Previous Verse
Next Verse

Shloka 45

Adhyaya 76The Sixth Manvantara: Cakshusha Manu, the Child-Snatcher, and the Problem of Kinship

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्तो ब्रह्मणा सोऽपि तथेत्युक्त्वा महामतिः ।

तत्कर्माभिमुखो यातस्तपसो विरराम ह ॥

mārkaṇḍeya uvāca ityukto brahmaṇā so 'pi tathetyuktvā mahāmatiḥ / tatkarmābhimukho yātas tapaso virarāma ha

मार्कण्डेय उवाच—एवं ब्रह्मणा सम्बोधितः स महामना “एवमस्तु” इति प्रत्युवाच; नियतं कर्माभिमुखो भूत्वा तपः परित्यज्य तस्थौ।

mārkaṇḍeyaḥMārkaṇḍeya
mārkaṇḍeyaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootmārkaṇḍeya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
uvācasaid
uvāca:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootvac (धातु)
Formलिट्-लकार, प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद
itithus
iti:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formअव्यय; वाक्य-समाप्ति/उद्धरण-सूचक (quotative particle)
uktaḥhaving been told
uktaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootvac (धातु) + kta (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
brahmaṇāby Brahmā
brahmaṇā:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootbrahman (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन
saḥhe
saḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
apialso
api:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootapi (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय/अपि-अर्थ (also/even)
tathāso / thus
tathā:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Roottathā (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकारवाचक (thus/so)
iti(saying) thus
iti:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formअव्यय; उद्धरण-सूचक
uktvāhaving said
uktvā:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकाल-क्रिया)
TypeVerb
Rootvac (धातु) + त्वा (क्त्वा)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund); पूर्वकालिक क्रिया (having said)
mahā-matiḥthe great-minded one
mahā-matiḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootmahā (प्रातिपदिक) + mati (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय (great-minded)
tat-karma-abhimukhaḥintent on that task
tat-karma-abhimukhaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + karman (प्रातिपदिक) + abhimukha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष (tat-karma = that task) + तत्पुरुष (karmaṇi abhimukhaḥ = facing/intent on the task)
yātaḥwent
yātaḥ:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootyā (धातु) + kta (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि/कर्तरि कृदन्त (past participle, intransitive); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
tapasaḥfrom austerity
tapasaḥ:
Apādāna/Source (अपादान)
TypeNoun
Roottapas (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन
virarāmadesisted / ceased
virarāma:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootram (धातु) उपसर्गः vi-
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद
haindeed
ha:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootha (अव्यय)
Formअव्यय; स्मरण/वृत्तान्त-सूचक (emphatic narrative particle)
Mārkaṇḍeya narrating (to his listener in the Purāṇa’s frame)
Brahmā
Obedience to divine ordinanceDharma of officeTapas vs pravṛtti (engagement)

FAQs

Spiritual maturity includes readiness to redirect one’s practice when higher dharma calls; tapas is not rejected but integrated into service.

Narrative glue within manvantara: it moves from appointment to the functioning historical/cosmic account of that Manu’s period.

The ‘turning toward karma’ signifies a yogic pivot from inward heat to outward order—still guided by the same pursuit of liberation.