
दमयन्तीस्वयंवरः — देववेषधारणं, सत्यप्रार्थना, नलवरणम् (Damayantī’s Svayaṃvara: Divine Disguises, Truth-Vow, and Choosing Nala)
Upa-parva: Nalopākhyāna (Tale of Nala and Damayantī) — Svayaṃvara and Recognition Episode
Bṛhadaśva describes the auspicious timing of Damayantī’s svayaṃvara as King Bhīma summons rulers who arrive eager to win her hand. The narrative paints the royal assembly—its ornaments, physical prowess, and ceremonial grandeur—before Damayantī enters and captivates the onlookers. As names are proclaimed, she sees five men of identical appearance (Nala and the four lokapālas in assumed form) and cannot distinguish her intended choice. Distressed, she reflects on traditional signs by which deities are known but finds none visible; she then resolves to seek refuge in a truth-based supplication. With folded hands, she appeals that by the truth of her fidelity and intention, the gods should reveal Nala and restore their own forms. The gods respond by manifesting distinguishing marks (e.g., lack of sweat, garland condition, non-contact with earth), while Nala remains humanly marked. Damayantī then lawfully chooses Nala, places the garland upon him, and the assembly acclaims the decision. The lokapālas grant Nala boons (including auspicious attainments and abilities), depart, and the kings return. Nala and Damayantī marry; Nala rules prosperously, performs sacrifices, and enjoys a period of righteous governance and domestic happiness.
Chapter Arc: इन्द्रलोक में एक असामान्य सन्नाटा है—शक्र पूछते हैं: “वे शूर क्षत्रिय कहाँ हैं? मेरे प्रिय अतिथि-राजा अब दिखाई क्यों नहीं देते?” → इन्द्र की जिज्ञासा देव-व्यवस्था के संतुलन पर टिकती है: जब पृथ्वी के राजा यज्ञ, दान और धर्मपालन से स्वर्ग को पुष्ट करते हैं, तब उनका न आना किसी बड़े परिवर्तन का संकेत है। इसी समय देवर्षि नारद (और संदर्भ में पर्वत) इन्द्रलोक में उपस्थित हैं; संवाद का भार ‘लोकों के आवागमन’ और ‘राजधर्म’ की धुरी पर चढ़ता है। → इन्द्र के प्रश्न के उत्तर में नारद कारण-व्याख्या करते हैं—पृथ्वी पर राजाओं का प्रवाह एक विशेष दिशा में मुड़ गया है; वे किसी महान आयोजन/आह्वान (दमयन्ती के स्वयंवर की ओर) आकर्षित होकर एकत्र हो रहे हैं, इसलिए स्वर्ग में उनका नियमित आगमन घट गया है। → नारद के उत्तर से इन्द्र का संशय शांत होता है: यह स्वर्ग की उपेक्षा नहीं, बल्कि पृथ्वी पर घट रही एक धर्म-सम्मत, राजोचित और नियति-प्रेरित घटना का परिणाम है। देव-लोक ‘दर्शक’ बनकर उस मानवीय लीला की ओर ध्यान करता है। → राजाओं और लोकपालों के प्रस्थान/आगमन का संकेत कथा को पृथ्वी पर दमयन्ती के स्वयंवर की ओर मोड़ देता है—अब प्रश्न यह है कि उस सभा में नल का भाग्य कैसे खुलता है और देव-प्रतिस्पर्धा किस रूप में प्रकट होगी।
Verse 1
#व2न्ी ताज (9) आज ८ चतुष्पठ्चाशत्तमोडध्याय: स्वर्गमें नारद और इन्द्रकी बातचीत
बृहदश्व उवाच—भारत! दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा वचो हंसस्य, ततः प्रभृति न स्वस्था नलं प्रति बभूव सा; नलराजे महतीं प्रीतिम् आससाद।
Verse 2
ततश्रिन्तापरा दीना विवर्णवदना कृशा | बभूव दमयन्ती तु निः:श्वासपरमा तदा
ततः सा चिन्तापरा दीना विवर्णवदना कृशा । बभूव दमयन्ती तु निःश्वासपरमा तदा ॥
Verse 3
ऊर्ध्वदृष्टिर्यानपरा बभूवोन्मत्तदर्शना | पाण्डुवर्णा क्षणेनाथ हृच्छयाविष्टचेतना
ऊर्ध्वदृष्टिर्यानपरा बभूवोन्मत्तदर्शना । पाण्डुवर्णा क्षणेनाथ हृच्छयाविष्टचेतना ॥
Verse 4
न शय्यासनभोगेषु रतिं विन्दति कहिचित् । ननक्तं न दिवा शेते हाहेति रुदती पुन:
न शय्यासनभोगेषु रतिं विन्दति कर्हिचित् । न नक्तं न दिवा शेते हाहेति रुदती पुनः ॥
Verse 5
तामस्वस्थां तदाकारां सख्यस्ता जज्ञुरिज्धितै: ततो विदर्भपतये दमयन्त्या: सखीजन:
तामस्वस्थां तदाकारां सख्यस्ताः ज्ञातलक्षणैः । ततो विदर्भपतये दमयन्त्याः सखीजनाः न्यवेदयन् ॥
Verse 6
न्यवेदयत् तामस्वस्थां दमयन्तीं नरेश्वरे । तच्छुत्वा नृपतिर्भीमो दमयन्तीं सखीगणात्
न्यवेदयत् ताम् अस्वस्थां दमयन्तीं नरेश्वरे । तच्छ्रुत्वा नृपतिर्भीमो दमयन्तीं सखीगणात् ॥
Verse 7
चिन्तयामास तत् कार्य सुमहत् स्वां सुतां प्रति । किमर्थ दुहिता मेउद्य नातिस्वस्थेव लक्ष्यते
चिन्तयामास तत् कार्यं सुमहत् स्वां सुतां प्रति । किमर्थं दुहिता मेऽद्य नातिस्वस्थेव लक्ष्यते ॥
Verse 8
उसकी वैसी आकृति और अस्वस्थ-अवस्थाका क्या कारण है
स समीक्ष्य महीपालः स्वां सुतां प्राप्तयौवनाम् । अपश्यदात्मना कार्यं दमयन्त्याः स्वयंवरम् ॥
Verse 9
स संनिमन्त्रयामास महीपालान् विशाम्पति: । एषो<नुभूयतां वीरा: स्वयंवर इति प्रभो
स संनिमन्त्रयामास महीपालान् विशाम्पतिः । एषोऽनुभूयतां वीराः स्वयंवर इति प्रभो ॥
Verse 10
श्र॒त्वा तु पार्थिवा: सर्वे दमयन्त्या: स्वयंवरम् । अभिजमग्मुस्ततो भीम॑ राजानो भीमशासनात्
श्रुत्वा तु पार्थिवाः सर्वे दमयन्त्याः स्वयंवरम् । अभिजग्मुस्ततो भीमं राजानो भीमशासनात् ॥
Verse 11
हस्त्यश्वरथघोषेण पूरयन्तो वसुन्धराम् । विचित्रमाल्याभरणैर्बलैर्दश्यै: स्वलंकृतै:
दमयन्त्याः स्वयंवर इति श्रुत्वा विदर्भराज्ञो भीमस्याज्ञया बहवः पार्थिवा विदर्भनगरं प्रति जग्मुः। हस्त्यश्वरथघोषेण वसुन्धरां पूरयन्तः, विचित्रमाल्याभरणैः स्वलङ्कृतैर्बलैः सह दृश्यन्ते स्म।
Verse 12
तेषां भीमो महाबाहु: पार्थिवानां महात्मनाम् | यथाहमकरोत् पूजां तेडवसंस्तत्र पूजिता:,महाबाहु राजा भीमने वहाँ पधारे हुए उन महामना नरेशोंका यथायोग्य पूजन किया। तत्पश्चात् वे उनसे पूजित हो वहीं रहने लगे
तेषां पार्थिवानां महात्मनां मध्ये भीमो महाबाहुः यथार्हं पूजां चकार। तेन पूजितास्ते तत्रैवावसन्।
Verse 13
एतस्मिन्नेव काले तु सुराणामृषिसत्तमौ । अटमानौ महात्मानाविन्द्रलोकमितो गतौ
एतस्मिन्नेव काले तु सुराणामृषिसत्तमौ महात्मानौ अटमानौ इतो गत्वेन्द्रलोकं जग्मतुः। तत्र देवराजस्य भवनं प्रविश्य तौ विशेषेण सत्कृतौ सुपूजितौ च बभूवतुः।
Verse 14
नारद: पर्वतश्नैव महाप्राज्ञौं महाव्रतौ । देवराजस्य भवनं विविशाते सुपूजिता
नारदः पर्वतश्चैव महाप्राज्ञौ महाव्रतौ। देवराजस्य भवनं विविशतुः सुपूजितौ॥
Verse 15
तावर्चयित्वा मघवा तत: कुशलमव्ययम् | पप्रच्छानामयं चापि तयो: सर्वगतं विभु:,उन दोनोंकी पूजा करके भगवान् इन्द्रने उनसे उन दोनोंके तथा सम्पूर्ण जगत्के कुशल- मंगल एवं स्वस्थताका समाचार पूछा
तावर्चयित्वा मघवा ततः कुशलमव्ययम्। पप्रच्छानामयं चापि तयोः सर्वगतं विभुः॥
Verse 16
नारद उवाच आवयो: कुशल देव सर्वत्रगतमी श्वर । लोके च मघवन् कृत्स्ने नृपा: कुशलिनो विभो,तब नारदजीने कहा--प्रभो! देवेश्वर! हमलोगोंकी सर्वत्र कुशल है और समस्त लोकमें भी राजालोग सकुशल हैं
नारद उवाच—आवयोः कुशलं देव सर्वत्रगतमीश्वर। लोके च मघवन् कृत्स्ने नृपाः कुशलिनो विभो॥
Verse 17
बृहदश्च उवाच नारदस्य वच: श्रुत्वा पप्रच्छ बलवृत्रहा । धर्मज्ञा: पृथिवीपालास्त्यक्तजीवितयोधिन:
बृहदश्व उवाच—नारदस्य वचः श्रुत्वा पप्रच्छ बलवृत्रहा। धर्मज्ञाः पृथिवीपालास्त्यक्तजीवितयोधिनः॥
Verse 18
शस्त्रेण निधन काले ये गच्छन्त्यपराड्मुखा: । अयं लोको$क्षयस्तेषां यथैव मम कामधुक्
शस्त्रेण निधनकाले ये गच्छन्त्यपराङ्मुखाः। अयं लोकोऽक्षयस्तेषां यथैव मम कामधुक्॥
Verse 19
क्वनुते क्षत्रिया: शूरा न हि पश्यामि तानहम् । आगच्छतो महीपालान् दयितानतिथीन् मम
क्व नु ते क्षत्रियाः शूरा न हि पश्यामि तानहम्। आगच्छतो महीपालान् दयितानतिथीन् मम॥
Verse 20
नारद उवाच शृणु मे मघवन् येन न दृश्यन्ते महीक्षित:
नारद उवाच—शृणु मे मघवन् येन न दृश्यन्ते महीक्षितः।
Verse 21
विदर्भराज्ञो दुहिता दमयन्तीति विश्रुता । रूपेण समतिक्रान्ता पृथिव्यां सर्वयोषित:
नारद उवाच—विदर्भराज्ञो दुहिता दमयन्तीति विश्रुता। रूपेण समतिक्रान्ता पृथिव्यां सर्वयोषितः॥
Verse 22
तस्या: स्वयंवर: शक्र भविता न चिरादिव | तत्र गच्छन्ति राजानो राजपुत्राश्ष सर्वश:,इन्द्र! अब शीघ्र ही उसका स्वयंवर होनेवाला है, उसीमें सब राजा तथा राजकुमार जा रहे हैं
तस्याः स्वयंवरः शक्र भविता न चिरादिव। तत्र गच्छन्ति राजानो राजपुत्राश्च सर्वशः॥
Verse 23
तां रत्नभूतां लोकस्य प्रार्थयन्तो महीक्षित: । काड्क्षन्ति सम विशेषेण बलवृत्रनिष्दन
तां रत्नभूतां लोकस्य प्रार्थयन्तो महीक्षितः। काङ्क्षन्ति सम्यग् विशेषेण बलवृत्रनिषूदन॥
Verse 24
एतस्मिन् कथ्यमाने तु लोकपालाश्व साग्निका: । आजममुर्देवराजस्य समीपममरोत्तमा:,यह बात हो ही रही थी कि देवश्रेष्ठ लोकपालगण अग्निसहित देवराजके समीप आये
एतस्मिन् कथ्यमाने तु लोकपालाश्च साग्निकाः। आजग्मुर्देवराजस्य समीपममरोत्तमाः॥
Verse 25
ततस्ते शुश्रुवु: सर्वे नारदस्य वचो महत् | श्रुत्वैव चाब्रुवन् हृष्टा गच्छामो वयमप्युत
ततस्ते शुश्रुवुः सर्वे नारदस्य वचो महत्। श्रुत्वैव चाब्रुवन् हृष्टा गच्छामो वयमप्युत॥
Verse 26
ततः सर्वे महाराज सगणा: सहवाहना: । विदर्भानभिजम्मुस्ते यतः सर्वे महीक्षित:,महाराज! तदनन्तर वे सब देवता अपने सेवकगणों और वाहनोंके साथ विदर्भदेशमें गये, जहाँ समस्त भूपाल एकत्र हुए थे
ततः सर्वे महाराज सगणाः सहवाहनाः । विदर्भानभिजग्मुस्ते यत्र सर्वे महीक्षितः ॥
Verse 27
नलो<पि राजा कौन्तेय श्रुत्वा राज्ञां समागमम् । अभ्यगच्छददीनात्मा दमयन्तीमनुव्रत:,कुन्तीनन्दन! उदारहृदय राजा नल भी विदर्भनगरमें समस्त राजाओंका समागम सुनकर दमयन्तीमें अनुरक्त हो वहाँ गये
नलोऽपि राजा कौन्तेय श्रुत्वा राज्ञां समागमम् । अभ्यगच्छददीनात्मा दमयन्तीमनुव्रतः ॥
Verse 28
अथ देवा: पथि नल ददृशुर्भूतले स्थितम् । साक्षादिव स्थितं मूर्त्या मन्मथं रूपसम्पदा
अथ देवाः पथि नलं ददृशुर्भूतले स्थितम् । साक्षादिव स्थितं मूर्त्या मन्मथं रूपसम्पदा ॥
Verse 29
त॑ दृष्टवा लोकपालास्ते भ्राजमानं यथा रविम् | तस्थुर्विंगतसंकल्पा विस्मिता रूपसम्पदा
तं दृष्ट्वा लोकपालास्ते भ्राजमानं यथा रविम् । तस्थुर्विगतसंकल्पा विस्मिता रूपसम्पदा ॥
Verse 30
ततोअन्तरिक्षे विष्टभ्य विमानानि दिवौकस: । अनब्रुवन् नैषधं राजन्नवतीर्य नभस्तलात्,राजन्! तब उन देवताओंने अपने विमानोंको आकाशमें रोक दिया और वहाँसे नीचे उतरकर निषधनरेशसे कहा--
ततोऽन्तरिक्षे विष्टभ्य विमानानि दिवौकसः । अनब्रुवन् नैषधं राजन्नवतीर्य नभस्तलात् ॥
Verse 31
भो भो निषधराजेन्द्र नल सत्यव्रतो भवान् | अस्माकं कुरु साहाय्यं दूतो भव नरोत्तम,“निषधदेशके महाराज नरश्रेष्ठ नल! आप सत्य-व्रती हैं, हमलोगोंकी सहायता कीजिये। हमारे दूत बन जाइये”
नारद उवाच— “भो भो निषधराजेन्द्र! नल सत्यव्रतो भवान्। अस्माकं कुरु साहाय्यं, दूतो भव नरोत्तम॥”
Verse 53
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें हंसदमयन्तीयंवादविषयक तिरपनवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते वनपर्वान्तर्गत नलोपाख्याने हंसदमयन्तीसंवादविषयो त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः॥
Verse 54
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि इन्द्रनारदसंवादे चतुष्पञ्चाशत्तमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि इन्द्रनारदसंवादे चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः॥
Verse 196
एवमुक्तस्तु शक्रेण नारद: प्रत्यभाषत । “वे शूरवीर क्षत्रिय कहाँ हैं? अपने उन प्रिय अतिथियोंको आजकल मैं यहाँ आते नहीं देख रहा हूँ इन्द्रके ऐसा पूछनेपर नारदजीने उत्तर दिया
एवमुक्तस्तु शक्रेण नारदः प्रत्यभाषत॥
Damayantī must make a public, binding marital choice while the gods’ disguises render perception unreliable; the dilemma is how to choose rightly without dishonoring divine presence or violating her truthful intention toward Nala.
When external markers fail, ethical action can be stabilized through satya, disciplined intention, and respectful appeal to higher order; discernment is portrayed as both cognitive (inference from signs) and moral (integrity of purpose).
No formal phalaśruti is stated in these verses; the meta-function is exemplary—presenting a model of truthful resolve and correct selection that later readers can treat as normative guidance within the epic’s dharma discourse.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.