Adhyaya 72
Keśinī’s Inquiry to Bāhuka and the Emotional Signs of Concealed Identity (केशिन्याः बाहुकपरीक्षा)
Upa-parva: Nalopākhyāna (Tale of Nala and Damayantī)
Damayantī, observing a physically altered charioteer seated on a chariot, instructs her attendant Keśinī to approach with gentleness and ask precise questions to determine who he is, suspecting he may be Nala. Keśinī greets the man respectfully and conveys Damayantī’s questions: when the party departed, why they came, and who the third companion is. Bāhuka explains that King Ṛtuparṇa, having heard of Damayantī’s second svayaṃvara, set out swiftly with exceptional horses, and that Bāhuka serves as his charioteer and cook. He identifies the other companion as Vārṣṇeya, Nala’s well-known charioteer, and states that Nala left his children behind and now moves hidden in the world, unrecognized in altered form. Keśinī then recites the earlier lament voiced by Damayantī (as carried by a brāhmaṇa messenger), requesting the same reply again. Hearing it, Nala’s heart is distressed; he restrains himself, speaks in praise of steadfast women who do not become angry even in adversity, and then breaks into tears. Keśinī returns and reports both the content and Bāhuka’s visible emotional transformation to Damayantī.
Chapter Arc: तीव्र वेग से दौड़ते रथ में ऋतुपर्ण का उत्तरीय वस्त्र गिर पड़ता है—और उसी क्षण ‘बाहुक’ बने नल की असाधारण चपलता व नियंत्रण पर राजा की दृष्टि टिक जाती है। → ऋतुपर्ण, नल की रथ-विद्या से चकित होकर उसे परखने लगता है: मार्ग में खड़े बहेड़े (विभीतक) के वृक्ष के फलों और पत्तों की संख्या बताने की चुनौती उठती है। नल के भीतर छिपा हुआ ‘कली’ भी जलन और पीड़ा से तड़पता है—मानो विषधर नाग का दाह दिन-रात दे रहा हो। → ऋतुपर्ण गणना-विद्या का अद्भुत प्रदर्शन करता है—एक-एक शाखा, प्रशाखा, पत्ते और फल तक का सूक्ष्म हिसाब (पंचकोटि पत्तों जैसी अतिशयोक्त संख्या-छवियों सहित) सुनाकर नल को स्तब्ध कर देता है; नल के भीतर कली का दाह तीव्रतम हो उठता है, क्योंकि यह विद्या आगे चलकर ‘कली-निर्गमन’ का द्वार बनने वाली है। → ऋतुपर्ण नल से वचन लेता है कि वह उसे उसी दिन विदर्भ पहुँचा देगा ताकि सूर्य-दर्शन से पहले दमयंती तक पहुँचा जा सके; बदले में वह नल को अपनी ‘अक्षहृदय-ज्ञान’ और ‘संख्यान-कौशल’ की झलक/प्रतिज्ञा देता है। नल के मन में आशा और भय साथ-साथ जागते हैं—दमयंती के निकट पहुँचने की आशा, और कली के दाह से मुक्ति की अनकही आकांक्षा। → कली का दाह भीतर-भीतर बढ़ रहा है; ऋतुपर्ण की विद्या नल के भाग्य को पलटने वाली है—क्या यह ज्ञान नल को कली से मुक्त कर पाएगा और दमयंती से पुनर्मिलन का मार्ग खोलेगा?
Shlokas
Verse 1
हि आय >> () हि २ 7 द्विसप्ततितमो< ध्याय: ऋतुपर्णके उत्तरीय वस्त्र गिरने और बहेड़ेके वृक्षके फलोंको गिननेके विषयमें नलके साथ ऋतुपर्णकी बातचीत
बृहदश्व उवाच | स नद्यः पर्वतांश्चैव वनानि च सरांसि च | अचिरेणातिचक्राम खेचरः खेचरन्निव ||
Verse 2
तथा प्रयाते तु रथे तदा भाज़सुरिनृप: । उत्तरीयमधो<पश्यद् भ्रष्ट परपुरंजय:
तथा प्रयाते तु रथे तदा भासुरनृपः । उत्तरीयमधोऽपश्यद् भ्रष्टं परपुरंजयः ॥
Verse 3
ततः स त्वरमाणस्तु पटे निपतिते तदा । ग्रहीष्यामीति तं राजा नलमाह महामना:
ततः स त्वरमाणस्तु पटे निपतिते तदा । ग्रहीष्यामीति तं राजा नलमाह महामनाः ॥ महामते क्षणमेतान् महाजवान् हयान् निगृह्णीहि । यावदयं वार्ष्णेयः अवतीर्य ममोत्तरीयं पटं चानयति तावत् रथं धारय ॥
Verse 4
निगृह्लीष्व महाबुद्धे हपानेतान् महाजवान् । वार्ष्णेयो यावदेनं मे पटमानयतामिह
निगृह्णीष्व महाबुद्धे हयान् एतान् महाजवान् । वार्ष्णेयो यावदेनं मे पटमानयतामिह ॥
Verse 5
नलस्तं प्रत्युवाचाथ दूरे भ्रष्ट: पटस्तव । योजनं समतिक्रान्तो नाहतु शक््यते पुन:
नलस्तं प्रत्युवाचाथ दूरे भ्रष्टः पटस्तव । योजनं समतिक्रान्तो नाहर्तुं शक्यते पुनः ॥
Verse 6
एवमुक्तो नलेनाथ तदा भाज़सुरिरनप: । आससाद वने राजन् फलवन्तं बिभीतकम्,राजन्! नलके ऐसा कहनेपर राजा ऋतुपर्ण चुप हो गये। अब वे एक वनमें एक बहेड़ेके वृक्षेके पास आ पहुँचे, जिसमें बहुत-से फल लगे थे
एवमुक्तो नलेनाथ तदा भजासुरिरनपः । आससाद वने राजन् फलवन्तं बिभीतकम् ॥
Verse 7
तं दृष्टवा बाहुक॑ राजा त्वरमाणो5भ्यभाषत । ममापि सूत पश्य त्वं संख्याने परमं बलम्
तं दृष्ट्वा बाहुकं राजा त्वरमाणोऽभ्यभाषत । ममापि सूत पश्य त्वं संख्याने परमं बलम् ॥
Verse 8
सर्व: सर्व न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कश्षन | नैकत्र परिनिष्ठास्ति ज्ञानस्य पुरुषे क्वचित्
बृहदश्व उवाच— सर्वः सर्वं न जानाति; सर्वज्ञो नास्ति कश्चन। नैकत्र परिनिष्ठास्ति ज्ञानस्य पुरुषे क्वचित्॥
Verse 9
वृक्षेडस्मिन् यानि पर्णानि फलान्यपि च बाहुक | पतितान्यपि यान्यत्र तत्रैकमधिकं शतम्
बृहदश्व उवाच— वृक्षेऽस्मिन् यानि पर्णानि फलान्यपि च बाहुक। पतितान्यपि यान्यत्र तत्रैकमधिकं शतम्॥
Verse 10
एकपत्राधिकं चात्र फलमेकं॑ च बाहुक । पञ्चकोट्यो<5थ पत्राणां द्ायोरपि च शाखयो:
बृहदश्व उवाच— एकपत्राधिकं चात्र फलमेकं च बाहुक। पञ्चकोट्योऽथ पत्राणां द्वयोः शाखयोः॥
Verse 12
“बाहुक! इस वृक्षपर जितने पत्ते और फल हैं
बृहदश्व उवाच— बाहुक, अस्य वृक्षस्य यावन्ति पर्णानि फलानि च, तानि सर्वाणि ते वक्ष्यामि। अधः पतितानि पर्णफलानि शतमधिकानि, ततोऽपि चैकं पत्रं फलमेकं चाधिकम्; अर्थात् अधः पतितानि वृक्षस्थेभ्यः पर्णफलेभ्यः शतद्वयाधिकानि। अस्य द्वयोः शाखयोः पञ्चकोटि पर्णानि। इच्छसि चेत् एते शाखे प्रशाखाश्च छित्वा पर्णानि गणय। तथा चासु शाखासु फलानि द्विसहस्राणि पञ्चनवतिः। ततः रथमवस्थाप्य बाहुको राजानमब्रवीत्— परोक्षमिव मे राजन् कथ्यसे शत्रुकर्शन। अहं बिभीतकं छित्वा फलसंख्यां प्रत्यक्षां करिष्यामि; तवाक्ष्णोः पुरतः पातयिष्यामि। एवं गणिते सति न परोक्षता भविष्यति; अनृतं वा सत्यमिति विना तदहं न मन्ये॥
Verse 13
प्रत्यक्षमेतत् कर्तास्मि शातयित्वा बिभीतकम् | अथात्र गणिते राजन् विद्यते न परोक्षता
बाहुक उवाच— प्रत्यक्षमेतत् कर्तास्मि शातयित्वा बिभीतकम्। अथात्र गणिते राजन् विद्यते न परोक्षता॥
Verse 14
प्रत्यक्ष ते महाराज शातयिष्ये बिभीतकम् | अहं हि नाभिजानामि भवेदेवं न वेति वा
प्रत्यक्षं ते महाराज शातयिष्ये बिभीतकम् । अहं हि नाभिजानामि भवेदेवं न वेति वा ॥
Verse 15
संख्यास्थामि फलान्यस्य पश्यतस्ते जनाधिप । मुहूर्तमपि वार्ष्णेयो रश्मीन् यच्छतु वाजिनाम्,'जनेश्वर! यदि वारष्णेय दो घड़ीतक भी इन घोड़ोंकी लगाम सँभाले तो मैं आपके देखते-देखते इसके फलोंको गिन लूँगा”
संख्यास्थामि फलान्यस्य पश्यतस्ते जनाधिप । मुहूर्तमपि वार्ष्णेयो रश्मीन् यच्छतु वाजिनाम् ॥
Verse 16
तमब्रवीन्नप: सूतं नायं कालो विलम्बितुम् । बाहुकस्त्वब्रवीदेनं परं यत्न॑ं समास्थित:
तमब्रवीन्नपः सूतं नायं कालो विलम्बितुम् । बाहुकस्त्वब्रवीदेनं परं यत्नं समास्थितः ॥
Verse 17
प्रतीक्षस्व मुहूर्त त्वमथवा त्वरते भवान् । एष याति शिव: पन्था याहि वार्ष्णेयसारथि:
प्रतीक्षस्व मुहूर्तं त्वमथवा त्वरते भवान् । एष याति शिवः पन्था याहि वार्ष्णेयसारथिः ॥
Verse 18
अब्रवीदृतुपर्णस्तु सान्त्वयन् कुरुनन्दन । त्वमेव यन्ता नान्यो<5स्ति पृथिव्यामपि बाहुक
अब्रवीदृतुपर्णस्तु सान्त्वयन् कुरुनन्दन । त्वमेव यन्ता नान्योऽस्ति पृथिव्यामपि बाहुक ॥
Verse 19
त्वत्कृते यातुमिच्छामि विदर्भान् हयकोविद । शरणं त्वां प्रपन्नो5स्मि न विघ्नं कर्तुमहसि
त्वत्कृते यातुमिच्छामि विदर्भान् हयकोविद । शरणं त्वां प्रपन्नोऽस्मि न विघ्नं कर्तुमर्हसि ॥
Verse 20
कामं च ते करिष्यामि यन्मां वक्ष्यसि बाहुक | विदर्भान् यदि यात्वाद्य सूर्य दर्शयितासि मे
कामं च ते करिष्यामि यन्मां वक्ष्यसि बाहुक । विदर्भान् यदि यात्वाद्य सूर्यं दर्शयितासि मे ॥
Verse 21
अथाब्रवीद् बाहुकस्तं संख्याय च बिभीतकम् । ततो विदर्भान् यास्यामि कुरुष्वैवं वचो मम,यह सुनकर बाहुकने कहा--“मैं बहेड़ेके फलोंको गिनकर विदर्भदेशको चलूँगा। आप मेरी यह बात मान लीजिये”
अथाब्रवीद् बाहुकस्तं संख्याय च बिभीतकम् । ततो विदर्भान् यास्यामि कुरुष्वैवं वचो मम ॥
Verse 22
अकाम इव तं राजा गणयस्वेत्युवाच ह | एकदेशं च शाखाया: समादिष्ट॑ मयानघ
अकाम इव तं राजा गणयस्वेत्युवाच ह । एकदेशं च शाखायाः समादिष्टं मयानघ ॥
Verse 23
गणयस्वाश्रृतत्त्वज्ञ ततस्त्वं प्रीतिमावह । सो<वतीर्य रथात् तूर्ण शातयामास त॑ टद्रुमम्
गणयस्वाश्रुतत्त्वज्ञ ततस्त्वं प्रीतिमावह । सोऽवतीर्य रथात् तूर्णं शातयामास तं द्रुमम् ॥
Verse 24
ततः स विस्मयाविष्टो राजानमिदमत्रवीत् । गणयित्वा यथोक्तानि तावन्त्येव फलानि तु,गिननेसे उसे उतने ही फल मिले। तब उसने विस्मित होकर राजा ऋतुपर्णसे कहा --
ततः स विस्मयाविष्टो राजानमिदमब्रवीत् । गणयित्वा यथोक्तानि तावन्त्येव फलानि तु ॥
Verse 25
अत्यद्भुतमिदं राजन् दृष्टवानस्मि ते बलम् | श्रोतुमिच्छामि तां विद्यां ययैतज्ज्ञायते नूप
अत्यद्भुतमिदं राजन् दृष्टवानस्मि ते बलम् । श्रोतुमिच्छामि तां विद्यां ययैतज्ज्ञायते नृप ॥
Verse 26
तमुवाच ततो राजा त्वरितो गमने नृप । विद्धयक्षहृददयज्ञं मां संख्याने च विशारदम्
तमुवाच ततो राजा त्वरितो गमने नृपः । विद्धयक्षहृदयज्ञं मां संख्याने च विशारदम् ॥
Verse 27
बाहुकस्तमुवाचाथ देहि विद्यामिमां मम । मत्तोडपि चाश्वह्नदयं गृहाण पुरुषर्षभ,बाहुकने कहा--'पुरुषश्रेष्ठ) तुम यह विद्या मुझे बतला दो और बदलेमें मुझसे भी अश्व-विद्याका रहस्य ग्रहण कर लो”
बाहुकस्तमुवाचाथ देहि विद्यामिमां मम । मत्तोऽपि चाश्वहृदयं गृहाण पुरुषर्षभ ॥
Verse 28
ऋतुपर्णस्ततो राजा बाहुक॑ कार्यगौरवात् । हयज्ञानस्य लोभाच्च तं तथेत्यब्रवीद् वच:,तब राजा ऋतुपर्णने कार्यकी गुरुता और अश्व-विज्ञानके लोभसे बाहुकको आश्वासन देते हुए कहा--“तथास्तु”
ऋतुपर्णस्ततो राजा बाहुकं कार्यगौरवात् । हयज्ञानस्य लोभाच्च तं तथेत्यब्रवीद्वचः ॥
Verse 29
यथोक्तं त्वं गृहाणेदमक्षाणां हृदयं परम् निक्षेपो मे5श्वह्दयं त्वयि तिष्ठतु बाहुक । एवमुकक््त्वा ददौ विद्यामृतुपर्णो नलाय वै
बृहदश्व उवाच—यथोक्तं त्वं गृहाणेदमक्षाणां हृदयं परम्। निक्षेपो मेऽश्वहृदयं त्वयि तिष्ठतु बाहुक॥ एवमुक्त्वा ददौ विद्यामृतुपर्णो नलाय वै॥
Verse 30
तस्याक्षहृददयज्ञस्य शरीरान्नि:सृत: कलि: । कर्कोटकविषं तीक्ष्णं मुखात् सततमुद्धमन्
तस्याक्षहृदयज्ञस्य शरीरान्निःसृतः कलिः। कर्कोटकविषं तीक्ष्णं मुखात् सततमुद्वमन्॥
Verse 31
कलेस्तस्य तदार्तस्य शापाग्नि: स विनि:सृत: । स तेन कर्शितो राजा दीर्घकालमनात्मवान्
कलेस्तस्य तदार्तस्य शापाग्निः स विनिःसृतः। स तेन कर्शितो राजा दीर्घकालमनात्मवान्॥
Verse 32
ततो विषविमुक्तात्मा स्वं रूपमकरोत् कलि: । त॑ शप्तुमैच्छत् कुपितो निषधाधिपतिर्नलः
ततो विषविमुक्तात्मा स्वं रूपमकरोत् कलिः। तं शप्तुमैच्छत् कुपितो निषधाधिपतिर्नलः॥
Verse 33
तमुवाच कलिभ्भीतो वेपमान: कृताञज्जलि: । कोपं॑ संयच्छ नृपते कीर्ति दास्यामि ते पराम्
तमुवाच कलिर्भीतो वेपमानः कृताञ्जलिः। कोपं संयच्छ नृपते कीर्तिं दास्यामि ते पराम्॥
Verse 34
इन्द्रसेनस्थ जननी कुपिता माशपत् पुरा । यदा त्वया परित्यक्ता ततो5हं भूशपीडितः
बृहदश्व उवाच— इन्द्रसेनस्य जननी दमयन्ती पुरा कुपिता शापं मयि प्रादात्। यदा त्वया सा वने परित्यक्ता तदा प्रभृति तेन शापेनाहं पीडितो महान् दुःखमवापम्॥
Verse 35
अवसं त्वयि राजेन्द्र सुदुः:खमपराजित । विषेण नागराजस्य दहा[मानो दिवानिशम्
राजेन्द्रापराजित! अहं त्वयि देहेऽवसं सुदुःखितः। नागराजस्य विषेण दह्यमानो दिवानिशं सन्तप्तोऽस्मि—एवं मम कर्मणः कठोरः प्रतिदण्डोऽभवत्॥
Verse 36
शरणं त्वां प्रपन्नो5स्मि शृणु चेदं॑ वचो मम । येच त्वां मनुजा लोके कीर्तयिष्यन्त्यतन्द्रिता: । मत्प्रसूतं भयं तेषां न कदाचिद् भविष्यति
अहं त्वां शरणं प्रपन्नोऽस्मि; शृणु मे वचनम्। यदि मां भयार्तं शरणागतं त्वं न शप्स्यसि, ये च लोकेऽतन्द्रिताः सन्तो भवतः कीर्तिं कीर्तयिष्यन्ति, तेषां मत्प्रसूतं भयं न कदाचिद् भविष्यति॥
Verse 37
भयार्त शरणं यात॑ यदि मां त्वं न शप्स्यसे । एवमुक्तो नलो राजा न्ययच्छत् कोपमात्मन:
भयार्तः शरणं यातो यदि मां त्वं न शप्स्यसि। एवमुक्तो नलो राजा कोपमात्मनि न्ययच्छत्॥
Verse 38
ततो भीत: कलि: क्षिप्रं प्रविवेश बिभीतकम् | कलिस्त्वन्यैस्तदादृश्य: कथयन् नैषधेन वै
ततो भीतः कलिः क्षिप्रं प्रविवेश बिभीतकम्। कलिस्त्वन्यैस्तदा अदृश्यः नैषधेन सह भाषमाणोऽपि गूढ एवाभवत्॥
Verse 39
ततो गतज्वरो राजा नैषध: परवीरहा । सम्प्रणष्टे कलौ राजा संख्यायास्य फलान्युत
ततः गतज्वरो राजा नैषधः परवीरहा। सम्प्रणष्टे कलौ राजा संख्यायास्य फलान्युत॥ तदनन्तरं कलौ अदृश्ये सति शत्रुवीरसंहारी नैषधाधिपो नलः सर्वचिन्ताविमुक्तोऽभवत्। बिभीतकफलानि संख्याय स परमां प्रीतिं लेभे; उत्तमतेजसा तेजस्विरूपं धृत्वा रथमारुह्य वेगवद्भिरश्वैर्विदर्भदेशं प्रति जगाम॥
Verse 40
मुदा परमया युक्तस्तेजसाथ परेण वै । रथमारुह् तेजस्वी प्रययौं जवनैर्हयै:
मुदा परमया युक्तस्तेजसा परेण वै। रथमारुह्य तेजस्वी प्रययौ जवनैर्हयैः॥ स परमप्रहर्षयुक्तः परतेजसा समन्वितः प्रभामयः नृपतिः रथमारुह्य शीघ्रगामिभिरश्वैः प्रस्थितवान्। एवं कलिमलनिवृत्तौ नलस्य चिन्ताविमोक्षः सञ्जातः, स च पुनर्विदर्भं प्रति धैर्यगौरवसमन्वितो जगाम॥
Verse 41
बिभीतकश्षाप्रशस्त: संवृत्त: कलिसंश्रयात् । हयोत्तमानुत्पततो द्विजानिव पुन: पुन:
बिभीतकश्चाप्रशस्तः संवृत्तः कलिसंश्रयात्। हयोत्तमानुत्पततो द्विजानिव पुनः पुनः॥ कलिसंश्रयात् बिभीतकः अप्रशस्ततां गतः। ततो नलः प्रसन्नचित्तः पुनरश्वान् संचोदयामास; ते हयोत्तमाः पुनः पुनर्द्विजा इवोत्पतन्त इवाभासन्त। एवं महायशाः नलः शीघ्रं विदर्भाभिमुखो जगाम॥
Verse 42
नल: संचोदयामास प्रहृष्टेनान्तरात्मना । विदर्भाभिमुखो राजा प्रययौ स महायशा:
नलः संचोदयामास प्रहृष्टेनान्तरात्मना। विदर्भाभिमुखो राजा प्रययौ स महायशाः॥ नलः प्रहृष्टेनान्तरात्मना अश्वान् पुनः संचोदयामास। स महायशाः राजा विदर्भाभिमुखः प्रस्थितवान्, पुनरुत्साहसमन्वितः पन्थानं शीघ्रं समारुह्य॥
Verse 43
नले तु समतिक्रान्ते कलिरप्यगमद् गृहम् । ततो गतज्वरो राजा नलो<भूत् पृथिवीपति: । विमुक्त: कलिना राजन् रूपमात्रवियोजित:
नले तु समतिक्रान्ते कलिरप्यगमद् गृहम्। ततो गतज्वरो राजा नलोऽभूत् पृथिवीपतिः॥ विमुक्तः कलिना राजन् रूपमात्रवियोजितः। नलस्य गमनानन्तरं कलिरपि स्वगृहं जगाम। ततः स राजा नलः ज्वरविमुक्तः पुनः पृथिवीपतिरभवत्। कलिना विमुक्तः, राजन्, पूर्वरूपात् केवलं वियुक्तः—एष एव तस्य न्यूनभावोऽवशिष्टः॥
Verse 71
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें ऋतुपर्णका विदर्भदिशमें गमनविषयक इकहतत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्याने ऋतुपर्णस्य विदर्भदेशगमनवर्णने एकसप्ततितमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 72
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि कलिनिर्गमे द्विसप्ततितमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें कलियुगनिर्गगनविषयक बहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्याने कलिनिर्गमवर्णने द्विसप्ततितमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 131
प्रचिनुह्मास्य शाखे द्वे याश्चाप्यन्या: प्रशाखिका: । आशभ्यां फलसहसे द्वे पज्चोनं शतमेव च
बृहदश्व उवाच—प्रचिनुह्मास्य शाखे द्वे याश्चाप्यन्याः प्रशाखिकाः। आशाभ्यां फलसहस्रे द्वे पञ्चोनं शतमेव च॥
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to balance truth, privacy, and safety when identity is concealed: Damayantī seeks certainty without rash accusation, while Nala (as Bāhuka) navigates truthful speech without self-exposure.
The passage foregrounds endurance and self-governance: exemplary persons restrain reactive anger in hardship, preserve integrity, and respond to suffering with disciplined speech rather than escalation.
No explicit phalaśruti appears here; the meta-function is evidentiary and pedagogical—showing how inner truth surfaces through controlled dialogue and involuntary affect within the epic’s ethical case-study format.
Ask anything about Adhyaya 72 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.