
Akṣa-hṛdaya-dāna and Phalāśruti of the Nalopākhyāna (अक्षहृदयदानम् / नलोपाख्यान-फलश्रुतिः)
Upa-parva: Nalopākhyāna (The Nala–Damayantī Episode)
Bṛhadaśva concludes the Nala narrative by describing Damayantī’s return to Nala amid civic celebration and Nala’s restored sovereignty, followed by his performance of properly regulated sacrifices with due gifts. The speaker reframes Nala’s extreme suffering as a precedent for recovery, offering Yudhiṣṭhira a consolatory comparison: the Pāṇḍava’s forest life is accompanied by brothers, Draupadī, and learned Brāhmaṇas, mitigating grounds for lament. The chapter then presents explicit meta-commentary: the Nalopākhyāna is termed ‘kali-nāśana’ (a remover of misfortune/discord) and includes a phalāśruti promising prosperity, social esteem, wellbeing, and lineage benefits for those who recite or repeatedly hear Nala’s great conduct. Addressing Yudhiṣṭhira’s anxiety about being challenged again in dice-play, Bṛhadaśva promises to remove the stigma of being ‘unskilled at dice’ by imparting the complete ‘akṣa-hṛdaya’ (the “heart/secret of dice,” i.e., technical mastery). Vaiśaṃpāyana then narrates that Yudhiṣṭhira receives this knowledge; Bṛhadaśva departs for ritual purification. Subsequent report-lines shift attention to Arjuna (Dhanaṃjaya) undertaking severe austerities in solitude—described by multiple ascetic witnesses—prompting Yudhiṣṭhira’s concern and inquiries among learned Brāhmaṇas.
Chapter Arc: ऋतुपर्ण के स्वदेश लौट जाने के बाद, नल अपने भीतर संचित धैर्य और कौशल के साथ निर्णायक प्रतिज्ञा लेकर पुष्कर के द्वार पर पहुँचता है—अब भाग्य नहीं, न्याय बोलने वाला है। → राजसी वैभव के साथ नल का आगमन होता है—एक शुभ्र रथ, सोलह हाथियों का घेरा, पचास घोड़े और असंख्य पदाति; पृथ्वी काँपती-सी लगती है। सभा में संदेश फैलता है कि वही नल लौट आया है। नल पुष्कर को चुनौती देता है और स्पष्ट करता है कि वह ‘परकृत दोष’ (कली के अपराध) को पुष्कर के माथे नहीं मढ़ेगा—पर राज्य और दमयन्ती का अपमान अब सह्य नहीं। → पुष्कर और नल के बीच द्यूत आरम्भ होता है; इस बार नल के पास ऋतुपर्ण से प्राप्त अक्ष-विद्या/कौशल है। पुष्कर की वाणी—“पणावः किं व्याहरसे… ततः प्रावर्तत द्यूतं”—के साथ खेल चरम पर पहुँचता है और नल पुष्कर को पराजित कर देता है, धन-वैभव और राज्य पर अपना अधिकार पुनः सिद्ध करता है। → नल पुष्कर को जीवनदान देता है और कहता है कि वह कली के कारण हुए अपराध को पुष्कर पर नहीं थोपेगा—‘यथासुखं वै जीव… प्राणानवसृजामि ते’। पुष्कर पराजय स्वीकार कर राज्य लौटाता है; नगर-जन और मंत्रीगण नल का स्वागत करते हैं, जैसे इन्द्रयज्ञ के शतक्रतु की उपासना को देव लौट आए हों। दमयन्ती के पुनर्मिलन और प्रतिष्ठा की पुनर्स्थापना का भाव दृढ़ होता है। → नल का ‘कृतकृत्य’ होने का संकेत मिलते हुए भी, द्यूत के विष और कली की छाया का प्रश्न शेष रहता है—क्या यह विजय केवल राज्य की है, या आत्म-विजय की भी?
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें ऋतुपर्णका स्वदेशगमनविषयक सतहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ७७ ॥ हि मय ० (0) है ० अष्टसप्ततितमो< ध्याय: राजा नलका की आ जूएमें हताना और उसको राजधानीमें अपने नगरमें प्रवेश करना बृहदश्चव उवाच स मासमुष्य कौन्तेय भीममामन्त्र्य नैषध: । पुरादल्पपरीवारो जगाम निषधान् प्रति
बृहदश्व उवाच—कौन्तेय, स निषधाधिपो नलः कुण्डिनपुरे मासमेकं निवस्य, भीमराजं समामन्त्र्य, अल्पपरिवारः पुरात् निषधान् प्रति प्रस्थितवान्।
Verse 2
रथेनैकेन शुभ्रेण दन्तिभि: परिषोडशै: । पज्चाशद्/ि्यैश्वेव षघट्शतैश्व पदातिभि:,उनके साथ चारों ओरसे सोलह हाथियोंद्वारा घिरा हुआ एक सुन्दर रथ, पचास घोड़े और छः: सौ पैदल सैनिक थे
रथेनैकेन शुभ्रेण दन्तिभिः परिषोडशैः। पञ्चाशदश्वैश्चैव षट्शतैश्च पदातिभिः॥
Verse 3
स कम्पयन्न्रिव महीं त्वरमाणो महीपति: । प्रविवेशाथ संरब्धस्तरसैव महामना:
स कम्पयन्निव महीं त्वरमाणो महीपतिः। प्रविवेशाथ संरब्धस्तरसैव महामनाः॥
Verse 4
ततः पुष्करमासाद्य वीरसेनसुतो नल: । उवाच दीव्याव पुनर्बहुवित्तं मयार्जितम्
ततः पुष्करमासाद्य वीरसेनसुतो नलः। उवाच—दीव्याव पुनर्बहुवित्तं मयार्जितम्॥
Verse 5
दमयन्ती च यच्चान्यन्मम किंचन विद्यते | एष वै मम संन्यासस्तव राज्यं तु पुष्कर
दमयन्ती च यच्चान्यन्मम किंचन विद्यते। एष वै मम संन्यासस्तव राज्यं तु पुष्कर॥
Verse 6
पुन: प्रवर्ततां द्यूतमिति मे निश्चिता मति: । एकपाणेन भद्रं ते प्राणयोश्व॒ पणावहे
पुनः प्रवर्ततां द्यूतमिति मे निश्चिता मतिः। एकपाणेन भद्रं ते—प्राणयोश्च पणावहे॥
Verse 7
जित्वा परस्वमाहृत्य राज्यं वा यदि वा वसु । प्रतिपाण: प्रदातव्य: परमो धर्म उच्यते
जित्वा परस्वमाहृत्य राज्यं वा यदि वा वसु। प्रतिपाणः प्रदातव्यः परमो धर्म उच्यते॥
Verse 8
न चेद् वाञ्छसि त्वं द्यूतं युद्धद्यूत॑ प्रवर्तताम् । द्वैरथेनास्तु वै शान्तिस्तव वा मम वा नृप
न चेद्वाञ्छसि त्वं द्यूतं युद्धद्यूतं प्रवर्तताम्। द्वैरथेनास्तु वै शान्तिस्तव वा मम वा नृप॥
Verse 9
वंशभोज्यमिदं राज्यमर्थितव्यं यथा तथा । येन केनाप्युपायेन वृद्धानामिति शासनम्
वंशभोज्यमिदं राज्यमर्थितव्यं यथा तथा। येन केनाप्युपायेन वृद्धानामिति शासनम्॥
Verse 10
द्वयोरेकतरे बुद्धि: क्रियतामद्य पुष्कर । कैतवेनाक्षवत्यां तु युद्धे वा ना ताम्यतां धनु:,“पुष्कर! आज तुम दोमेंसे एकमें मन लगाओ। छलपूर्वक जूआ खेलो अथवा युद्धके लिये धनुषपर प्रत्यज्चा चढ़ाओ”
द्वयोरेकतरे बुद्धिः क्रियतामद्य पुष्कर। कैतवेनाक्षवत्यां तु युद्धे वा नाताम्यतां धनुः॥
Verse 11
नैषधेनैवमुक्तस्तु पुष्कर: प्रहसन्निव । ध्रुवमात्मजयं मत्वा प्रत्याह पृथिवीपतिम्,निषधराज नलके ऐसा कहनेपर पुष्करने अपनी विजयको अवश्यम्भावी मानकर हँसते हुए उनसे कहा--
नैषधेनैवमुक्तस्तु पुष्करः प्रहसन्निव । ध्रुवमात्मजयम् मत्वा प्रत्याह पृथिवीपतिम् ॥
Verse 12
दिष्ट्या त्वयार्जित वित्त प्रतिपाणाय नैषध । दिष्ट्या च दुष्कृतं कर्म दमयन्त्या: क्षयं गतम्
दिष्ट्या त्वयार्जितं वित्तं प्रतिपाणाय नैषध । दिष्ट्या च दुष्कृतं कर्म दमयन्त्याः क्षयं गतम् ॥
Verse 13
दिष्ट्या च प्रियसे राजन् सदारोउद्य महाभुज | धनेनानेन वै भेमी जितेन समलंकृता
दिष्ट्या च प्रियसे राजन् सदारोऽद्य महाभुज । धनेनानेन वै भैमि जितेन समलङ्कृता ॥
Verse 14
मामुपस्थास्यति व्यक्त दिवि शक्रमिवाप्सरा: । नित्यशो हि स्मरामि त्वां प्रतीक्षेषपि च नैषध
मामुपस्थास्यति व्यक्तं दिवि शक्रमिवाप्सराः । नित्यशो हि स्मरामि त्वां प्रतीक्षेऽपि च नैषध ॥
Verse 15
देवनेन मम प्रीतिर्न भवत्यसुहद्रणै: । जित्वा त्वद्य वरारोहां दमयन्तीमनिन्दिताम्
देवनेन मम प्रीतिर्न भवत्यसुहृद्रणैः । जित्वा त्वद्य वरारोहां दमयन्तीमनिन्दिताम् ॥
Verse 16
श्रुत्वा तु तस्य वा वाचो बह्नबद्धप्रलापिन:
श्रुत्वा तु तस्य वाचो बह्वबद्धप्रलापिनः, नलो राजा महाक्रोधमापेदे। खड्गेन तस्य शिरश्छेत्तुमिव मनसा चकार; रोषताम्राक्षोऽपि सन् संयममास्थाय स्मितपूर्वं तमुवाच।
Verse 17
इयेष स शिरश्छेत्तुं खड्गेन कुपितो नल: । स्मयंस्तु रोषताम्राक्षस्तमुवाच नलो नृप:
इयेष स शिरश्छेत्तुं खड्गेन कुपितो नलः। स्मयंस्तु रोषताम्राक्षस्तमुवाच नलो नृपः॥
Verse 18
पणाव: किं व्याहरसे जितो न व्याहरिष्यसि । ततः प्रावर्तत द्यूतं पुष्करस्य नलस्य च
पणावः किं व्याहरसे जितो न व्याहरिष्यसि। ततः प्रावर्तत द्यूतं पुष्करस्य नलस्य च॥
Verse 19
एकपाणेन वीरेण नलेन स पराजित: । स रत्नकोशनिचयै: प्राणेन पणितो5पि च
एकपाणेन वीरेण नलेन स पराजितः। स रत्नकोशनिचयैः प्राणेन पणितोऽपि च॥
Verse 20
जित्वा च पुष्करं राजा प्रहसन्निदमब्रवीत् । मम सर्वमिदं राज्यमव्यग्रं हतकण्टकम्
जित्वा च पुष्करं राजा प्रहसन्निदमब्रवीत्। मम सर्वमिदं राज्यमव्यग्रं हतकण्टकम्॥
Verse 21
वैदर्भी न त्वया शक््या राजापसद वीक्षितुम् | तस्यास्त्वं सपरीवारो मूढ दासत्वमागत:
वैदर्भीं न त्वया शक्या राजापसद वीक्षितुम्। तस्यास्त्वं सपरीवारो मूढ दासत्वमागतः॥
Verse 22
न त्वया तत् कृतं कर्म येनाहं विजित: पुरा । कलिना तत् कृतं कर्म त्वं च मूढ न बुध्यसे
न त्वया तत्कृतं कर्म येनाहं विजितः पुरा। कलिना तत्कृतं कर्म त्वं च मूढ न बुध्यसे॥
Verse 23
नाहं परकृतं दोषं त्वय्याधास्थे कथंचन । यथासुखं वै जीव त्वं प्राणानवसृजामि ते
नाहं परकृतं दोषं त्वय्याधास्ये कथंचन। यथासुखं वै जीव त्वं प्राणानवसृजामि ते॥
Verse 24
तथैव सर्वसम्भारं स्वमंशं वितरामि ते । तथैव च मम प्रीतिस्त्वयि वीर न संशय:,“तेरा सारा सामान और तेरे हिस्सेका धन भी तुझे लौटाये देता हूँ। वीर! तेरे ऊपर मेरा पूर्ववत् प्रेम बना रहेगा, इसमें संशय नहीं है
तथैव सर्वसम्भारं स्वमंशं वितरामि ते। तथैव च मम प्रीतिस्त्वयि वीर न संशयः॥
Verse 25
सौहार्द चापि मे त्वत्तो न कदाचित् प्रहास्यति । पुष्कर त्वं हि मे भ्राता संजीव शरद: शतम्
सौहार्दं चापि मे त्वत्तो न कदाचित्प्रहास्यति। पुष्कर त्वं हि मे भ्राता संजीव शरदः शतम्॥
Verse 26
एवं नल: सान्त्वयित्वा भ्रातरं सत्यविक्रम: । स्वपुरं प्रेषयामास परिष्वज्य पुन: पुन:,इस प्रकार सत्यपराक्रमी राजा नलने अपने भाई पुष्करको सान्त्वना दे बार-बार हृदयसे लगाकर उसकी राजधानीको भेज दिया
एवं नलः सान्त्वयित्वा भ्रातरं सत्यविक्रमः । स्वपुरं प्रेषयामास परिष्वज्य पुनः पुनः ॥
Verse 27
सान्त्वितो नैषधेनैवं पुष्कर: प्रत्युवाच तम् पुण्यश्लोकं तदा राजन्नभिवाद्य कृताउ्जलि:
सान्त्वितो नैषधेनैवं पुष्करः प्रत्युवाच तम् । पुण्यश्लोकं तदा राजन्नभिवाद्य कृताञ्जलिः ॥
Verse 28
कीर्तिरस्तु तवाक्षय्या जीव वर्षशतं सुखी । यो मे वितरसि प्राणानधिष्ठानं च पार्थिव
कीर्तिरस्तु तवाक्षय्या जीव वर्षशतं सुखी । यो मे वितरसि प्राणानधिष्ठानं च पार्थिव ॥
Verse 29
स तथा सत्कृतो राज्ञा मासमुष्य तदा नृप । प्रययौ पुष्करो हृष्ट:स्वपुरं स्वजनावृत:
स तथा सत्कृतो राज्ञा मासमुष्य तदा नृप । प्रययौ पुष्करो हृष्टः स्वपुरं स्वजनावृतः ॥
Verse 30
महत्या सेनया सार्ध विनीतै: परिचारकै: । भ्राजमान इवादित्यो वपुषा पुरुषर्षभ
महत्या सेनया सार्धं विनीतैः परिचारकैः । भ्राजमान इवादित्यो वपुषा पुरुषर्षभ ॥
Verse 31
प्रस्थाप्य पुष्करं राजा वित्तवन्तमनामयम् | प्रविवेश पुरं श्रीमानत्यर्थमुपशोभिताम्,पुष्करको धन--वित्तके साथ सकुशल घर भेजकर श्रीमान् राजा नलने अपने अत्यन्त शोभासम्पन्न नगरमें प्रवेश किया
प्रस्थाप्य पुष्करं राजा वित्तवन्तमनामयम् । प्रविवेश पुरं श्रीमानत्यर्थमुपशोभिताम् ॥
Verse 32
प्रविश्य सान्त्वयामास पौरांक्षु निषधाधिप: । पौरा जानपदाश्चापि सम्प्रहृष्टतनूरूहा:,प्रवेश करके निषधनरेशने पुरवासियोंको सान्त्वना दी। नगर और जनपदके लोग बड़े प्रसन्न हुए। उनके शरीरमें रोमांच हो आया
प्रविश्य सान्त्वयामास पौरांश्च निषधाधिपः । पौरा जानपदाश्चापि सम्प्रहृष्टतनूरुहाः ॥
Verse 33
ऊचुः: प्राज्जलय: सर्वे सामात्यप्रमुखा जना: । अद्य सम निर्वता राजन् पुरे जनपदेडपि च । उपासितुं पुनः प्राप्ता देवा इव शतक्रतुम्
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे सामात्यप्रमुखा जनाः । अद्य सम निर्वृता राजन् पुरे जनपदेऽपि च । उपासितुं पुनः प्राप्ता देवा इव शतक्रतुम् ॥
Verse 78
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि पुष्करपरा भवपूर्वक॑ राज्यप्रत्यानयने अष्टसप्ततितमो<ध्याय:
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि पुष्करपराभवपूर्वकं राज्यप्रत्यानयने अष्टसप्ततितमोऽध्यायः ॥
Verse 153
कृतकृत्यो भविष्यामि सा हि मे नित्यशो हृदि । 'शत्रुओंके साथ जूआ खेलनेसे मुझे कभी तृप्ति ही नहीं होती। आज श्रेष्ठ अंगोंवाली अनिन्द्य सुन्दरी दमयन्तीको जीतकर मैं कृतार्थ हो जाऊँगा; क्योंकि वह सदा मेरे हृदयमन्दिरमें निवास करती है”
कृतकृत्यो भविष्यामि सा हि मे नित्यशो हृदि ।
The chapter addresses how a ruler should respond to prior failure in high-stakes play: whether to remain vulnerable to repeated provocation or to pursue corrective knowledge and restraint, balancing humility with prudent preparedness.
That fortune is unstable and recovery is possible through disciplined conduct; further, that lament is moderated by comparative reflection and by seeking competent guidance (technical and moral) rather than repeating avoidable errors.
Yes. The text states that narrating or repeatedly hearing Nala’s great story brings prosperity and auspiciousness—material support, social esteem, wellbeing, and continuity of lineage—functioning as a formal endorsement of the episode’s didactic efficacy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.