानां माहात्म्यं अपि विस्तरेण वर्णितम् ॥
Verse 13
प्रतिसर्गप्रकथनं ब्राह्मीयं संहिता स्मृता । अतः परं भागवतीसंहितार्थ निरूपणम् ॥ १३ ॥
प्रतिसर्गस्य प्रकथनं ब्राह्मीयं संहिता इति स्मृता। अतः परं भागवती-संहितायाः अर्थोऽत्र निरूप्यते॥१३॥
Verse 14
कथिता यत्र वर्णानां पृथक्वृत्तिरुदाहृता । पादऽस्याः प्रथमे प्रोक्ता ब्राह्मणानां व्यवस्थितिः ॥ १४ ॥
यत्र वर्णानां पृथग्वृत्तिः कथिता सम्यगुदाहृता। अस्याः पादे प्रथमे प्रोक्ता ब्राह्मणानां व्यवस्थितिः॥१४॥
Verse 15
सदा चागत्मिका वत्स भोगसौख्यविवर्द्धनी । द्वितीये क्षत्त्रियाणां तु वृत्तिः सम्यक्प्रकीर्तिता ॥ १५ ॥
सदा चागत्मिका वत्स भोगसौख्यविवर्द्धनी। द्वितीये क्षत्रियाणां तु वृत्तिः सम्यक्प्रकीर्तिता॥१५॥
Verse 16
यया त्वाश्रितया पापं विधूयेह व्रजेद्दिवम् । तृतीये वैश्यजातीनां वृत्तिरुक्ता चतुर्विधा ॥ १६ ॥
यया त्वाश्रितया पापं विधूयैह व्रजेद्दिवम्। तृतीये वैश्यजातीनां वृत्तिरुक्ता चतुर्विधा॥१६॥
Verse 17
यया चरितया सम्यग्लभे गतिमुत्तमाम् । चतुर्थेऽस्यास्तथा पादे शूद्रवृत्तिरुदाहृता ॥ १७ ॥
यया चरितया सम्यग्लभे गतिमुत्तमाम्। चतुर्थेऽस्यास्तथा पादे शूद्रवृत्तिरुदाहृता॥१७॥
Verse 18
यया संतुष्यति श्रीशो नृणां श्रेयोविवर्द्धनः । पंचमेऽस्यास्ततः पादे वृत्तिः संकरजोदिता ॥ १८ ॥
यया साधनया श्रीशो लक्ष्मीपतिः प्रसन्नो भवति, या च नृणां परमश्रेयः प्रवर्धयति; तस्याः पश्चात् पञ्चमे पादे संकरराजेन वृत्तिः प्रकीर्तिता ॥
Verse 19
यया चरितयाप्नोति भाविनीं गतिमुत्तमाम् । इत्येषा पंचपद्युक्ता द्वितीया संहिता मुने ॥ १९ ॥
यया आचरितया साधनया भाविनीं परमां गतिमुत्तमाम् आप्नोति; इति मुनें, एषा पञ्चपद्युक्ता द्वितीया संहिता प्रकीर्तिता ॥
Verse 20
तृतीयात्रोदिता सौरी नॄणां कार्यविधायिनी । षोढा षट्कर्मसिर्द्धि बोधयन्ती च कामिनाम् ॥ २० ॥
तृतीया अत्र प्रोक्ता सौरी नृणां कार्यविधायिनी; षोढा रूपेण कामिनां षट्कर्मसिद्धिं बोधयन्ती ॥
Verse 21
चतुर्थीवैष्णवो नाम मोक्षदा परिकीर्तिता । चतुष्पदी द्विजातीनां साक्षाद्ब्रह्मस्वरूरिणी ॥ २१ ॥
चतुर्थी वैष्णवी नाम मोक्षदा इति परिकीर्तिता; द्विजातीनां चतुष्पदी साक्षाद् ब्रह्मस्वरूपिणी ॥
Verse 22
ताः क्रमात्षट्चतुर्द्वीषुसाहस्राः परिकीर्तिताः ॥ २२ ॥
ताः क्रमात् षट्साहस्राः चतुःसाहस्राः द्विसाहस्राश्च इति परिकीर्तिताः ॥
Verse 23
एतत्कूर्मपुराणं तु चतुर्वर्गफलप्रदम् । पठतां श्रृण्वतां नॄणां सर्वोत्कृष्टगतिप्रदम् ॥ २३ ॥
एतत् कूर्मपुराणं हि चतुर्वर्गफलप्रदं; पठतां शृण्वतां च नॄणां सर्वोत्कृष्टगतिप्रदम्॥
Verse 24
लिखित्वैतत्तु यो भक्त्या हेमकूर्मसमन्वितम् । ब्राह्मणायायने दद्यात्स याति परमां गतिम् ॥ २४ ॥
लिखित्वैतत्तु यो भक्त्या हेमकूर्मसमन्वितम्। ब्राह्मणायायने दद्यात् स याति परमां गतिम्॥
Verse 25
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे कूर्मपुराणानुक्रमणीकथनं नाम षडुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०६ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे कूर्मपुराणानुक्रमणीकथनं नाम षडुत्तरशततमोऽध्यायः॥१०६॥
Frequently Asked Questions
Because the synopsis explicitly states that the Kūrma Purāṇa teaches dharma, artha, kāma, and mokṣa in sequence through narrative interweaving, positioning it as a puruṣārtha-integrated Purāṇa rather than a single-theme treatise.
The phalaśruti frames it as a meritorious dāna aligned with Viṣṇu’s Kūrma form; copying the text and donating it at ayana (a solstitial sacred juncture) is prescribed as a direct cause for attaining the supreme state.
It compresses a broad doctrinal library—cosmology, yuga-dharma, varṇa–āśrama norms, yoga, Śaiva–Śākta modules, genealogies, tīrtha geography, and embedded gītās—into an indexable outline that enables cross-referencing across Purāṇic literature.