The Description of the Anukramaṇikā (Chapter-wise Summary) of the Varāha Purāṇa
अत्र ब्रह्मा वराहपुराणस्य अनुक्रमणिकां संक्षेपेण निवेदयति—चतुर्विंशतिसहस्रश्लोकात्मकं द्विधा विभक्तं च। आरम्भे भूमी–वराहसंवादः, व्यासो नारायणावतार इति च प्रतिपाद्यते। तत्र रम्भा-दुर्जय-श्वेताख्यानचक्राणि, यमसम्बद्धं मुनिपुत्रवृत्तान्तं, गौरीप्रादुर्भावः, विनायकः, नागाः, गणाः, कुबेर/धनदः, आदित्याश्च निरूप्यन्ते। श्राद्धविधिः, पर्वव्रतानुष्ठानम्, गोदानम्, व्रतानि, तीर्थयात्रा, द्वात्रिंशदपराधप्रायश्चित्तं च उपदिश्यते; मथुरा, पापनाशकं गोकर्णं च विशेषतः स्तूयते। उत्तरखण्डे पुलस्त्य–कुरुसंवादेन पुष्करादितीर्थमाहात्म्यं तथा उत्सवविधानं वर्ण्यते। अन्ते श्रवण-पठन-लेखनफलम्—विष्णुभक्तिवृद्धिः, वैष्णवपदप्राप्तिः; सुवर्णगरुडदानं, तिलधेनुदानं, चैत्रमासे ब्राह्मणाय दानं च विधीयते।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । श्रृणु वत्स प्रवक्ष्यामि वाराहं वै पुराणकम् । भागद्वययुतं शश्वद्विष्णुमाहात्म्यसूचकम् ॥ १ ॥
ब्रह्मोवाच—शृणु वत्स, प्रवक्ष्यामि वाराहं वै पुराणकम्; भागद्वययुतं नित्यं विष्णुमाहात्म्यसूचकम्॥
Verse 2
मानवस्य तु कल्पस्य प्रसंगं मत्कृतं पुरा । निबबंध पुराणेऽस्मिंश्चतुर्विंशसहस्रके ॥ २ ॥
मानवस्य तु कल्पस्य प्रसङ्गं मत्कृतं पुरा; निबबन्ध पुराणेऽस्मिन् चतुर्विंशतिसहस्रके॥
Verse 3
व्यासो हि विदुषां श्रेष्ठः साक्षान्नारायणो भुवि । तत्रादौ शुभसंवादः स्मृतोभूमिवराहयोः ॥ ३ ॥
व्यासो हि विदुषां श्रेष्ठः साक्षान्नारायणो भुवि। तत्रादौ शुभसंवादः स्मृतो भूमिवराहयोः॥
Verse 4
अथादिकृतवृत्तांते रंभस्य चरितं ततः । दुर्जयस्य च तत्पश्चाच्छ्राद्धकल्प उदीरितः ॥ ४ ॥
अथादिकृतवृत्तान्ते रम्भस्य चरितं ततः। दुर्जयस्य च तत्पश्चाच्छ्राद्धकल्प उदीरितः॥
Verse 5
महातपस आख्यानं गौर्युत्पत्तिस्ततः परा । विनायकस्य नागानां सेनान्यादित्ययोरपि ॥ ५ ॥
महातपस आख्यानं गौर्युत्पत्तिस्ततः परा। विनायकस्य नागानां सेनान्यादित्ययोरपि॥
Verse 6
गणानां च तथा देव्या धनदस्य वृषस्य च । आख्यानं सत्यतपसो व्रताख्यानसमन्वितम् ॥ ६ ॥
गणानां च तथा देव्या धनदस्य वृषस्य च। आख्यानं सत्यतपसो व्रताख्यानसमन्वितम्॥
Verse 7
अगस्त्यगीता तत्पश्चाद्रुद्रगीता प्रकीर्तिता । महिषासुरविध्वंसमाहात्म्यं च त्रिशक्तिजम् ॥ ७ ॥
अगस्त्यगीता तत्पश्चाद्रुद्रगीता प्रकीर्तिता। महिषासुरविध्वंसमाहात्म्यं च त्रिशक्तिजम्॥
Verse 8
पर्वाध्यायस्ततः श्वेतोपाख्यानं गोप्रदानिकम् । इत्यादि कृतवृत्तांतं प्रथमे दर्शितं मया ॥ ८ ॥
ततः पर्वाध्यायः, अनन्तरं श्वेतोपाख्यानं गोप्रदानविधिसहितम्। इत्यादि कृतवृत्तान्तं प्रथमे भागे मया प्रदर्शितम्॥
Verse 9
भगवद्धर्मके पश्चाद्वततीर्थकथानकम् । द्वात्रिंशदपराधानां प्रायश्चित्तं शरीरगम् ॥ ९ ॥
भगवद्धर्मकथानन्तरं व्रततीर्थकथानकं भवति। द्वात्रिंशदपराधानां शरीरसम्बद्धं प्रायश्चित्तं च निरूप्यते॥
Verse 10
तीर्थानां चापि सर्वेषां माहात्म्यं पृथगीरितम् । मथुराया विशेषेण श्राद्धादीनां विधिस्ततः ॥ १० ॥
सर्वेषां तीर्थानां माहात्म्यं पृथक् पृथग् उक्तम्। ततः श्राद्धादीनां विधिः, मथुरायाः विशेषेण, प्रतिपाद्यते॥
Verse 11
वर्णनं यमलोकस्य ऋषिपुत्रप्रसंगतः । विपाकः कर्मणां चैव विष्णुव्रतनिरूपणम् ॥ ११ ॥
ऋषिपुत्रप्रसङ्गेन यमलोकस्य वर्णनं कृतम्। कर्मणां विपाकश्च, विष्णुव्रतानां निरूपणं च, अत्र विद्यते॥
Verse 12
गोकर्णस्य च माहात्म्यं कीर्तितं पापनाशनम् । इत्येवं पूर्वभागोऽयं पुराणस्य निरूपितः ॥ १२ ॥
गोकर्णस्य पापनाशनं माहात्म्यं कीर्तितम्। एवमेवं पुराणस्यायं पूर्वभागो निरूपितः॥
Verse 13
उत्तरे प्रविभागे तु पुलस्त्यकुरुराजयोः । संवादे सर्वतीर्थानां माहात्म्यं विस्तरात्पृथक् ॥ १३ ॥
उत्तरे विभागे पुलस्त्यकुरुराजसंवादे सर्वतीर्थानां माहात्म्यं पृथक् पृथग् विस्तरेण निरूप्यते।
Verse 14
अशेषधर्माश्चाख्याताः पौष्करं पुण्यपर्व च । इत्येवं तव वाराहं प्रोक्तं पापविनाशनम् ॥ १४ ॥
अशेषधर्माः पौष्करं पुण्यपर्व चाख्यातम्; एवं तुभ्यं वाराहपुराणं पापविनाशनं प्रोक्तम्।
Verse 15
पठतां श्रृण्वतां चैव भगवद्भक्तिवर्धनम् । कांचनं गरुड कृत्वा तिलधेनुसमन्वितम् ॥ १५ ॥
पठतां शृण्वतां चैव भगवद्भक्तिवर्धनम्; काञ्चनं गरुडं कृत्वा तिलधेनुसमन्वितं दानं विधीयते।
Verse 16
लिखित्वैतच्च यो दद्याच्चैत्र्यां विप्राय भक्तितः । स लभेद्वैष्णवं धाम देवर्षिगणवंदितः ॥ १६ ॥
एतत् लिखित्वा यो दद्याच्चैत्र्याम् विप्राय भक्तितः, स वैष्णवं धाम लभते देवर्षिगणवन्दितम्।
Verse 17
यो वानुक्रमणीमेंतां श्रृणोत्यपि पठत्यपि । सोऽपि भक्तिं लभेद्विष्णौ संसारोच्छेदकारिणीम् ॥ १७ ॥
यो वानुक्रमणीमेतां शृणोत्यपि पठत्यपि, सोऽपि विष्णौ भक्तिं लभते संसारोच्छेदकारिणीम्।
Verse 18
इति श्रीबृहन्नारदीय पुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे वाराहपुराणानुक्रमणीवर्णनं नाम त्र्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०३ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणस्य पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे वाराहपुराणानुक्रमणीवर्णनं नाम त्र्युत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः ॥१०३॥
Frequently Asked Questions
Śrāddha is a core gṛhya-dharma interface where lineage duty, ritual correctness, and post-mortem welfare converge; anukramaṇikā emphasis signals that the Varāha Purāṇa treats śrāddha not as ancillary, but as a major soteriological and social obligation integrated with tīrtha, dāna, and prāyaścitta.
The list establishes a pilgrimage theology: geography becomes a vehicle of bhakti and purification. Mathurā is foregrounded for Vaiṣṇava rite-procedure, Gokarṇa for sin-destroying potency, and Puṣkara as a paradigmatic tīrtha—together mapping tīrtha-yātrā as applied mokṣa-dharma.