Adhyaya 49
Arjuna’s Absence, Bhīma’s Kṣātra-Dharma Appeal, and Bṛhadaśva’s Arrival (Nala-Upākhyāna Begins)
Upa-parva: Nala-Upākhyāna (The Exemplum of King Nala) — Introductory Frame
Janamejaya asks what the Pandavas did while Arjuna (Pārtha) had gone to Śakra-loka for the purpose of obtaining weapons. Vaiśaṃpāyana reports that Yudhiṣṭhira and his brothers, with Draupadī, remained in the Kāmyaka forest, emotionally distressed by separation from Arjuna and by the prior loss of kingdom. In a private moment, Bhīma addresses Yudhiṣṭhira with a strategic-ethical critique: Arjuna is the Pandavas’ principal support; delay increases risk; and kṣatriya dharma, as Bhīma frames it, is oriented toward sovereignty rather than forest withdrawal. Bhīma proposes immediate action against the Dhārtarāṣṭras, presenting it as both feasible and exculpatory for Yudhiṣṭhira if executed by Bhīma. Yudhiṣṭhira responds by consoling Bhīma, affirming that the adversary will be addressed after the stipulated time, and stressing his incapacity to speak untruth. The sage Bṛhadaśva then arrives, is honored with madhuparka, and hears Yudhiṣṭhira’s lament about the dice-game, loss of wealth and kingdom, and Draupadī’s humiliation. Bṛhadaśva counters the claim of unparalleled suffering by introducing the story of King Nala, who suffered a comparable and, in certain respects, more isolating misfortune—thereby initiating the Nala-Upākhyāna.
Chapter Arc: Sanjaya, having heard Dhritarashtra’s anxious reflections, affirms the king’s foreboding: the dice-hall outrage has planted a fire that will not die. → The narration revisits the sabha-apamana—Draupadi dragged to the assembly, the cruel words of Duhshasana and the shameless complicity of Karna—until the Pandavas’ restrained fury becomes a looming certainty. Omens of consequence are recalled: Arjuna’s divine prowess and the Pandavas’ stored-up wrath, now sharpened by humiliation. → The memory that pierces all restraint: Duryodhana displaying his thighs to Draupadi, and Bhima—lips trembling with rage—uttering a vow that those thighs will be broken. The vow stands as an irreversible hinge of fate. → Dhritarashtra’s inner collapse follows: he admits his son does not heed him, treats him as blind and powerless, and thus the king foresees ruin. He recognizes that when Arjuna, Bhima, and Vasudeva Krishna are enraged, no force—sons, ministers, allies—can withstand the coming retribution. → The lament ends not with remedy but with certainty: the insult has become destiny, and the house of Kuru moves toward an unavoidable reckoning.
Shlokas
Verse 1
हि >> आय न [हुक है एकोनपज्चाशत्तमो<ड्ध्याय: संजयके द्वारा धृतराष्ट्रकी बातोंका अनुमोदन और धृतराष्ट्रका संताप संजय उवाच यदेतत् कथित राजंस्त्वया दुर्योधन प्रति । सर्वमेतद् यथातत्त्वं नैतन्मिथ्या महीपते
संजय उवाच । यदेतत्कथितं राजंस्त्वया दुर्योधनं प्रति । सर्वमेतद्यथातत्त्वं नैतन्मिथ्या महीपते ॥
Verse 2
मन्युना हि समाविष्टा: पाण्डवास्ते महौजस: । दृष्टवा कृष्णां सभां नीतां धर्मपत्नीं यशस्विनीम्
सञ्जय उवाच—मन्युना हि समाविष्टाः पाण्डवास्ते महौजसः। दृष्ट्वा कृष्णां सभां नीतां धर्मपत्नीं यशस्विनीम्, तेषां क्रोधोऽभिवर्धते; न ह्येष केवलं स्वजनदुःखहेतुः, धर्मस्यापि परिभवः साध्वीस्त्रीमर्यादायाश्च लङ्घनम्।
Verse 3
दुःशासनस्य ता वाच: श्रुत्वा ते दारुणोदया: । कर्णस्य च महाराज जुगुप्सन्तीति मे मति:
सञ्जय उवाच—दुःशासनस्य ता वाचः श्रुत्वा कर्णस्य च महाराज, ते दारुणोदया पाण्डवाः सर्वान् युष्मान् जुगुप्सन्ति निन्दन्ति च—इति मे मतिḥ।
Verse 4
श्रुतं हि मे महाराज यथा पार्थेन संयुगे | एकादशतलतनु: स्थाणुर्धनुषा परितोषित:
सञ्जय उवाच—श्रुतं हि मे महाराज यथा पार्थेन संयुगे, एकादशतनुना स्थाणुर्भगवान् धनुषा परितोषितः। कुन्तीपुत्रेण धनुर्विद्याप्रभावेन शङ्करः प्रसादित इति।
Verse 5
कैरातं वेषमास्थाय योधयामास फाल्गुनम् । जिज्ञासु: सर्वदेवेश: कपर्दी भगवान् स्वयम्
सञ्जय उवाच—कैरातं वेषमास्थाय योधयामास फाल्गुनम्। जिज्ञासुः सर्वदेवेशः कपर्दी भगवान् स्वयम्॥
Verse 6
तत्रैनं लोकपालास्ते दर्शयामासुरर्जुनम् । अस्त्रहेतो: पराक्रान्तं तपसा कौरवर्षभम्
तत्रैनं लोकपालास्ते दर्शयामासुरर्जुनम्। अस्त्रहेतोः पराक्रान्तं तपसा कौरवर्षभम्॥
Verse 7
नैतदुत्सहते चान्यो लब्धुमन्यत्र फाल्गुनात् साक्षाद् दर्शनमेतेषामी श्वराणां नरो भुवि,इस संसारमें अर्जुनको छोड़कर दूसरा कोई मनुष्य ऐसा नहीं है, जो इन लोकेश्चरोंका साक्षात् दर्शन प्राप्त कर सके
सञ्जय उवाच—नैतदुत्सहते चान्यो लब्धुमन्यत्र फाल्गुनात्। साक्षाद्दर्शनमेतेषामीश्वराणां नरो भुवि॥
Verse 8
महेश्वरेण यो राजन् न जीर्णों हाष्टमूर्तिना । कस्तमुत्सहते वीरो युद्धे जरयितुं पुमान्
सञ्जय उवाच—महेश्वरेण यो राजन् न जीर्णो ह्यष्टमूर्तिना। कस्तमुत्सहते वीरो युद्धे जरयितुं पुमान्॥
Verse 9
आसादितमिदं घोरं तुमुलं लोमहर्षणम् । द्रौपदी परिकर्षद्धि: कोपयद्धिश्व॒ पाण्डवान्
सञ्जय उवाच—आसादितमिदं घोरं तुमुलं लोमहर्षणम्। द्रौपदीं परिकर्षद्धिः कोपयद्धि च पाण्डवान्॥
Verse 10
यत् तु प्रस्फुरमाणौष्ठो भीम: प्राह वचो<र्थवत् । दृष्टवा दुर्योधनेनोरू द्रौपद्या दर्शितावुभौ
सञ्जय उवाच—यत्तु प्रस्फुरमाणौष्ठो भीमः प्राह वचोऽर्थवत्। दृष्ट्वा दुर्योधनेनोरू द्रौपद्या दर्शितावुभौ॥
Verse 11
जब दुर्योधनने द्रौपदीको अपनी दोनों जाँघें दिखायी थीं
सञ्जय उवाच—ऊरू भेत्स्यामि ते पाप गदया भीमवेगया। त्रयोदशानां वर्षाणामन्ते दुर्यूतदेविनः॥
Verse 12
सर्वे प्रहरतां श्रेष्ठा: सर्वे चामिततेजस: । सर्वे सर्वास्त्रिविद्वांसो देवैरपि सुदुर्जया:
सञ्जय उवाच— सर्वे प्रहरतां श्रेष्ठाः सर्वे चामिततेजसः । सर्वे सर्वास्त्रविद्वांसो देवैरपि सुदुर्जयाः ॥
Verse 13
मन्ये मन्युसमुद्धूता: पुत्राणां तव संयुगे । अन्तं पार्था: करिष्यन्ति भार्यामर्षसमन्विता:
सञ्जय उवाच— मन्ये मन्युसमुद्धूताः पुत्राणां तव संयुगे । अन्तं पार्थाः करिष्यन्ति भार्यामर्षसमन्विताः ॥
Verse 14
धृतराष्ट उवाच कि कृतं सूत कर्णेन वदता परुषं वच: । पर्याप्तं वैरमेतावद् यत् कृष्णा सा सभां गता
धृतराष्ट्र उवाच— किं कृतं सूत कर्णेन वदता परुषं वचः । पर्याप्तं वैरमेतावद् यत् कृष्णा सा सभां गता ॥
Verse 15
अपीदानीं मम सुतास्तिष्ठेरन् मन्दचेतस: । येषां भ्राता गुरुज्येछ्ठो विनये नावतिष्ठते,अब भी मेरे मूर्ख पुत्र चुपचाप बैठे हैं। उनका बड़ा भाई दुर्योधन विनय एवं नीतिके मार्गपर नहीं चलता
अपीदानीं मम सुतास्तिष्ठेरन् मन्दचेतसः । येषां भ्राता गुरुज्येष्ठो विनये नावतिष्ठते ॥
Verse 16
ममापि वचन सूत न शुश्रूषति मन्दभाक् । दृष्टवा मां चक्षुषा हीन॑ निर्विचेष्टमचेतसम्,सूत! वह मन्दभागी दुर्योधन मुझे अन्धा, अकर्मण्य और अविवेकी समझकर मेरी बात भी नहीं सुनना चाहता
ममापि वचनं सूत न शुश्रूषति मन्दभाग्यः । दृष्ट्वा मां चक्षुषा हीनं निर्विचेष्टमचेतसम् ॥
Verse 17
ये चास्य सचिवा मन्दा: कर्णमौबलकादय: । ते तस्य भूयसो दोषान् वर्धयन्ति विचेतस:,कर्ण और शकुनि आदि जो उसके मूर्ख मन्त्री हैं, वे भी विचारशून्य होकर उसके अधिक-से-अधिक दोष बढ़ानेकी ही चेष्टा करते हैं
ये चास्य सचिवा मन्दाः कर्णशकुन्यादयः । ते तस्य भूयसो दोषान् वर्धयन्ति विचेतसः ॥
Verse 18
स्वैरमुक्ता हापि शरा: पार्थेनामिततेजसा । निर्दोहेयुर्मम सुतान् किं पुनर्मन्युनेरिता:
स्वैरमुक्ता अपि शराः पार्थेनामिततेजसा । निर्दहेयुर्मम सुतान् किं पुनर्मन्युनेरिताः ॥
Verse 19
पार्थबाहुबलोत्सृष्टा महाचापविनि:सूता: । दिव्यास्त्रमन्त्रमुदिता: सादयेयु: सुरानपि
पार्थबाहुबलोत्सृष्टा महाचापविनिःसृताः । दिव्यास्त्रमन्त्रमुदिताः सादयेयुः सुरानपि ॥
Verse 20
यस्य मन्त्री च गोप्ता च सुहृच्चैव जनार्दन: । हरिस्त्रैलोक्यनाथ: स कि नु तस्य न निर्जितम्,जिनके मन्त्री, संरक्षक और सुहृद् त्रिभुवननाथ, जनार्दन श्रीहरि हैं, वे किसे नहीं जीत सकते?
यस्य मन्त्री च गोप्ता च सुहृच्चैव जनार्दनः । हरिस्त्रैलोक्यनाथः स किं नु तस्य न निर्जितम् ॥
Verse 21
इदं हि सुमहच्चित्रमर्जुनस्येह संजय । महादेवेन बाहुभ्यां यत् समेत इति श्रुति:,संजय! अर्जुनका यह पराक्रम तो बड़े ही आश्वर्यका विषय है कि उन्होंने महादेवजीके साथ बाहुयुद्ध किया, यह मेरे सुननेमें आया है
इदं हि सुमहच्चित्रमर्जुनस्येह संजय । महादेवेन बाहुभ्यां यत् समेत इति श्रुतिः ॥
Verse 22
प्रत्यक्ष सर्वलोकस्य खाण्डवे यत् कृतं पुरा । फाल्गुनेन सहायार्थे वल्लेर्दमोदरेण च
प्रत्यक्षं सर्वलोकस्य खाण्डवे यत्कृतं पुरा । फाल्गुनेन सहायार्थे दामोदरेण च ॥
Verse 23
सर्वथा न हि मे पुत्रा: सहामात्या: ससौबला: । क्रुद्धे पार्थे च भीमे च वासुदेवे च सात्वते
सर्वथा न हि मे पुत्राः सहामात्याः ससौबलाः । क्रुद्धे पार्थे च भीमे च वासुदेवे च सात्वते ॥
Verse 48
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत इन्द्रलहोकाभिगमनपर्वनें धृतराष्ट्रविलापविषयक अड़तालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि इन्द्रलोकाभिगमनपर्वणि धृतराष्ट्रविलापविषयोऽष्टचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः ॥
Verse 49
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि इन्द्रलोकाभिगमनपर्वणि धृतराष्ट्रखेदे एकोनपज्चाशत्तमो5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत इन्द्रलोकाभियगमनपर्वमें धृतराष्ट्रखेदविषयक उनचासवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि इन्द्रलोकाभिगमनपर्वणि धृतराष्ट्रखेदविषय एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः ॥
Frequently Asked Questions
Whether a dispossessed kṣatriya leadership should override a pledged exile term to pursue immediate restitution by force, or maintain truthfulness and time-bound obligation even when delay appears strategically costly.
Crisis governance requires disciplined speech (avoidance of untruth), regulated anger, and attention to timing; additionally, comparative exempla (like Nala’s case) can reframe personal grief into reflective learning rather than impulsive action.
No explicit phalaśruti appears in this adhyāya; the meta-function is structural—introducing the Nala-Upākhyāna as a didactic lens for understanding suffering, recovery, and ethical decision-making.
Ask anything about Adhyaya 49 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.