Mahabharata Adhyaya 6
Vana ParvaAdhyaya 625 Verses

Adhyaya 6

Kāmyaka-vane Pāṇḍava-nivāsaḥ — Vidurasya āgamanam ca (कamyake वने पाण्डवनिवासः—विदुरस्य आगमनं च)

Upa-parva: Kāmyaka-vana (Vidurāgamana Episode)

Vaiśaṃpāyana narrates the Pandavas’ westward movement from the Gaṅgā bank, traveling along Sarasvatī, Dṛṣadvatī, and Yamunā, and their arrival at the Kāmyaka forest—praised as level, wind-swept terrain and dear to ascetics. They establish residence amid abundant game and birds, attended and consoled by sages. Vidura, desiring to see the sons of Pāṇḍu, comes alone by chariot and meets Yudhiṣṭhira seated in a secluded place with Draupadī, the brothers, and brāhmaṇas. Yudhiṣṭhira anticipates the political import of Vidura’s arrival, expressing concern about renewed invitations to hazardous court dynamics and the uncertainty of future sovereignty. The Pandavas receive Vidura with honor and inquire about his purpose. Vidura reports that Dhṛtarāṣṭra privately honored him and asked him to speak what is beneficial; Vidura offered what he judged salutary for the Kauravas and the king, but Dhṛtarāṣṭra did not accept it. Vidura characterizes rejected advice through medical and domestic similes—wholesome counsel being unpalatable to the afflicted—and warns of likely institutional ruin when corrective speech cannot ‘remain’ in the ruler’s mind. Angered, Dhṛtarāṣṭra dismisses Vidura, who then comes to instruct Yudhiṣṭhira. Vidura articulates nīti principles: patient endurance under distress, gradual strengthening of one’s position like tending a small fire, the necessity of allies who share in both wealth and suffering, and the ruler’s growth through truth, non-frivolous speech, and equitable provision. Yudhiṣṭhira accepts the guidance, committing to attentive, context-sensitive action.

Chapter Arc: विदुर के वनगमन के बाद, राजसभा में धृतराष्ट्र पर पश्चात्ताप का अंधकार उतर आता है—उन्हें स्मरण होता है कि जिस धर्मज्ञ भ्राता को उन्होंने क्रोध में निकाल दिया, वही राज्य-नीति का दीपक था। → धृतराष्ट्र विदुर के प्रभाव और संधि-विग्रह की उनकी कुशलता को याद कर भयभीत होते हैं कि पाण्डवों का भविष्य-बल बढ़ेगा और कौरव-पक्ष नीति-विहीन हो जाएगा। विदुर-स्मरण से वे सभा-द्वार पर मूर्छित-से गिर पड़ते हैं और करुण विलाप करते हुए संजय को आदेश देते हैं कि विदुर को शीघ्र खोजकर लाया जाए—यदि वे अभी जीवित हों और मेरे पाप से आहत होकर दूर न चले गए हों। → काम्यकवन में संजय विदुर को पाण्डवों और सहस्र ब्राह्मणों के बीच सुरक्षित, पुरंदर-सम देव-रक्षित-सा देखता है; फिर विदुर धृतराष्ट्र के प्रति क्षमा और गुरु-भाव प्रकट करते हैं—‘धर्मचेतस पुरुष दीनों पर करुणा करते हैं; यहाँ विचार की आवश्यकता नहीं।’ → विदुर स्पष्ट करते हैं कि उनके लिए पाण्डु-पुत्र और धृतराष्ट्र के पुत्र समान हैं, पर पाण्डव इस समय दीन अवस्था में हैं—इसलिए उनका हृदय उनकी ओर अधिक झुकता है। दोनों भ्राता परस्पर अनुनय-विनय कर परम मुदिता प्राप्त करते हैं और कटुता का बंधन ढीला पड़ता है। → विदुर की क्षमा के बाद भी प्रश्न शेष रहता है—क्या धृतराष्ट्र इस पश्चात्ताप को नीति-परिवर्तन में बदल पाएँगे, या दरबार की पुरानी प्रवृत्तियाँ फिर उन्हें जकड़ लेंगी?

Shlokas

Verse 1

#2:8 #:23:.7 () हि २ 7 षष्ठो5 ध्याय: धृतराष्ट्रका संजयको भेजकर विदुरको वनसे बुलवाना और उनसे क्षमा-प्रार्थना वैशम्पायन उवाच गते तु विदुरे राजन्नाश्रमं पाण्डवान्‌ प्रति । धृतराष्ट्रो महाप्राज्ञ: पर्यतप्यत भारत

वैशम्पायन उवाच—राजन्! विदुरे पाण्डवान् प्रति आश्रमं गते, महाप्राज्ञो धृतराष्ट्रो भारतवंशोद्भव! तीव्रेण पश्चात्तापेन समाविष्टोऽभवत्।

Verse 2

विदुरस्य प्रभावं च संधिविग्रहकारितम्‌ । विवृद्धि च परां मत्वा पाण्डवानां भविष्यति

विदुरस्य प्रभावं च सन्धिविग्रहकारितम्। विवृद्धिं च परां मत्वा पाण्डवानां भविष्यति॥

Verse 3

स सभाद्वारमागम्य विदुरस्मारमोहितः । समक्ष॑ पार्थिवेन्द्राणां पपाताविष्टचेतन:,विदुरका स्मरण करके वे मोहित-से हो गये और सभाभवनके द्वारपर आकर सब राजाओंके देखते-देखते अचेत होकर पृथ्वीपर गिर पड़े

स सभाद्वारमागम्य विदुरस्मारमोहितः। समक्षं पार्थिवेन्द्राणां पपाताविष्टचेतनः॥

Verse 4

स तु लब्ध्वा पुन: संज्ञां समुत्थाय महीतलात्‌ | समीपोपस्थितं राजा संजयं वाक्यमब्रवीत्‌,फिर होशमें आनेपर वे पृथ्वीसे उठ खड़े हुए और समीप आये हुए संजयसे इस प्रकार बोले--

स तु लब्ध्वा पुनः संज्ञां समुत्थाय महीतलात्। समीपोपस्थितं राजा संजयं वाक्यमब्रवीत्॥

Verse 5

इस प्रकार श्रीमह्ाभारत वनपवके अन्तर्गत अरण्यपर्वमें विदुरनिवासनविषयक पाँचवाँ अध्याय पूरा हुआ

भ्राता मम सुदहृच्चैव साक्षाद् धर्म इवापरः। तस्य स्मृत्याद्य सुभृशं हृदयं दीर्यतीव मे॥

Verse 6

तमानयस्व धर्मज्ञं मम भ्रातरमाशु वै । इति ब्रुवन्‌ स नृपति: कृपणं पर्यदेवयत्‌

तम् आनयस्व धर्मज्ञं मम भ्रातरम् आशु वै । इति ब्रुवन् स नृपतिः कृपणं पर्यदेवयत् ॥

Verse 7

पश्चात्तापाभिसंतप्तो विदुरस्मारमोहित: । भ्रातृस्नेहादिदं राजा संजयं वाक्यमब्रवीत्‌,महाराज धुृतराष्ट्र विदुरकी याद आनेसे मोहित हो पश्चात्तापसे खिन्च हो उठे और भ्रातृस्नेहवश संजयसे पुन: इस प्रकार बोले--

पश्चात्तापाभिसंतप्तो विदुरस्मारमोहितः । भ्रातृस्नेहादिदं राजा संजयं वाक्यमब्रवीत् ॥

Verse 8

गच्छ संजय जानीहि भ्रातरं विदुरं मम । यदि जीवति रोषेण मया पापेन निर्धुत:,संजय! जाओ, मेरे भाई विदुरका पता लगाओ। मुझ पापीने क्रोधवश उन्हें निकाल दिया। वे जीवित तो हैं न?

गच्छ संजय जानीहि भ्रातरं विदुरं मम । यदि जीवति रोषेण मया पापेन निर्धुतः ॥

Verse 9

न हि तेन मम क्षात्रा सुसूक्ष्ममपि किंचन । व्यलीकं कृतपूर्व वै प्राज्ञेनामितबुद्धिना,“अपरिमित बुद्धिवाले मेरे उन विद्वान भाईने पहले कभी कोई छोटा-सा भी अपराध नहीं किया है

न हि तेन मम क्षात्रा सुसूक्ष्ममपि किंचन । व्यलीकं कृतपूर्वं वै प्राज्ञेनामितबुद्धिना ॥

Verse 10

स व्यलीकं पर प्राप्तो मत्त: परमबुद्धिमान्‌ । त्यक्ष्यामि जीवितं प्राज्ञ तं गच्छानय संजय

स व्यलीकं परं प्राप्तो मत्तः परमबुद्धिमान् । त्यक्ष्यामि जीवितं प्राज्ञ तं गच्छानय संजय ॥

Verse 11

तस्य तदू वचन श्रुत्वा राज्ञस्तमनुमान्य च | संजयो बाढमित्युक्त्वा प्राद्रवत्‌ काम्यकं प्रति

वैशम्पायन उवाच—तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राज्ञस्तमनुमान्य च । संजयो बाढमित्युक्त्वा प्राद्रवत् काम्यकं प्रति ॥ ततो वनं समासाद्य यत्र पाण्डववासिनः । ददर्श युधिष्ठिरं राजानं मृगचर्मधरं विदुरेण सह ब्राह्मणैश्च बहुभिः परिवृतम् । भ्रातृभिश्चाभिसंगुप्तं देवैरिव पुरन्दरम् ॥

Verse 12

सो<5चिरेण समासाद्य तद्‌ वन यत्र पाण्डवा: । रौरवाजिनसंवीतं ददर्शाथ युधिष्िरम्‌

सोऽचिरेण समासाद्य तद् वनं यत्र पाण्डवाः । रौरवाजिनसंवीतं ददर्शाथ युधिष्ठिरम् ॥

Verse 13

विदुरेण सहासीन ब्राह्मणैश्व सहस्रश: । भ्रातृभिश्चाभिसंगुप्तं देवैरिव पुरंदरम्‌

विदुरेण सहासीनं ब्राह्मणैश्च सहस्रशः । भ्रातृभिश्चाभिसंगुप्तं देवैरिव पुरन्दरम् ॥

Verse 14

युधिष्ठिरमुपागम्य पूजयामास संजय: । भीमार्जुनयमाश्चापि तद्युक्त प्रतिपेदिरे,युधिष्ठिरके पास पहुँचकर संजयने उनका सम्मान किया। फिर भीम, अर्जुन और नकुल-सहदेवने संजयका यथोचित सत्कार किया

युधिष्ठिरमुपागम्य पूजयामास संजयः । भीमार्जुनयमाश्चापि तद्युक्तं प्रतिपेदिरे ॥

Verse 15

राज्ञा पृष्ट: स कुशलं सुखासीनश्न संजय: । शशंसागमने हेतुमिदं चैवाब्रवीद्‌ वच:,राजा युधिष्ठिरके कुशल-प्रश्न करनेके पश्चात्‌ जब संजय सुखपूर्वक बैठ गया, तब अपने आनेका कारण बताते हुए उसने इस प्रकार कहा

राज्ञा पृष्टः स कुशलं सुखासीनः संजयः । शशंसागमने हेतुमिदं चैवाब्रवीद् वचः ॥

Verse 16

संजय उवाच राजा स्मरति ते क्षत्तर्धुतराष्ट्रो अम्बिकासुत: । त॑ पश्य गत्वा त्वं क्षिप्रं संजीवय च पार्थिवम्‌

सञ्जय उवाच—राजा स्मरति ते क्षत्तः धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः। तं पश्य गत्वा त्वं क्षिप्रं संजीवय च पार्थिवम्॥

Verse 17

सो<नुमान्य नरश्रेष्ठान्‌ पाण्डवान्‌ कुरुनन्दनान्‌ । नियोगाद्‌ राजसिंहस्य गन्तुमरहसि सत्तम

सोऽनुमान्य नरश्रेष्ठान् पाण्डवान् कुरुनन्दनान्। नियोगाद् राजसिंहस्य गन्तुमर्हसि सत्तम॥

Verse 18

वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु विदुरो धीमान्‌ स्‍्वजनवल्लभ: । युधिष्ठटिरस्यानुमते पुनरायाद्‌ गजाह्वयम्‌

वैशम्पायन उवाच—एवमुक्तस्तु विदुरो धीमान् स्वजनवल्लभः। युधिष्ठिरस्यानुमते पुनरायाद् गजाह्वयम्॥

Verse 19

तमब्रवीन्महातेजा धृतराष्ट्रो3म्बिकासुत: । दिष्ट्या प्राप्तोडसि धर्मज्ञ दिष्ट्या स्मरसि मेडनघ

तमब्रवीन्महातेजा धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः। दिष्ट्या प्राप्तोऽसि धर्मज्ञ दिष्ट्या स्मरसि मेऽनघ॥

Verse 20

अद्य रात्रौ दिवा चाहं त्वत्कृते भरतर्षभ । प्रजागरे प्रपश्यामि विचित्र देहमात्मन:,“भरतकुलभूषण! मैं आज दिन-रात तुम्हारे लिये जागते रहनेके कारण अपने शरीरकी विचित्र दशा देख रहा हूँ!

अद्य रात्रौ दिवा चाहं त्वत्कृते भरतर्षभ। प्रजागरे प्रपश्यामि विचित्रं देहमात्मनः॥

Verse 21

सो<ड्कमानीय विदुरं मूर्थन्याप्राय चैव ह । क्षम्यतामिति चोवाच यदुक्तोडसि मयानघ

वैशम्पायन उवाच—ततः स विदुरं पुनरानाय धृतराष्ट्रो नृपो हृदयेनाालिङ्ग्य, मूर्ध्नि च स्नेहात् घ्राणं कृत्वा, उवाच—“क्षम्यतां, अनघ विदुर, यदुक्तं मया तवाप्रियं कठोरं च वाक्यम्।”

Verse 22

|| १ । 4 || हे एक सजा " हि ््क््ट विदुर उवाच क्षान्तमेव मया राजन गुरुर्मे परमो भवान्‌ | एषो5हमागत: शीघ्र त्वद्दर्शनपरायण:

विदुर उवाच—“क्षान्तमेव मया राजन्; गुरुर्मे परमो भवान्। एषोऽहमागतः शीघ्रं त्वद्दर्शनपरायणः।”

Verse 23

भवन्ति हि नरव्याप्र पुरुषा धर्मचेतस: । दीनाभिपातिनो राजन्‌ नात्र कार्या विचारणा

भवन्ति हि नरव्याप्राः पुरुषा धर्मचेतसः। दीनाभिपातिनो राजन्, नात्र कार्या विचारणा॥

Verse 24

पाण्डो: सुता यादृशा मे तादृशास्तव भारत । दीना इतीव मे बुद्धिरभिपन्नाद्य तान्‌ प्रति

पाण्डोः सुता यादृशा मे तादृशास्तव भारत। दीना इतीव मे बुद्धिरभिपन्नाद्य तान् प्रति॥

Verse 25

वैशम्पायन उवाच अन्योन्यमनुनीयैवं भ्रातरौ द्वौ महाद्युती । विदुरो धृतराष्ट्रश्न लेभाते परमां मुदम्‌

वैशम्पायन उवाच—अन्योन्यमनुनीयैवं भ्रातरौ द्वौ महाद्युती। विदुरो धृतराष्ट्रश्च लेभाते परमां मुदम्॥

Frequently Asked Questions

The tension lies between acting impulsively in response to provocation and practicing disciplined patience: Yudhiṣṭhira weighs uncertainty and risk while choosing counsel-guided restraint over reactive escalation.

Vidura teaches that durable rule depends on truth, measured speech, equitable sharing with allies, and strategic endurance—strengthening one’s position gradually rather than through rash moves.

No explicit phalaśruti is stated in this adhyāya; its meta-function is instructional, embedding nīti principles through dialogue and exempla rather than promising a textual merit formula.

Ask anything about Adhyaya 6 of the Mahabharata (Gita Press)

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.

Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App