The Exposition of the Contents (Anukramaṇī) of the Bhaviṣya Purāṇa
ब्रह्मा भविष्यमहापुराणं सिद्धिप्रदं वर्णयति। स्वायम्भुवमनुः सर्वपुरुषार्थसाधनं धर्मं पप्रच्छ; तदनु व्यासो धर्मसंग्रहं संकल्य पञ्चधा विभजति—आधोरकल्पकथाः, आदौ ब्राह्मपर्व च। सूत–शौनकसंवादपरम्परायां स्थितं, सर्गादिलक्षणयुक्तं, शास्त्रसारं, पुस्तकतालपत्रलेखनविधिं च निर्दिशति। संस्कारान्, पक्षतिथिसम्बद्धान् कल्पान् गणयति; शेषा वैष्णवपर्वे, शैवसौरयोः क्रमभेदः। पञ्चमं प्रतिसर्गं संक्षेपेणोपसंहरति। गुणानुसारं देवतानां क्रमिकसाम्यं प्रतिपाद्य, पुष्ये पुराणलेखनदानं गुडधेन्वादिदानैः, पाठकपुस्तकपूजनं, उपवासं, श्रवणपाठं च विधत्ते—पापक्षयभोगमोक्षप्रदं।
Shlokas
Verse 1
श्रीब्रह्मोवाच । अथ ते संप्रवक्ष्यामि पुराणं सर्वसिद्धिदम् । भविष्यं भवतः सर्वलोकाभीष्टप्रदायकम् ॥ १ ॥
श्रीब्रह्मोवाच । अथ ते संप्रवक्ष्यामि पुराणं सर्वसिद्धिदम् । भविष्यं भवतः सर्वलोकाभीष्टप्रदायकम् ॥ १ ॥
Verse 2
यत्राहं सर्वदेवानामादिकर्ता समुद्गतः । सृष्ट्यर्थं तत्र संजातो मनुः स्वार्थभुवः पुरा ॥ २ ॥
यत्राहं सर्वदेवानामादिकर्ता समुद्गतः । सृष्ट्यर्थं तत्र संजातो मनुः स्वार्थभुवः पुरा ॥ २ ॥
Verse 3
स मां प्रणम्य पप्रच्छ धर्मं सर्वाथसाधकम् । अहं तस्मै तदा प्रीतः प्रावोचं धर्मसंहिताम् ॥ ३ ॥
स मां प्रणम्य पप्रच्छ धर्मं सर्वाथसाधकम् । अहं तस्मै तदा प्रीतः प्रावोचं धर्मसंहिताम् ॥ ३ ॥
Verse 4
पुराणानां यदा व्यासो व्यासं चक्रे महामतिः । तदा तां संहितां सर्वां पंचधा व्यभजन्मुनिः ॥ ४ ॥
पुराणानां यदा व्यासो व्यासं चक्रे महामतिः । तदा तां संहितां सर्वां पंचधा व्यभजन्मुनिः ॥ ४ ॥
Verse 5
अधोरकल्पवृत्तांतं नानाश्चर्यकथान्वितम् । तत्रादिमं स्मृतं पर्वं ब्राह्मं यत्रास्त्युपक्रमः ॥ ५ ॥
अत्राधोरकल्पवृत्तान्तो नानाश्चर्यकथान्वितः सम्यग् निरूप्यते। तत्र प्रथमं स्मृतं पर्व ब्राह्मं, यत्रोपक्रमः प्रतिष्ठितः॥
Verse 6
सूतशौनकसंवादे पुराणप्रश्नसंक्रमः । आदित्यचरितप्रायः सर्वाख्यानसमन्वितः ॥ ६ ॥
सूतशौनकसंवादे पुराणप्रश्नसंक्रमः प्रवर्तते। आदित्यचरितप्रायः सर्वाख्यानसमन्वितश्चायं भागः॥
Verse 7
सृष्ट्यादिलक्षणोपेतः शास्त्रसर्वस्वरूपकः । पुस्तलेखकलेखानां लक्षणं च ततः परम् ॥ ७ ॥
सृष्ट्यादिलक्षणोपेतं शास्त्रसर्वस्वरूपकम्। ततः परं पुस्तलेखकलेखानां लक्षणं निरूप्यते॥
Verse 8
संस्काराणां च सर्वेषां लक्षणं चात्र कीर्तितम् । पक्षस्यादितिथीनां च कल्पाः सप्त च कीर्तिताः ॥ ८ ॥
अत्र सर्वेषां संस्काराणां लक्षणं सम्यक् कीर्तितम्। पक्षस्यादितिथीनां च कल्पाः सप्त प्रकीर्तिताः॥
Verse 9
अष्टम्याद्याः शेषकल्पा वैष्णवे पर्वणि स्मृताः । शैवे च कायतो भिन्नाः सौरे चांत्यकथान्वयः ॥ ९ ॥
अष्टम्याद्याः शेषकल्पा वैष्णवे पर्वणि स्मृताः। शैवे तु कायतो भिन्नाः, सौरे चान्त्यकथान्वयाः॥
Verse 10
प्रतिसर्गाह्वयं पश्चान्नानाख्यानसमन्वितम् । पुराणस्योपसंहारसहितं पर्व पंचमम् ॥ १० ॥
ततः परं ‘प्रतिसर्ग’ इति ख्यातं पञ्चमं पर्व, नानाख्यानसमन्वितं, पुराणस्योपसंहारसहितं भवति ॥
Verse 11
एषु पंचसु पूर्वस्मिन् ब्रह्मणो महिमाधिकाः । धर्मे कामे च मोक्षे तु विष्णोश्चापि शिवस्य च ॥ ११ ॥
एतेषु पञ्चसु पूर्वस्मिन् ब्रह्मणो महिमा प्राधान्येनोक्तः; धर्मकाममोक्षेषु च विष्णोः, शिवस्य च महिमा प्रतिपाद्यते ॥
Verse 12
द्वितीयं च तृतीये च सौरे वर्गचतुष्टये । प्रतिसर्गाह्वयं त्वंत्यं प्रोक्तं सर्वकथान्वितम् ॥ १२ ॥
द्वितीये तृतीये च सौरे वर्गचतुष्टये, सर्वकथान्वितं ‘प्रतिसर्ग’ इत्याख्यं अन्त्यं भागं प्रोक्तम् ॥
Verse 13
सभविष्यं विनिर्द्दिष्टं पर्व व्यासेन धीमता । चतुर्द्दशसहस्रं तु पुराणं परिकीर्तितम् ॥ १३ ॥
सभविष्यं विनिर्दिष्टं पर्व व्यासेन धीमता; चतुर्दशसहस्रसंख्याकं पुराणं परिकीर्तितम् ॥
Verse 14
भविष्यं सर्वदेवानां साम्यं यत्र प्रकीर्तितम् । गुणानां तारतम्येन समं ब्रह्मेति हि श्रुतिः ॥ १४ ॥
भविष्ये सर्वदेवानां साम्यं यत्र प्रकीर्तितम्; गुणतारतम्येनैव ‘समं ब्रह्म’ इति श्रुतिः ॥
Verse 15
तं लिखित्वा तु यो दद्यात्पौष्यां विद्वान्विमत्सरः । गुडधेनुयुतं हेमवस्त्रमाल्यविभूषणैः ॥ १५ ॥
तं ग्रन्थं लिखित्वा यः पौष्यां नक्षत्रदिने विद्वान् विमत्सरः सन् दद्यात्—गुडधेनुसहितं हेमवस्त्रमाल्यविभूषणैश्च युक्तं—स महत् पुण्यमवाप्नोति।
Verse 16
वाचकं पुस्तकं चापि पूजयित्वा विधानतः । गंधाद्यैर्भोज्यभक्ष्यैश्च कृत्वा नीराजनादिकम् ॥ १६ ॥
वाचकं पुस्तकं चापि विधानतः सम्यक् पूजयित्वा गन्धाद्यैर्भोज्यभक्ष्यैश्च नीराजनादिकं कर्म कुर्यात्।
Verse 17
यो वै जितेंद्रियो भूत्वा सोपवासः समाहितः । अथ वैकहविष्याशी कीर्तयेच्छृणुयादपि ॥ १७ ॥
यो वै जितेन्द्रियः सन् सोपवासः समाहितः, एकहविष्याशी भूत्वा कीर्तयेत् शृणुयादपि।
Verse 18
स मुक्तः पातकैर्घोरैः प्रयाति ब्रह्मणः पदम् । योऽप्यनुक्रमणीमेतां भविष्यस्य निरूपिताम् ॥ १८ ॥
स घोरैः पातकैर्मुक्तो ब्रह्मणः पदं प्रयाति; यः अपि भविष्यस्य निरूपितामेतामनुक्रमणीं शृणुयादधीयीत वा।
Verse 19
पठेद्वा श्रृणुयाच्चैतां भुक्तिं मुक्तिं च विंदति ॥ १९ ॥
एतां पठेद्वा शृणुयाद्वा भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति।
Verse 20
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे भविष्यपुराणानुक्रमणी निरूपणं नाम शततमोऽध्यायः ॥ १०० ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणस्य पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे ‘भविष्यपुराणानुक्रमणीनिरूपणम्’ इति नाम शततमोऽध्यायः समाप्तः ॥ १०० ॥
Frequently Asked Questions
Pratisarga (secondary creation) functions as the culminating structural unit: it gathers narratives into a concluding cosmological frame and provides the closing summary (saṅkṣepa), marking completion of the Purāṇa’s instructional arc.
It prescribes lekhana (copying) and dāna on Puṣya-nakṣatra with guḍa-dhenu and other gifts, plus worship of the reciter and book; this is framed as śāstra-dāna that yields great puṇya, destroys sins, and supports both bhukti (worldly welfare) and mukti (liberation).