Adhyaya 60
Damayantī’s Lament, Serpent-Seizure, Rescue by the Hunter, and the Curse
Upa-parva: Nala-upākhyāna (Episode of Nala and Damayantī)
Bṛhadaśva narrates Damayantī’s awakening in a deserted forest after Nala’s departure. She calls out repeatedly, oscillating between fear, grief, and moral reproach, invoking Nala’s reputation for dharma and truthfulness and questioning the abandonment of a sleeping spouse. Her search becomes physically disordered—running, falling, crying—while her concern remains centered on Nala’s survival needs. In the midst of this distress, a massive serpent (ajāgara/grāha) seizes her. Even while being constricted, she laments not her own condition but Nala’s loneliness and hardship. A passing hunter hears her cries, approaches, and cuts the serpent to free her, then questions her identity and circumstances; she recounts events. Observing her appearance, the hunter becomes driven by desire and speaks in a coaxing manner. Damayantī perceives the intent, becomes intensely angered, and—grounding her statement in exclusive fidelity to Nala—utters a curse. Upon her words, the hunter falls dead, described as if burnt by fire, closing the chapter with a stark illustration of vow-backed speech as ethical sanction.
Chapter Arc: वन में भय और शोक से घिरी दमयन्ती पुण्यश्लोक नल की दशा देखकर भीतर ही भीतर किसी अनिष्ट की आहट सुनती है—और उसी क्षण एक कठोर निर्णय का बीज अंकुरित होता है। → दमयन्ती को आशंका होती है कि नल पर और बड़ा संकट आने वाला है; वह नल के हृतसर्वस्व, असहाय रूप को देखकर अपने बच्चों के भविष्य की रक्षा का उपाय सोचती है। वह वार्ष्णेय (सारथि) से शरण माँगकर आग्रह करती है कि दोनों बालकों को उसके मायके, कुण्डिनपुर (विदर्भ) पहुँचा दे—और साथ ही रथ, घोड़े तथा आवश्यक साधन भी उन्हें सौंप दे। → दमयन्ती का वार्ष्णेय से करुण, दृढ़ निवेदन—“सारथे! मैं तुम्हारी शरण में आई हूँ… मेरे मन का अशुभ भाव शान्त नहीं होता”—और फिर निर्णायक आदेश कि बच्चों को मेरे ज्ञातियों के पास रखकर तुम जहाँ चाहो जाओ; इस क्षण मातृत्व, त्याग और विवशता एक साथ चरम पर पहुँचते हैं। → वार्ष्णेय नल के शासन/अनुमति को जानकर मंत्रियों से विचार-विमर्श करता है, आज्ञा पाकर दोनों बच्चों (इन्द्रसेना और इन्द्रसेन) को रथ पर बैठाकर विदर्भ की ओर प्रस्थान करता है और कुण्डिनपुर पहुँचकर भीमराज को सब समाचार देता है। → उधर नल अत्यन्त दुःखी होकर अयोध्या पहुँचता है और राजा ऋतुपर्ण की सेवा में सारथि बन जाता है—यह नई संगति आगे किस रहस्य और परिवर्तन का द्वार खोलेगी?
Shlokas
Verse 1
हि मय ० (0) है 7 षष्टितमो< ध्याय: दुःखित दमयन्तीका वार्ष्णेयके द्वारा कुमार-कुमारीको कुण्डिनपुर भेजना बृहृदश्चव उवाच दमयन्ती ततो दृष्ट्वा पुण्यश्लोक॑ नराधिपम् | उन्मत्तवदनुन्मत्ता देवने गतचेतसम्
बृहदश्व उवाच— ततो दमयन्ती पुण्यश्लोकं नराधिपम् । देवने गतचेतस्कं उन्मत्तवदनुन्मत्ता ददर्श सा ॥ तस्य तादृशमालोक्य भीमकन्या भयशोकपीडिता । महाराजहितार्थं सा निर्णायकर्म चिन्तयामास ॥
Verse 2
भयशोकसमाविष्टा राजन् भीमसुता तत: । चिन्तयामास तत् कार्य सुमहत् पार्थिवं प्रति
बृहदश्व उवाच—राजन्, ततः भीमसुता दमयन्ती भयशोकसमाविष्टा पार्थिवस्य हिताय सुमहत् कार्यं चिन्तयामास।
Verse 3
सा शड्कमाना तत् पापं चिकीर्षन्ती च तत्प्रियम् । नलं च हृतसर्वस्वमुपलभ्येदमब्रवीत्
सा शङ्कमाना तत्पापं चिकीर्षन्ती च तत्प्रियम् । नलं च हृतसर्वस्वमुपलभ्येदमब्रवीत् ॥
Verse 4
बृहत्सेनामतियशां तां धात्रीं परिचारिकाम् | हितां सर्वार्थकुशलामनुरक्तां सुभाषिताम्
बृहत्सेनामतियशां तां धात्रीं परिचारिकाम् । हितां सर्वार्थकुशलामनुरक्तां सुभाषिताम् ॥
Verse 5
बृहत्सेने व्रजामात्यानानाय्य नलशासनात् | आचक्ष्व यद्धृतं द्रव्यमवशिष्टं च यद् वसु
बृहत्सेने व्रजामात्यानानाय्य नलशासनात् । आचक्ष्व यद्धृतं द्रव्यमवशिष्टं च यद्वसु ॥
Verse 6
ततस्ते मन्त्रिण: सर्वे विज्ञाय नलशासनम् । अपि नो भागधेयं स्यादित्युक्त्वा नलमाव्रजन्
ततस्ते मन्त्रिणः सर्वे विज्ञाय नलशासनम् । अपि नो भागधेयं स्यादित्युक्त्वा नलमाव्रजन् ॥
Verse 7
तब वे सब मन्त्री राजा नलका आदेश जानकर “हमारा अहोभाग्य है', ऐसा कहते हुए नलके पास आये ।।
तास्तु सर्वाः प्रकृतयो द्वितीयं समुपस्थिताः । न्यवेदयद् भीमसुता न च तत् प्रत्यनन्दत ॥
Verse 8
वाक्यमप्रतिनन्दन्तं भर्तारमभिवीक्ष्य सा । दमयन्ती पुनर्वेश्म ब्रीडिता प्रविवेश ह
वाक्यमप्रतिनन्दन्तं भर्तारमभिवीक्ष्य सा । दमयन्ती पुनर्वेश्म ब्रीडिता प्रविवेश ह ॥
Verse 9
निशम्य सतत चाक्षान् पुण्यश्लोकपराड्मुखान् । नलं च हृतसर्वस्वं धात्रीं पुनरुवाच ह
निशम्य सततं चाक्षान् पुण्यश्लोकपराङ्मुखान् । नलं च हृतसर्वस्वं धात्रीं पुनरुवाच ह ॥
Verse 10
बृहत्सेने पुनर्गच्छ वाष्णेयं नलशासनात् । सूतमानय कल्याणि महत् कार्यमुपस्थितम्
बृहत्सेने पुनर्गच्छ वार्ष्णेयं नलशासनात् । सूतमानय कल्याणि महत् कार्यमुपस्थितम् ॥
Verse 11
बृहत्सेना तु सा श्रुत्वा दमयन्त्या: प्रभाषितम् । वा्ष्णेयमानयामास पुरुषैराप्तकारिभि:
बृहत्सेना तु सा श्रुत्वा दमयन्त्याः प्रभाषितम् । वार्ष्णेयमानयामास पुरुषैराप्तकारिभिः ॥
Verse 12
वाष्णेयं तु ततो भैमी सान्त्वयऊ“लक्ष्णया गिरा । उवाच देशकातलज्ञा प्राप्तकालमनिन्दिता
ततः भीमी दमयन्ती वार्ष्णेयम् उपहूय सान्त्वयन्ती मृदुलया विश्वसनीयया च गिरा देशकालज्ञा अनिन्दिता प्राप्तकालानुरूपं वाक्यम् उवाच—सान्त्वनां दत्त्वा कार्यमार्गं च कौशलात् प्रदर्शयामास।
Verse 13
जानीषे त्वं यथा राजा सम्यग वृत्त: सदा त्वयि | तस्य त्वं विषमस्थस्य साहाय्यं कर्तुमहसि
जानीषे त्वं यथा राजा सम्यग्वृत्तः सदा त्वयि। तस्य त्वं विषमस्थस्य साहाय्यं कर्तुमर्हसि॥
Verse 14
यथा यथा हि नृपति: पुष्करेणैव जीयते । तथा तथास्य वै द्यूते रागो भूयोडभिवर्धते
यथा यथा हि नृपतिः पुष्करेणैव जीयते। तथा तथास्य वै द्यूते रागो भूयोऽभिवर्धते॥
Verse 15
“राजा जैसे-जैसे पुष्करसे पराजित हो रहे हैं, वैसे-ही-वैसे जूएमें उनकी आसक्ति बढ़ती जा रही है ।।
यथा च पुष्करस्याक्षाः पतन्ति वशवर्तिनः। तथा विपर्ययश्चापि नलस्याक्षेषु दृश्यते॥
Verse 16
सुहृत्स्वजनवाक्यानि यथावन्न शृणोति च । ममापि च तथा वाक्य नाभिनन्दति मोहित:
सुहृत्स्वजनवाक्यानि यथावन्न शृणोति च। ममापि च तथा वाक्यं नाभिनन्दति मोहितः॥ नाहं तत्र महात्मानं नैषधं दोषयाम्यहम्। द्यूतेन मोहितो राजा मम वाक्यं न मन्यते॥
Verse 17
नूनं मनन्ये न दोषो5स्ति नैषधस्य महात्मन: । यत् तु मे वचनं राजा नाभिनन्दति मोहित:
नूनं मन्ये न दोषोऽस्ति नैषधस्य महात्मनः । यत्तु मे वचनं राजा नाभिनन्दति मोहितः ॥
Verse 18
शरणं त्वां प्रपन्नास्मि सारथे कुरु मद्गच: । न हि मे शुध्यते भाव: कदाचित् विनशेदपि
शरणं त्वां प्रपन्नास्मि सारथे कुरु मद्गिरः । न हि मे शुध्यते भावः कदाचिद् विनशेदपि ॥
Verse 19
नलस्य दयितानश्वान् योजयित्वा मनोजवान् | इदमारोप्य मिथुन कुण्डिनं यातुमरहसि,“तुम महाराजके प्रिय, मनके समान वेगशाली अश्वोंको रथमें जोतकर उसपर इन दोनों बच्चोंको बिठा लो और कुण्डिनपुरको चले जाओ”
नलस्य दयितानश्वान् योजयित्वा मनोजवान् । इदम् आरोप्य मिथुनं कुण्डिनं यातुमर्हसि ॥
Verse 20
मम ज्ञातिषु निक्षिप्य दारकौ स्यन्दनं तथा । अश्वांश्वेमान् यथाकामं वस वान्यत्र गच्छ वा
मम ज्ञातिषु निक्षिप्य दारकौ स्यन्दनं तथा । अश्वांश्चेमान् यथाकामं वस वान्यत्र गच्छ वा ॥
Verse 21
दमयन्त्यास्तु तद् वाक्यं वाष्णेयो नलसारथि: । न्यवेदयदशेषेण नलामात्येषु मुख्यश:,दमयन्तीकी यह बात सुनकर नलके सारथि वार्ष्णेयने नलके मुख्य-मुख्य मन्त्रियोंसे यह सारा वृत्तान्त निवेदित किया
दमयन्त्यास्तु तद्वाक्यं वाष्णेयो नलसारथिः । न्यवेदयदशेषेण नलामात्येषु मुख्यशः ॥
Verse 22
तैः समेत्य विनिश्चित्य सो<नुज्ञातो महीपते । ययौ मिथुनमारोप्य विदर्भास्तेन वाहिना
तैः समेत्य विनिश्चित्य सोऽनुज्ञातो महीपते । ययौ मिथुनमारोप्य विदर्भास्तेन वाहिना ॥
Verse 23
हयांस्तत्र विनिक्षिप्य सूतो रथवरं च तम् | इन्द्रसेनां च तां कन्यामिन्द्रसेनं च बालकम्
हयांस्तत्र विनिक्षिप्य सूतो रथवरं च तम् । इन्द्रसेनां च तां कन्यामिन्द्रसेनं च बालकम् ॥
Verse 24
आमन्त्र्य भीम॑ राजानमार्त: शोचन् नल॑ नृपम् । अटमानस्ततो<योध्यां जगाम नगरीं तदा
आमन्त्र्य भीमं राजानमार्तः शोचन् नलं नृपम् । अटमानस्ततोऽयोध्यां जगाम नगरीं तदा ॥
Verse 25
ऋतुपर्ण स राजानमुपतस्थे सुदुःखित: । भृतिं चोपययौ तस्य सारथ्येन महीपते,युधिष्ठिर! वह अत्यन्त दुःखी हो राजा ऋतुपर्णकी सेवामें उपस्थित हुआ और उनका सारथि बनकर जीविका चलाने लगा
ऋतुपर्णं स राजानमुपतस्थे सुदुःखितः । भृतिं चोपययौ तस्य सारथ्येन महीपते ॥
Verse 60
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि कुण्डिनं प्रति कुमारयो: प्रस्थापने षष्टितमो5 ध्याय:
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि कुण्डिनं प्रति कुमारयोः प्रस्थापने षष्टितमोऽध्यायः ॥
Frequently Asked Questions
The dilemma is the collision between a spouse’s proclaimed dharma/truth and the act of abandonment: Damayantī challenges how a ‘satyavāk’ king could leave her asleep, turning personal anguish into an ethical audit of conduct.
The sequence frames vulnerability and protection as dharmic obligations, while presenting desire-driven exploitation as ethically corrosive; it also depicts satya-based speech (a vow-truth claim) as narratively efficacious moral force.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter functions through implicit meta-commentary by dramatizing consequences—linking fidelity, truth-claims, and misconduct to immediate narrative outcomes within the broader Nala-upākhyāna.
Ask anything about Adhyaya 60 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.