
नलस्य पुष्करजयो द्यूते (Nala’s Victory over Puṣkara in the Dice-Game)
Upa-parva: Nalopākhyāna (The Tale of Nala and Damayantī)
Bṛhadaśva narrates that after remaining away for a month, Nala (the Naiṣadha king) summons Bhīma and travels with a modest retinue toward Niṣadha. He approaches Puṣkara and announces a renewed engagement in dice, asserting he has amassed wealth again and proposing high stakes—explicitly including life as a wager—while also offering an alternative of martial resolution if gaming is refused. Puṣkara responds with derisive confidence and provocative speech, including disparagement tied to Damayantī. Nala, angered, restrains immediate violence and proceeds to the formal contest. The dice-game is conducted, and Nala decisively defeats Puṣkara, winning back kingdom and treasury and overcoming the earlier loss. After victory, Nala articulates a key clarification: the earlier defeat was not truly Puṣkara’s merit but attributed to Kali’s influence; he refuses to impute another’s fault to Puṣkara. Nala then releases Puṣkara’s life, reaffirms fraternal ties, and sends him back to his own city with honor. Puṣkara offers benedictions, departs with his people, and Nala re-enters his capital, pacifies the citizens, and restores stable governance.
Chapter Arc: स्नान-शुद्धि के बाद राजा नल (बाहुक-वेष में) विदर्भ-नरेश भीम के सम्मुख विनीत भाव से उपस्थित होते हैं; कुण्डिनपुर में ध्वजा-पताकाओं से सजा उत्सव-सा वातावरण है। → भीम नल को पुत्रवत् अपनाकर आदर देता है, दमयन्ती भी पिता को प्रणाम करती है; पर भीतर-भीतर पहचान, लज्जा, और बीते दुःखों की स्मृति—सब मिलकर एक अनकहा तनाव रचते हैं। साथ ही ऋतुपर्ण के आगमन/प्रस्थान का प्रसंग उठता है, क्योंकि वही बाहुक को साथ लाया था और अब अपने देश लौटने को उद्यत है। → राजा ऋतुपर्ण दमयन्ती-सहित राजपरिवार के सत्कार और नगर-उत्सव का समाचार सुनकर हर्षित होता है; नल-दमयन्ती के पुनर्मिलन की छाया में ऋतुपर्ण के ‘स्वदेशगमन’ का निर्णायक क्षण आता है—अतिथि-धर्म और कृतज्ञता के बीच विदाई का विधान तय होता है। → भीम द्वारा नगर की शोभा-वृद्धि, देवालयों की सजावट-पूजा, और अतिथियों का यथायोग्य सत्कार सम्पन्न होता है; ऋतुपर्ण को सम्मानपूर्वक विदा करने की तैयारी बनती है और संबंधों को ‘सखा-सम्बन्धी’ की मर्यादा में स्थिर किया जाता है। → ऋतुपर्ण के लौटते ही बाहुक/नल के रहस्य, कृतज्ञता-ऋण, और आगे के जीवन-निर्णयों (राज्य-प्राप्ति, पुनर्स्थापन) की अगली कड़ी के लिए कथा द्वार खोल देती है।
Verse 1
हि >> आय न () हि 7 आय सप्तसप्ततितमो<ध्याय: नलके प्रकट होनेपर विदर्भनगरमें महान् उत्सवका आयोजन
बृहदश्व उवाच । अथ तां व्युषितो रात्रिं नलो राजा स्वलङ्कृतः । वैदर्भ्या सहितः काले ददर्श वसुधाधिपम् ॥
Verse 2
ततो5भिवादयामास प्रयत: श्वशुरं नल: । ततो<5नु दमयन्ती च ववन्दे पितरं शुभा,स्नानादिसे पवित्र हुए राजा नलने विनीतभावसे श्वशुरको प्रणाम किया। तत्पश्चात् शुभलक्षणा दमयन्तीने भी पिताकी वन्दना की
ततोऽभिवादयामास प्रयतः श्वशुरं नलः । ततोऽनु दमयन्ती च ववन्दे पितरं शुभा ॥
Verse 3
तं॑ भीम: प्रतिजग्राह पुत्रवत् परया मुदा । यथाहँ पूजयित्वा च समाश्चासयत प्रभु:
तं भीमः प्रतिजग्राह पुत्रवत् परया मुदा । यथार्हं पूजयित्वा च समाश्वासयत प्रभुः ॥
Verse 4
नलेन सहितां तत्र दमयन्तीं पतिव्रताम् । राजा भीमने बड़ी प्रसन्नताके साथ नलको पुत्रकी भाँति अपनाया और नलसहित पतिव्रता दमयन्तीका यथायोग्य आदर-सत्कार करके उन्हें आश्वासन दिया || ३ $ ।।
तामर्हणां नलो राजा प्रतिगृह्य यथाविधि । प्रत्यर्हयामास च श्वशुरं स नरोत्तमः ॥ नलं दृष्ट्वा तथा प्राप्तं जनः सम्प्रहृष्य च । विदर्भनगरे सर्वे महानासीद् ध्वनिस्तदा ॥
Verse 5
परिचर्या स्वकां तस्मै यथावत् प्रत्यवेदयत् । ततो बभूव नगरे सुमहान् हर्षज: स्वनः
परिचर्यां स्वकां तस्मै यथावत् प्रत्यवेदयत् । ततो बभूव नगरे सुमहान् हर्षजः स्वनः ॥
Verse 6
अशोभयच्च नगरं पताकाध्वजमालिनम्
अशोभयच्च नगरं पताकाध्वजमालिनम् । विदर्भनरेशस्य कुण्डिनं परमाद्भुतम् ॥ सुमृष्टाः सिक्तमार्गाश्च पुष्पैश्च समलङ्कृताः । द्वारि द्वारि च पौराणां पुष्पराशिः प्रकीर्णिता ॥
Verse 7
सिक्ता: सुमृष्टपुष्पाब्या राजमार्गा: स्वलंकृता: । द्वारि द्वारि च पौराणां पुष्पभड़: प्रकल्पित:
सिक्ताः सुमृष्टपुष्पाभ्यां राजमार्गाः स्वलङ्कृताः । द्वारि द्वारि च पौराणां पुष्पराशिः प्रकल्पितः ॥
Verse 8
अर्चितानि च सर्वाणि देवतायतनानि च । ऋतुपर्णोडपि शुभ्राव बाहुकच्छझिनं नलम्
अर्चितानि च सर्वाणि देवतायतनानि च । ऋतुपर्णोऽपि शुभ्रायां बाहुकच्छद्मिना नलम् ॥
Verse 9
तमानाय्य नलं राजा क्षमयामास पार्थिवम्,उन्होंने राजा नलको बुलवाकर उनसे क्षमा माँगी
तमानाय्य नलं राजा क्षमयामास पार्थिवम् ।
Verse 10
सचतंकक्षमयामास हेतुभिरद्धिसम्मित: । स सत्कृतो महीपालो नैषध॑ं विस्मितानन:
स हेतुभिर् अद्भिसम्मितैः सचतङ्कं क्षमयामास। स सत्कृतो महीपालो नैषधो विस्मिताननः॥
Verse 11
उवाच वाक्य तत्त्वज्ञो नैषधं वदतां वर: । बुद्धिमान् नलने भी अनेक युक्तियोंद्वारा उनसे क्षमा-याचना की। नलसे आदर-सत्कार पाकर वक्ताओंमें श्रेष्ठ एवं तत्त्वज्ञ राजा ऋतुपर्ण मुसकराते हुए मुखसे बोले-- ।।
ऋतुपर्ण उवाच—दिष्ट्या समेतो दारैः स्वैर्भवानिति नैषधम् अभ्यनन्दत्। स्मितपूर्वं स सत्कार्य वाक्यं तत्त्वज्ञो वदतां वरः॥
Verse 12
किंचित् तु नापराधं ते कृतवानस्मि नैषध । अज्ञातवासे वसतो मद्गृहे वसुधाधिप
किंचित्तु नापराधं ते कृतवानस्मि नैषध। अज्ञातवासे वसतो मद्गृहे वसुधाधिप॥
Verse 13
यदि वाबुद्धिपूर्वाणि यदि बुद्धयापि कानिचित् | मया कृतान्यकार्याणि तानि व्वं क्षन्तुमहसि,“उन दिनों यदि मैंने बिना जाने या जान-बूझकर आपके साथ अनुचित बर्ताव किये हों तो उन्हें आप क्षमा कर दें!
यदि वा बुद्धिपूर्वाणि यदि बुद्ध्यापि कानिचित्। मया कृतान्यकार्याणि तानि त्वं क्षन्तुमर्हसि॥
Verse 14
नल उवाच न मे5पराध॑ कृतवांस्त्वं स्वल्पमपि पार्थिव । कृते5डपि च न मे कोप: क्षन्तव्यं हि मया तव
नल उवाच—न मेऽपराधं कृतवान् त्वं स्वल्पमपि पार्थिव। कृतेऽपि च न मे कोपः; क्षन्तव्यं हि मया तव॥
Verse 15
पूर्व ह्ूपि सखा मे5सि सम्बन्धी च जनाधिप । अत ऊर्ध्व॑ तु भूयस्त्वं प्रीतिमाहर्तुमहसि,जनेश्वरर आप पहले भी मेरे सखा और सम्बन्धी थे और इसके बाद भी आपको मुझपर अधिक-से-अधिक प्रेम रखना चाहिये
नल उवाच—पूर्वमेव भवान् मे सखा सम्बन्धी च जनाधिपः। अत ऊर्ध्वं तु भूयस्त्वं मयि प्रीतिं समाचरेत्॥
Verse 16
सर्वकामै: सुविहितै: सुखमस्म्युषितस्त्वयि | न तथा स्वगृहे राजन् यथा तव गृहे सदा
सर्वकामैः सुविहितैः सुखमस्म्युषितस्त्वयि। न तथा स्वगृहे राजन् यथा तव गृहे सदा॥
Verse 17
इदं चैव हयज्ञानं त्वदीयं मयि तिष्ठति । तदुपाकर्तुमिच्छामि मन्यसे यदि पार्थिव । एवमुकक््त्वा ददौ विद्यामृतुपर्णाय नैषध:
इदं चैव हयज्ञानं त्वदीयं मयि तिष्ठति। तदुपाकर्तुमिच्छामि मन्यसे यदि पार्थिव॥ एवमुक्त्वा ददौ विद्यामृतुपर्णाय नैषधः॥
Verse 18
सचतां प्रतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा | गृहीत्वा चाश्वह्नदयं राजन् भाज़ासुरिनृप:
स च तां प्रतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा। गृहीत्वा चाश्वहृदयं राजन् ऋतुपर्णो नृपः॥ निषधाधिपते नलाय द्यूतहृदयं पुनः। प्रदाय सूतमन्यमुपादाय ययौ स्वपुरमेव ह॥
Verse 19
निषधाधिपतेश्वापि दत्त्वाक्षहददयं नृप: । सूतमन्यमुपादाय ययौ स्वपुरमेव ह
निषधाधिपतेश्चापि दत्त्वा द्यूतहृदयं नृपः। सूतमन्यमुपादाय ययौ स्वपुरमेव ह॥
Verse 20
ऋतुपर्णे गते राजन् नलो राजा विशाम्पते । नगरे कुण्डिने काल॑ नातिदीर्घमिवावसत्,राजन! ऋतुपर्णके चले जानेपर राजा नल कुण्डिनपुरमें कुछ समयतक रहे। वह काल उन्हें थोड़े समयके समान ही प्रतीत हुआ
ऋतुपर्णे गते राजन् नलो राजा विशाम्पते । नगरे कुण्डिने कालं नातिदीर्घमिवावसत् ॥ स कालोऽस्य नातिदीर्घ इवाभात् क्षणमात्र इवात्यगात् ॥
Verse 56
जनस्य सम्प्रहृष्टस्य नलं दृष्टवा तथा55गतम् । राजा नलने उस पूजाको विधिपूर्वक स्वीकार करके अपनी ओरसे भी श्वशुरका सेवा- सत्कार किया। तदनन्तर विदर्भनगरमें राजा नलको इस प्रकार आया देख हर्षोल्लासमें भरी हुई जनताका महान् आनन्दजनित कोलाहल होने लगा
जनस्य सम्प्रहृष्टस्य नलं दृष्ट्वा तथागतम् । विदर्भनगरे घोरः कोलाहलोऽभवत् तदा ॥ पूजां विधिवदादाय नलः प्रत्युपचक्रमे । श्वशुरं स सत्कारैः सेवया चाभ्यपूजयत् ॥
Verse 76
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें नलदमयन्तीसमागमविषयक छिह्त्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्याने नलदमयन्त्योः समागमवर्णने सप्तसप्ततितमोऽध्यायः समाप्तः ॥
Verse 77
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि ऋतुपर्णस्वदेशगमने सप्तसप्ततितमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि ऋतुपर्णस्वदेशगमने सप्तसप्ततितमोऽध्यायः ॥
Verse 86
दमयन्त्या समायुक्तं जहषे च नराधिप: । सम्पूर्ण देवमन्दिरोंकी सजावट और देवमूर्तियोंकी पूजा की गयी थी। राजा ऋतुपर्णने भी जब यह सुना कि बाहुकके वेषमें राजा नल ही थे और अब वे दमयन्तीसे मिले हैं
दमयन्त्या समायुक्तं जहषे च नराधिपः । अलङ्कृतं पुरं सर्वं देवायतनशोभितम् ॥ देवमूर्तिषु पूजासु प्रवृत्तासु समन्ततः । श्रुत्वा च बाहुको वेषे नल एवेति पार्थिवः ॥ दमयन्त्या च संयुक्त इति ऋतुपर्णोऽतिहृष्टवान् ॥
Nala must choose between immediate violent retaliation after provocation versus a regulated resolution through agreed terms; after winning, he must decide whether to punish Puṣkara severely or to limit retribution and restore kinship norms.
The chapter models ethical closure: regain what was lost through composure and competence, but temper victory with restraint—distinguishing personal accountability from external causation and refusing to convert success into cruelty.
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; the implicit meta-function is exemplary—positioning Nala’s controlled victory and reconciliation as a didactic template within the larger exile discourse.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.