Previous Verse
Next Verse

Shloka 12

Adhyaya 65Svarocis Enjoys on the Mountain; A Debate on Marital Fidelity and Desire

एतन्निशम्य वचनं कलहंसीसमीरितम् ।

उवाच चक्रवाकी तां नातिविस्मितमानसा ॥

etan niśamya vacanaṃ kalahaṃsī-samīritam | uvāca cakravākī tāṃ nāti-vismita-mānasā ||

इति कलहंस्या वचनं श्रुत्वा, चक्रवाकी तामुवाच; नातिविस्मितमानसा सा प्रत्यभाषत।

एतत्this
एतत्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; सर्वनाम
निशम्यhaving heard
निशम्य:
Kriya-visheshaṇa (क्रियाविशेषण/Converb)
TypeIndeclinable
Root√शम्/शम (धातु) उपसर्ग-नि + ल्यप् (अव्यय-कृदन्त)
Formक्त्वान्त/ल्यपन्त अव्यय-कृदन्त (gerund), ‘having heard/listened’
वचनम्speech, words
वचनम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootवचन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
कलहंसी-समीरितम्uttered by the kalahaṃsī
कलहंसी-समीरितम्:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootकलहंसी (प्रातिपदिक) + समीरित (कृदन्त/प्रातिपदिक; √ईर्/ईरय् (धातु) + सम्-उपसर्ग + क्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष-समास (कलहंस्या समीरितम् = uttered by the female ruddy goose)
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद
चक्रवाकीthe female cakravāka bird
चक्रवाकी:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootचक्रवाकी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
ताम्to her, her
ताम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम
not
:
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय; निषेध-निपात (negation)
अति-विस्मित-मानसाwith a mind not much astonished
अति-विस्मित-मानसा:
Karta (कर्ता/Subject-qualifier)
TypeAdjective
Rootअति (अव्यय) + विस्मित (कृदन्त/प्रातिपदिक; √स्मि (धातु) + वि-उपसर्ग + क्त) + मानस्/मानस (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहि-समास (यस्या मानसः अति-विस्मितः सा = whose mind was not greatly astonished; here with preceding ‘न’ = not very astonished-minded)
Cakravākī responding to Kalahamsī

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Debate/dialogue structureRebuttal of naive praiseDiscernment

FAQs

The calm, unastonished reply signals a corrective: ethical evaluation should not be driven by surface appearances of pleasure.

Dialogic pedagogy (upākhyāna) functioning as dharma-vicāra (ethical inquiry).

The transition from admiration to analysis mirrors the inner move from moha (fascination) to viveka (clear seeing).