Mahabharata Adhyaya 76
Vana ParvaAdhyaya 7655 Verses

Adhyaya 76

Adhyāya 76: Kuṇḍina-praveśaḥ, Bhīmena satkāraḥ, Ṛtuparṇa-kṣamā, Aśvahṛdaya-pratyarpanam (Nala’s Reception and Reconciliation)

Upa-parva: Nala–Damayantī Upākhyāna (Embedded Narrative within Āraṇyaka Parva)

Bṛhadaśva narrates Nala’s arrival after the night has passed: Nala, adorned and accompanied by Damayantī, meets Bhīma (the ruler of Vidarbha) in the morning and offers respectful salutations; Damayantī follows with reverence toward her father. Bhīma receives Nala with paternal warmth, honors him appropriately, and reassures Damayantī’s steadfast presence beside her husband. News of Nala’s return produces civic jubilation: the city is decorated with banners and flags, roads are cleaned and strewn with flowers, and shrines are honored. King Ṛtuparṇa hears that “Bāhuka” was Nala in disguise and rejoices; when brought, Nala and Ṛtuparṇa mutually seek forgiveness, with Ṛtuparṇa explicitly requesting pardon for any offense committed during Nala’s incognito residence. Nala denies wrongdoing on Ṛtuparṇa’s part, reaffirms friendship and kinship ties, praises Ṛtuparṇa’s hospitality, and proposes to return the equine science (aśvahṛdaya) previously obtained. Nala then transmits the knowledge to Ṛtuparṇa by proper procedure; Ṛtuparṇa departs for his city with another charioteer, and Nala remains in Kuṇḍina for a short period.

Chapter Arc: दमयन्ती का हृदय अब भी ‘बाहुक’ में नल की छाया पहचान चुका है; वह केशिनी को फिर भेजती है—क्योंकि नल-दर्शन की अभिलाषा दुःख बनकर लौट-लौट आती है। → बाहुक की पहचान को लेकर संशय और संकोच गहराते हैं—दमयन्ती स्वयं सत्य जानना चाहती है, पर मर्यादा, लोकलज्जा और पूर्व-वियोग का भय उसे रोकता है। वह माता-पिता की आज्ञा लेकर नल को राजभवन के भीतर बुलवाती है, ताकि सत्य का निर्णय प्रत्यक्ष हो सके। → दमयन्ती वायुदेवता को साक्षी मानकर शपथ/सत्यवचन करती है—‘यदि मैं पाप कर रही हूँ तो प्राण छूट जाएँ’; उसी क्षण पुष्पवृष्टि होती है, देवदुन्दुभियाँ बजती हैं और शुभ पवन बहता है—दैवी संकेत से दमयन्ती की निष्कलुषता और नल की पहचान का सत्य प्रकाशित हो उठता है। → नल (बाहुक-रूप) दमयन्ती को दीर्घ आलिंगन में लेता है—शोक से आप्लुत होकर भी मिलन की सच्चाई में स्थिर होता है। दमयन्ती की ज्वर-तन्द्रा शांत होती है; वह पुनः समवाप्तकामा होकर चन्द्र-उदय से शोभित रात्रि की भाँति दमक उठती है—नल-दमयन्ती का समागम सिद्ध होता है। → समागम तो हो गया, पर नल का ‘बाहुक’ से पूर्ण ‘नल’ में प्राकट्य और आगे का धर्म-निर्णय (कली-शाप, राज्य-प्राप्ति, पुनर्स्थापन) अगले प्रसंगों की ओर संकेत करता है।

Shlokas

Verse 1

न > 'मांस' शब्दका अर्थ 'संस्कृत-शब्दार्थ-कौस्तुभ' में फलका गूदा किया गया है। षट्सप्ततितमो< ध्याय: दमयन्ती और बाहुककी बातचीत

बृहदश्व उवाच । सर्वविकारान् दृष्ट्वा तु पुण्यश्लोकस्य धीमतः । आगत्य केशिनी सर्वं दमयन्त्यै न्यवेदयत् ॥

Verse 2

दमयन्ती ततो भूय: प्रेषयामास केशिनीम्‌ । मानु: सकाशं दु:खार्ता नलदर्शनकाड्क्षया,अब दमयन्ती नलके दर्शनकी अभिलाषासे दुःखातुर हो गयी। उसने केशिनीको पुनः अपनी माँके पास भेजा

दमयन्ती ततो भूयः प्रेषयामास केशिनीम् । मातुः सकाशं दुःखार्ता नलदर्शनकाङ्क्षया ॥

Verse 3

परीक्षितो मे बहुशो बाहुको नलशड्कया । रूपे मे संशयस्त्वेक: स्वयमिच्छामि वेदितुम्‌

परीक्षितो मे बहुशो बाहुको नलशङ्कया । रूपे मे संशयस्त्वेकः स्वयमिच्छामि वेदितुम् ॥

Verse 4

स वा प्रवेश्यतां मातर्मा वानुज्ञातुमहसि । विदितं वाथवा ज्ञातं॑ पितुर्मे संविधीयताम्‌

स वा प्रवेश्यतां मातर्मा वानुज्ञातुमर्हसि । विदितं वाथवा ज्ञातं पितुर्मे संविधीयताम् ॥

Verse 5

एवमुक्ता तु वैदर्भ्या सा देवी भीममब्रवीत्‌ । दुहितुस्तमभिप्रायमन्वजानात्‌ स पार्थिव:

एवमुक्ता तु वैदर्भ्या सा देवी भीममब्रवीत् । दुहितुस्तमभिप्रायमन्वजानात् स पार्थिवः ॥

Verse 6

सा वै पित्राभ्यनुज्ञाता मात्रा च भरतर्षभ । नलं॑ प्रवेशयामास यत्र तस्या: प्रतिश्रय:

सा वै पित्राभ्यनुज्ञाता मात्रा च भरतर्षभ । नलं प्रवेशयामास यत्र तस्याः प्रतिश्रयः ॥

Verse 7

तां सम दृष्टवैव सहसा दमयन्तीं नलो नृपः । आविष्ट: शोकदु:खाभ्यां बभूवाश्रुपरिप्लुत:

तां समदृष्ट्वैव सहसा दमयन्तीं नलो नृपः । आविष्टः शोकदुःखाभ्यां बभूवाश्रुपरिप्लुतः ॥

Verse 8

त॑ तु दृष्टवा तथायुक्तं दमयन्ती नलं तदा । तीव्रशोकसमाविष्टा बभूव वरवर्णिनी,उस समय नलको उस अवस्थामें देखकर सुन्दरी दमयन्ती भी तीव्र शोकसे व्याकुल हो गयी

तं तु दृष्ट्वा तथायुक्तं दमयन्ती नलं तदा । तीव्रशोकसमाविष्टा बभूव वरवर्णिनी ॥

Verse 9

ततः काषायवसना जटिला मलपड्किनी । दमयन्ती महाराज बाहुकं वाक्यमत्रवीत्‌,महाराज! तदनन्तर मलिन वस्त्र पहने, जटा धारण किये, मैल और पंकसे मलिन दमयन्तीने बाहुकसे पूछा--

ततः काषायवसना जटिला मलपङ्किनी । दमयन्ती महाराज बाहुकं वाक्यमब्रवीत् ॥

Verse 10

पूर्व दृष्टस्त्वया कश्चिद्‌ धर्मज्ञो नाम बाहुक । सुप्तामुत्सृज्य विपिने गतो यः पुरुष: स्त्रियम्‌

बृहदश्व उवाच— “बाहुक, पूर्वं त्वया कश्चिद् धर्मज्ञः पुरुषः दृष्टः किम्, यः सुप्तां भार्यां विपिने एकाकिनीं विहाय जगाम?”

Verse 11

अनागसं प्रियां भार्या विजने श्रममोहिताम्‌ । अपहाय तु को गच्छेत्‌ पुण्यश्लोकमृते नलम्‌

बृहदश्व उवाच— “पुण्यश्लोकं नलं विना कः, विजने श्रममोहिताम् अनागसं प्रियाम् भार्याम् अपहाय, गन्तुं शक्नुयात्?”

Verse 12

किमु तस्य मया बाल्यादपराद्ध॑ महीपते: । यो मामुत्सृज्य विपिने गतवान्‌ निद्रयार्दिताम्‌,“न जाने उन महाराजका मैंने बचपनसे ही क्या अपराध किया था, जो नींदकी मारी हुई मुझ असहाय अबलाको जंगलमें छोड़कर चल दिये

“किं नु मया तस्य महीपतेर्बाल्यादपराद्धं, यः मां निद्रयार्दितां दीनाम् असहायां विपिने उत्सृज्य गतवान्?”

Verse 13

साक्षाद्‌ देवानपाहाय वृतो य: स पुरा मया | अनुव्रतां साभिकामा पुत्रिणीं त्यक्तवान्‌ कथम्‌

“पुरा स्वयंबरकाले साक्षाद् देवान् अपाहाय मया स वृतः; अहं चास्य अनुव्रता साभिकामा पुत्रिणी—तथापि स मां कथं त्यक्तवान्?”

Verse 14

अग्नौ पार्णिं गृहीत्वा तु देवानामग्रतस्तथा । भविष्यामीति सत्य तु प्रतिश्रुत्य क्व तद्‌ गतम्‌

“अग्निसमीपे देवानामग्रतः पाणिं गृहीत्वा, ‘भविष्यामि तव अनुगतः’ इति सत्यं प्रतिश्रुत्य—तत् सत्यं क्व नु गतं?”

Verse 15

दमयन्त्या ब्रुवन्त्यास्तु सर्वमेतदरिंदम । शोकजं वारि नेत्राभ्यामसुखं प्रास्रवद्‌ बहु

बृहदश्व उवाच—दमयन्त्या ब्रुवन्त्यास्तु सर्वमेतदरिन्दम । शोकजं वारि नेत्राभ्यामसुखं प्रास्रवद् बहु ॥

Verse 16

अतीव कृष्णसाराशभ्यां रक्तान्ताभ्यां जल॑ तु तत्‌ परिस््रवन्‌ नलो दृष्टवा शोकार्तामिदमब्रवीत्‌

बृहदश्व उवाच—अतीव कृष्णसाराशभ्यां रक्तान्ताभ्यां जलं तु तत् परिस्रवन् नलो दृष्ट्वा शोकार्तामिदमब्रवीत् ॥

Verse 17

मम राज्यं प्रणष्टं यन्नाहं तत्‌ कृतवान्‌ स्वयम्‌ । कलिना तत्‌ कृतं भीरु यच्च त्वामहमत्यजम्‌

मम राज्यं प्रणष्टं यन्नाहं तत् कृतवान् स्वयम् । कलिना तत् कृतं भीरु यच्च त्वामहमत्यजम् ॥

Verse 18

यत्‌ त्वया धर्मकृच्छे तु शापेनाभिहत: पुरा । वनस्थया दुःखितया शोचन्त्या मां दिवानिशम्‌

यत् त्वया धर्मकृच्छे तु शापेनाभिहतः पुरा । वनस्थया दुःखितया शोचन्त्या मां दिवानिशम् ॥

Verse 19

स मच्छरीरे त्वच्छापाद्‌ दह्मुमानो&$वसत्‌ कलि: । त्वच्छापदग्ध: सततं सो5ग्नावग्निरिवाहित:

स मच्छरीरे त्वच्छापाद् दह्यमानोऽवसत् कलिः । त्वच्छापदग्धः सततं सोऽग्नावग्निरिवाहितः ॥

Verse 20

मम च व्यवसायेन तपसा चैव निर्जित: । दुःखस्यान्तेन चानेन भवितव्यं हि नौ शुभे,'शुभे! मेरे व्यवसाय (उद्योग) तथा तपस्यासे कलियुग परास्त हो चुका है। अतः अब हमारे दुःखोंका अन्त हो जाना चाहिये

मम च व्यवसायेन तपसा चैव निर्जितः । दुःखस्यान्तेन चानेन भवितव्यं हि नौ शुभे ॥

Verse 21

विमुच्य मां गत: पापस्ततो5हमिह चागत: । त्वदर्थ विपुलश्रोणि न हि मेडन्यत्‌ प्रयोजनम्‌

विमुच्य मां गतः पापस्ततोऽहमिह चागतः । त्वदर्थं विपुलश्रोणि न हि मेऽन्यत् प्रयोजनम् ॥

Verse 22

कथं नु नारी भर्तारमनुरक्तमनुव्रतम्‌ । उत्सृज्य वरयेदन्यं यथा त्वं भीरु कहिचित्‌

कथं नु नारी भर्तारमनुरक्तमनुव्रतम् । उत्सृज्य वरयेद् अन्यं यथा त्वं भीरु कर्हिचित् ॥

Verse 23

दूताश्चरन्ति पृथिवीं कृत्स्नां नूपतिशासनात्‌ । भेमी किल सम भर्तरं द्वितीयं वरयिष्यति,“विदर्भनरेशकी आज्ञासे सारी पृथ्वीपर दूत विचरते हैं और यह घोषणा कर रहे हैं कि दमयन्ती द्वितीय पतिका वरण करेगी

दूताश्चरन्ति पृथिवीं कृत्स्नां नृपतिशासनात् । भैमी किल समं भर्तारं द्वितीयं वरयिष्यति ॥

Verse 24

स्वैरवृत्ता यथाकाममनुरूपमिवात्मन: । श्रुत्वैव चैवं त्वरितो भाड़ासुरिरुपस्थित:

स्वैरवृत्ता यथाकाममनुरूपमिवात्मनः । श्रुत्वैव चैवं त्वरितो भाडासुरिरुपस्थितः ॥

Verse 25

दमयन्ती तु तच्छुत्वा नलस्य परिदेवितम्‌ । प्राउजलिवेपमाना च भीता वचनमत्रवीत्‌,दमयन्ती नलका यह विलाप सुनकर काँप उठी और भयभीत हो हाथ जोड़कर यह वचन बोली

दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा नलस्य परिदेवितम् । प्राञ्जलिर्वेपमाना च भीता वचनमब्रवीत् ॥

Verse 26

दमयन्त्युवाच न मा्महसि कल्याण दोषेण परिशड्कितुम्‌ । मया हि देवानुत्सृज्य वृतस्त्वं निषधाधिप

दमयन्त्युवाच— न मां महसि कल्याण दोषेण परिशङ्कितुम् । मया हि देवानुत्सृज्य वृतस्त्वं निषधाधिप ॥

Verse 27

तवाभिगमनार्थ तु सर्वतो ब्राह्मणा गता: । वाक्यानि मम गाथाभिग्गायमाना दिशो दश,आपका पता लगानेके लिये ही चारों ओर ब्राह्मणलोग भेजे गये और वे मेरी कही हुई बातोंको सब दिशाओंमें गाथाके रूपमें गाते फिरे

तवाभिगमनार्थं तु सर्वतो ब्राह्मणा गताः । वाक्यानि मम गाथाभिर्गायमाना दिशो दश ॥

Verse 28

ततत्त्वां ब्राह्मणो विद्वान्‌ पर्णादो नाम पार्थिव । अभ्यगच्छत्‌ कोसलायामृतुपर्णनिवेशने

ततो त्वां ब्राह्मणो विद्वान् पर्णादो नाम पार्थिव । अभ्यगच्छत् कोसलायामृतुपर्णनिवेशने ॥

Verse 29

राजन! इसी योजनाके अनुसार पर्णाद नामक दिद्दान्‌ ब्राह्मण अयोध्यापुरीमें ऋतुपर्णके राजभवनमें गये थे ।।

राजन्, एवं यथोपायं पर्णादो नाम वै द्विजः । अयोध्यां ऋतुपर्णस्य राजवेश्म समाविशत् ॥ तेन वाक्ये कृते सम्यक् प्रतिवाक्यं तथैव ते । उपायोऽयं मया दृष्टो नैषधानयने तव ॥

Verse 30

त्वामृते न हि लोकेडन्य एकाह्वा पृथिवीपते । समर्थो योजनशतं गन्तुम श्वैर्नराधिप

बृहदश्वा उवाच— त्वामृते न हि लोकेऽस्मिन्नन्य एकोऽपि पृथिवीपते । समर्थो योजनशतं गन्तुं श्वैर्नियुक्तेन रथेनैकाह्ना, नरेश्वर; एतदहं सुविदितं वेद्मि ॥

Verse 31

स्पृशेयं तेन सत्येन पादावेतौ महीपते । यथा नासत्कृतं किंचिन्मनसापि चराम्यहम्‌,महीपते! मैं मनसे भी कभी कोई असदाचरण नहीं करती हूँ और इसी सत्यकी शपथ खाकर आपके इन दोनों चरणोंका स्पर्श करती हूँ

बृहदश्वा उवाच— स्पृशेयं तेन सत्येन पादावेतौ महीपते । यथा नासत्कृतं किंचिन्मनसापि चराम्यहम्‌ ॥

Verse 32

अयं चरति लोके5स्मिन्‌ भूतसाक्षी सदागति: । एष मे मुछ्चतु प्राणान्‌ यदि पापं चराम्यहम्‌

बृहदश्वा उवाच— अयं चरति लोकेऽस्मिन् भूतसाक्षी सदागति: । एष मे मुञ्चतु प्राणान् यदि पापं चराम्यहम्‌ ॥

Verse 33

यथा चरति तिग्मांशु: परेण भुवनं सदा | स मुञ्चतु मम प्राणान्‌ यदि पापं चराम्यहम्‌

बृहदश्वा उवाच— यथा चरति तिग्मांशुः परेण भुवनं सदा । स मुञ्चतु मम प्राणान् यदि पापं चराम्यहम्‌ ॥

Verse 34

चन्द्रमा: सर्वभूतानामन्तश्चरति साक्षिवत्‌ | स मुञ्चतु मम प्राणान्‌ यदि पापं चराम्यहम्‌

बृहदश्वा उवाच— चन्द्रमाः सर्वभूतानामन्तश्चरति साक्षिवत्‌ । स मुञ्चतु मम प्राणान् यदि पापं चराम्यहम्‌ ॥

Verse 35

एते देवास्त्रय: कृत्स्नं त्रैलोक्यं धारयन्ति वै । विल्लुवन्तु यथा सत्यमेतद्‌ देवास्त्यजन्तु माम्‌

एते देवास्त्रयः कृत्स्नं त्रैलोक्यं धारयन्ति वै। वदन्तु यथा सत्यमेतद् देवाः; यदि मृषा वदामि तदा देवास्त्यजन्तु माम्॥

Verse 36

एवमुक्तस्तथा वायुरन्तरिक्षादभाषत । नैषा कृतवती पापं नल सत्य ब्रवीमि ते,दमयन्तीके ऐसा कहनेपर अन्तरिक्षलोकसे वायु-देवताने कहा--“नल! मैं तुमसे सत्य कहता हूँ, इस दमयन्तीने कभी कोई पाप नहीं किया है

एवमुक्तस्तथा वायुरन्तरिक्षादभाषत। नैषा कृतवती पापं नल सत्यं ब्रवीमि ते॥

Verse 37

राजज्छीलनिधि: स्फीतो दमयन्त्या सुरक्षित: । साक्षिणो रक्षिणश्चास्या वयं त्रीन्‌ परिवत्सरान्‌

राजञ्छीलनिधिः स्फीतो दमयन्त्या सुरक्षितः। साक्षिणो रक्षिणश्चास्या वयं त्रीन् परिवत्सरान्॥

Verse 38

उपायो विहितश्चायं त्वदर्थमतुलो5नया । न होकाह्वा शतं गन्ता त्वामृतेडन्य: पुमानिह

उपायो विहितश्चायं त्वदर्थमतुलोऽनया। न ह्येकाह्वा शतं गन्ता त्वामृतेऽन्यः पुमानिह॥

Verse 39

उपपन्ना त्वया भैमी त्वं च भैम्या महीपते । नात्र शड़्का त्वया कार्या संगच्छ सह भार्यया

उपपन्ना त्वया भैमी त्वं च भैम्या महीपते। नात्र शङ्का त्वया कार्या संगच्छ सह भार्यया॥

Verse 40

तथा ब्रुवति वायौ तु पुष्पवृष्टि: पपात ह । देवदुन्दुभयो नेदुर्ववी च पवन: शिव:,वायुदेवके ऐसा कहते समय आकाशसे फूलोंकी वर्षा हो रही थी, देवताओंकी दुन्दुभियाँ बज रही थीं और मंगलमय पवन चलने लगा

तथा ब्रुवति वायौ तु पुष्पवृष्टिः पपात ह। देवदुन्दुभयो नेदुर्ववौ च पवनः शिवः॥

Verse 41

तदद्भुतमयं दृष्टवा नलो राजाथ भारत | दमयन्त्यां विशड्कां तामुपाकर्षदरिंदम:,युधिष्ठि!! यह अद्भुत दृश्य देखकर शत्रुसूदन राजा नलने दमयन्तीके विरुद्ध होनेवाली शंकाको त्याग दिया

तदद्भुतमयं दृष्ट्वा नलो राजाथ भारत। दमयन्त्यां विशङ्कां तामुपाकर्षदरिन्दमः॥

Verse 42

ततस्तदू वस्त्रमजरं प्रावणोद्‌ वसुधाधिप: । संस्मृत्य नागराजं तं ततो लेभे स्वकं वपु:

ततस्तद् वस्त्रमजरं प्रावृणोद् वसुधाधिपः। संस्मृत्य नागराजं तं ततो लेभे स्वकं वपुः॥

Verse 43

स्वरूपिणं तु भर्तरें दृष्टवा भीमसुता तदा । प्राक्रोशदुच्चैरालिड्र्य पुण्यश्लोकमनिन्दिता

स्वरूपिणं तु भर्तारं दृष्ट्वा भीमसुता तदा। प्राक्रोशदुच्चैरालिङ्ग्य पुण्यश्लोकमनिन्दिता॥

Verse 44

भैमीमपि नलो राजा भ्राजमानो यथा पुरा । ससस्‍्वजे स्वसुतौ चापि यथावतृ प्रत्यनन्दत

भैमीमपि नलो राजा भ्राजमानो यथा पुरा। ससस्वजे स्वसुतौ चापि यथावत् प्रत्यनन्दत॥

Verse 45

ततः स्वोरसि विन्यस्य वक्‍त्रं तस्य शुभानना | परीता तेन दुःखेन नि:शश्वासायतेक्षणा

ततः स्वोरसि विन्यस्य वक्त्रं तस्य शुभानना । परीता तेन दुःखेन निःशश्वासायतेक्षणा ॥

Verse 46

तथैव मलदिग्धाजुीं परिष्वज्य शुचिस्मिताम्‌ । सुचिरं पुरुषव्याप्रस्तस्थौ शोकपरिप्लुत:,इसी प्रकार पवित्र मुसकान तथा मैलसे भरे हुए अंगोंवाली दमयन्तीको हृदयसे लगाकर पुरुषसिंह नल बहुत देरतक शोकमग्न खड़े रहे

तथैव मलदिग्धाङ्गीं परिष्वज्य शुचिस्मिताम् । सुचिरं पुरुषव्याघ्रस्तस्थौ शोकपरिप्लुतः ॥

Verse 47

ततः सर्व यथावृत्तं दमयन्त्या नलस्य च । भीमायाकथयतु प्रीत्या वैदर्भ्या जननी नूप

ततः सर्वं यथावृत्तं दमयन्त्या नलस्य च । भीमायाकथयत् प्रीत्या वैदर्भ्या जननी नृप ॥

Verse 48

ततोड<ब्रवीन्महाराज: कृतशौचमहं नलम्‌ | दमयन्त्या सहोपेतं कल्ये द्रष्टा सुखोषितम्‌,तब महाराज भीमने कहा--“आज नलको सुखपूर्वक यहीं रहने दो। कल सबेरे स्नान आदिसे शुद्ध हुए दमयन्तीसहित नलसे मैं मिलूँगा”

ततोऽब्रवीन्महाराजः कृतशौचमहं नलम् । दमयन्त्या सहोपेतं कल्ये द्रष्टा सुखोषितम् ॥

Verse 49

ततस्तौ सहितौ रात्रिं कथयन्तौ पुरातनम्‌ | वने विचरितं सर्वमूषतुर्मुदिती नूप,राजन! तत्पश्चात्‌ वे दोनों दम्पति रातभर वनमें रहनेकी पुरानी घटनाओंको एक-दूसरेसे कहते हुए प्रसन्नतापूर्वक एक साथ रहे

ततस्तौ सहितौ रात्रिं कथयन्तौ पुरातनम् । वने विचरितं सर्वमूषतुर्मुदितौ नृप ॥

Verse 50

गृहे भीमस्य नृपते: परस्परसुखैषिणौ | वसेतां हृष्टसंकल्पौ वैदर्भी च नलश्ष ह,एक-दूसरेको सुख देनेकी इच्छा रखनेवाले दमयन्ती और नल राजा भीमके महलमें प्रसन्नचित्त होकर रहे

गृहे भीमस्य नृपतेः परस्परसुखैषिणौ । वसेतां हृष्टसंकल्पौ वैदर्भी च नलश्च ह ॥

Verse 51

स चतुर्थे ततो वर्षे संगम्य सह भार्यया । सर्वकामै: सुसिद्धार्थो लब्धवान्‌ परमां मुदम्‌,चौथे वर्षमें अपनी प्यारी पत्नीसे मिलकर सम्पूर्ण कामनाओंसे सफलमनोरथ हो नल अत्यन्त आनन्दमें निमग्न हो गये

स चतुर्थे ततो वर्षे संगम्य सह भार्यया । सर्वकामैः सुसिद्धार्थो लब्धवान् परमां मुदम् ॥

Verse 52

दमयन्त्यपि भर्तारमासाद्याप्यायिता भृशम्‌ | अर्धसंजातसस्येव तोयं प्राप्प वसुंधरा

दमयन्त्यपि भर्तारमासाद्याप्यायिता भृशम् । अर्धसंजातसस्येव तोयं प्राप्य वसुन्धरा ॥

Verse 53

सैवं समेत्य व्यपनीय तन्‍्द्रां शान्तज्वरा हर्षविवृद्धसत्त्वा । रराज भैमी समवाप्तकामा शीतांशुना रात्रिरिवोदितेन

सैवं समेत्य व्यपनीय तन्द्रां शान्तज्वरा हर्षविवृद्धसत्त्वा । रराज भैमी समवाप्तकामा शीतांशुना रात्रिरिवोदितेन ॥

Verse 75

इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें नलका अपनी पुत्री और पुत्रके देखनेसे सम्बन्ध रखनेवाला पचद्वत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्याने नलस्य पुत्रपुत्रीदर्शनसम्बन्धोऽध्यायः पञ्चसप्ततितमः समाप्तः ॥

Verse 76

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि नलदमयन्तीसमागमे षट्सप्ततितमो<्ध्याय:

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि नलदमयन्तीसमागमे षट्सप्ततितमोऽध्यायः।

Frequently Asked Questions

The chapter negotiates ethical repair after concealment: how to address potential offense incurred during ajñātavāsa through explicit requests for pardon, denial of grievance, and reaffirmation of prior bonds without escalating blame.

Reconciliation is modeled as an active duty: restoring trust through humility, hospitality, and reciprocal restitution (returning knowledge or benefits received), thereby converting a period of disguise and vulnerability into renewed social order.

No explicit phalaśruti is stated in these verses; the chapter’s significance is conveyed implicitly through exemplary conduct—public honor, mutual forgiveness, and ethical reciprocity—as a normative template within the larger Nala–Damayantī teaching narrative.

Ask anything about Adhyaya 76 of the Mahabharata (Gita Press)

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.

Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App