Shloka 24

Adhyaya 61 — The Second Manvantara Begins: The Brahmin’s Swift Journey and Varuthini’s Temptation on Himavat

Sanskrit

दात्यूहकोयष्टिकाद्यैः क्वचिच्चातिमनोहरैः ।

पुंस्कोकिलकलालापैः श्रुतिहारिभिरन्वितम् ॥

Transliteration

dātyūhakoyaṣṭikādyaiḥ kvaciccātimanoharaiḥ /

puṃskokilakalālāpaiḥ śrutihāribhiranvitam

Translation

क्वचिद् दात्यूह-कोयष्टिकादिभिः परम-रमणीयैः पक्षिभिरलङ्कृतं, क्वचिच्च कर्णहारिणां पुं-कुक्कुटानां मधुरैः कूजितैः शोभितम्।

Word by Word

• दात्यूह-कोयष्टिका-आद्यैः: by dātyūhas, koyaṣṭikās, and others
• दात्यूह-कोयष्टिका-आद्यैः: करण (Karaṇa)
• Type: Noun
• Root: दात्यूह (प्रातिपदिक) + कोयष्टिका (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन; समासः—द्वन्द्वः (समाहार/इतरेतर), ‘आद्य’ = ‘etc.’

• क्वचित्: somewhere/at times
• क्वचित्: अधिकरण (Adhikaraṇa)
• Type: Indeclinable
• Root: क्वचित् (अव्यय)
• Form: अव्यय; काल/देशवाचक (adverb)

• च: and
• च: समुच्चय (Conjunctive)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयबोधक (conjunction)

• अति-मनः-हरैः: by very enchanting (ones/sounds)
• अति-मनः-हरैः: करण (Karaṇa)
• Type: Adjective
• Root: अति (उपसर्ग/अव्यय) + मनः (प्रातिपदिक) + हर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन; समासः—तत्पुरुषः (मनः हरन्ति इति)

• पुंस्-कोकिल-कल-आलापैः: by the sweet calls of male cuckoos
• पुंस्-कोकिल-कल-आलापैः: करण (Karaṇa)
• Type: Noun
• Root: पुंस् (प्रातिपदिक) + कोकिल (प्रातिपदिक) + कल (प्रातिपदिक) + आलाप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन; समासः—तत्पुरुषः (पुंकोकिलस्य कलः आलापः)

• श्रुति-हारिभिः: ear-delighting
• श्रुति-हारिभिः: करण (Karaṇa)
• Type: Adjective
• Root: श्रुति (प्रातिपदिक) + हारि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन; समासः—तत्पुरुषः (श्रुतिं हरन्ति इति)

• अन्वितम्: endowed/filled (with)
• अन्वितम्: कर्म (Karma)
• Type: Adjective
• Root: अन्वित (कृदन्त, भूतकर्मणि/क्त, √इ with अनु-)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन; भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle)

Speakers

• Narrator (context not provided in excerpt)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "adbhuta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Nature as delight
• Sound (śabda) imagery
• Attention and attraction

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Captivating sound is a classic test of restraint; the verse paints beauty without condemning it, leaving room for the reader to practice non-attachment amid pleasure.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Scene description supporting narrative (carita), not a pancalakṣaṇa core category.

What is the esoteric significance?

‘Ear-stealing’ calls can allude to nāda (sound) as both distraction and doorway—outer birdsong mirrors inner vibration that yogic traditions refine toward subtle hearing.