
Chapter 40: Śiva in Kirāta Disguise Tests Arjuna (Mūka-vadha and the Contest)
Upa-parva: Kirātārjunīya Episode (Śiva as Kirāta; Arjuna’s trial for divine weapons)
Vaiśaṃpāyana describes Śiva (Pinākapāṇi, Hara) arriving in a kirāta disguise, accompanied by Umā and a retinue of diverse beings. The forest becomes abruptly silent, signaling a divine proximity. Arjuna encounters Mūka, a rākṣasa assuming a boar form, and prepares to strike; simultaneously, the disguised kirāta claims the target. Both release arrows that land together, killing Mūka, and a dispute arises over rightful claim and hunting propriety. The kirāta challenges Arjuna to demonstrate full strength; a prolonged engagement follows—archery volleys that Śiva receives unharmed, followed by close combat using bow, sword, trees, stones, and finally fists. Śiva overpowers Arjuna, compressing his body and breath until Arjuna collapses. Pleased, Śiva reveals himself, praises Arjuna’s unmatched kṣatriya valor and endurance, grants him a special divine sight/recognition, and accepts Arjuna’s subsequent apology and submission once the deity’s true identity is disclosed.
Chapter Arc: किरात-वेषधारी महादेव अब अपना रहस्य-स्वरूप प्रकट कर अर्जुन के तप की परीक्षा का फल सुनाते हैं—और देवदेव स्वयं वर देने को उद्यत होते हैं। → शिव अर्जुन की पूर्वजन्म-स्मृति और उसके नारायण-सहचर होने का संकेत देकर उसके तेज का महत्त्व बताते हैं—यह तेज साधारण नहीं, जगत्-धारण करने वाले पुरुषश्रेष्ठों का अंश है। फिर भी, ऐसा वर यदि मिला तो उसका भार और मर्यादा भी उतनी ही कठोर होगी। → अर्जुन विनयपूर्वक ‘घोर’ दिव्यास्त्र—पाशुपत—की याचना करता है, जिससे दानव, राक्षस, भूत-पिशाच, गन्धर्व, नाग आदि का दमन हो सके। शिव प्रसन्न होकर पाशुपतास्त्र प्रदान करते हैं, पर साथ ही उसका भयावह निषेध भी देते हैं—अल्पतेज या अनुचित लक्ष्य पर प्रयोग हुआ तो वह जगत्-विनाशक बन सकता है। → महादेव अर्जुन को महान धनुष (गाण्डीव का उल्लेख/प्रशंसा-प्रसंग) और दिव्य सामर्थ्य का आश्वासन देकर वरदान-सम्पन्न करते हैं। अर्जुन के देखते-देखते शिव उमा सहित हिम-शिखरों, श्वेत तटों और कन्दराओं वाले शुभ पर्वत-प्रदेश को त्यागकर अपने धाम की ओर प्रस्थान करते हैं। → अर्जुन के हाथ में अब ऐसा अस्त्र है जो युद्ध का भाग्य बदल सकता है—पर प्रश्न यह है कि वह इसे कब, किस पर, और किस धर्म-सीमा में प्रयोग करेगा।
Verse 1
हि >> न (0) है चत्वारिशो< ध्याय: भगवान् शंकरका अर्जुनको वरदान देकर अपने धामको प्रस्थान देवदेव उवाच नरस्त्वं पूर्वदेहे वै नारायणसहायवान् । बदर्या तप्तवानुग्र॑ं तपो वर्षायुतान् बहूनू
देवदेव उवाच—पार्थ, पूर्वदेहे त्वं वै नर इति प्रसिद्धो मुनिरासीः; नारायणश्च तव सखा सहायवान्। बदर्यां त्वमुग्रं तपो बहूनि वर्षायुतानि तप्तवान्।
Verse 2
त्वयि वा परमं तेजो विष्णौ वा पुरुषोत्तमे । युवाभ्यां पुरुषाग्रयाभ्यां तेजसा धार्यते जगत्
त्वयि वा परमं तेजो विष्णौ वा पुरुषोत्तमे। युवाभ्यां पुरुषाग्र्याभ्यां तेजसा धार्यते जगत्॥
Verse 3
शक्राभिषेके सुमहद्धनुर्जलदनि:स्वनम् । प्रगृह् दानवा: शस्तास्त्वया कृष्णेन च प्रभो
शक्राभिषेके सुमहद्धनुर्जलदनिःस्वनम्। प्रगृह्य दानवाः शस्तास्त्वया कृष्णेन च प्रभो॥
Verse 4
तदेतदेव गाण्डीवं तव पार्थ करोचितम् । मायामास्थाय यद् ग्रस्तं मया पुरुषसत्तम,पुरुषप्रवर पार्थ! तुम्हारे हाथमें रहनेयोग्य यही वह गाण्डीव धनुष है, जिसे मैंने मायाका आश्रय लेकर अपनेमें विलीन कर लिया था
तदेतदेव गाण्डीवं तव पार्थ करोचितम्। मायामास्थाय यद् ग्रस्तं मया पुरुषसत्तम॥
Verse 5
तूणौ चाप्यक्षयौ भूयस्तव पार्थ यथोचितौ । भविष्यति शरीरं च नीरुजं कुरुनन्दन
तूणौ चाप्यक्षयौ भूयस्तव पार्थ यथोचितौ। भविष्यति शरीरं च नीरुजं कुरुनन्दन॥
Verse 6
प्रीतिमानस्मि ते पार्थ भवान् सत्यपराक्रम: । गृहाण वरमस्मत्त: काड्क्षितं पुरुषोत्तम,पार्थ! तुम्हारा पराक्रम यथार्थ है, इसलिये मैं तुमपर बहुत प्रसन्न हूँ। पुरुषोत्तम! तुम मुझसे मनोवांछित वर ग्रहण करो
देवाधिराज उवाच— प्रीतिमानस्मि ते पार्थ, भवान् सत्यपराक्रमः। गृहाण वरमस्मत्तः काङ्क्षितं पुरुषोत्तम॥
Verse 7
न त्वया पुरुष: कश्रित् पुमान् मर्त्येषु मानद । दिवि वा वर्तते क्षत्रं त्वत्प्रधानमरिंदम
न त्वया पुरुषः कश्चित् पुमान् मर्त्येषु मानद। दिवि वा वर्तते क्षत्रं त्वत्प्रधानमरिंदम॥
Verse 8
अजुन उवाच भगवन् ददासि चेन्महां काम प्रीत्या वृषध्वज । कामये दिव्यमस्त्रं तद् घोरं पाशुपतं प्रभो
अर्जुन उवाच— भगवन् ददासि चेन्मह्यं कामं प्रीत्या वृषध्वज। कामये दिव्यमस्त्रं तद् घोरं पाशुपतं प्रभो॥
Verse 9
यत् तद् ब्रह्मशिरो नाम रौद्रे भीमपराक्रमम् | चुगान्ते दारुणे प्राप्ते कृत्स्नं संहरते जगत्
यत्तद् ब्रह्मशिरो नाम रौद्रे भीमपराक्रमम्। युगान्ते दारुणे प्राप्ते कृत्स्नं संहरते जगत्॥
Verse 10
कर्णभीष्मकृपद्रोणैर्भविता तु महाहव: । त्वत्प्रसादान्न्महादेव जयेयं तान् यथा युधि
कर्णभीष्मकृपद्रोणैर्भविता तु महाहवः। त्वत्प्रसादान्महादेव जयेयं तान् यथा युधि॥
Verse 11
दहेयं येन संग्रामे दानवान् राक्षसांस्तथा । भूतानि च पिशाचांश्व गन्धर्वानथ पन्नगान्
अर्जुन उवाच— भगवन्, तदस्त्रं मे प्रयच्छ येनाहं संग्रामे दानवान् राक्षसान् तथा भूतान् पिशाचांश्च गन्धर्वानथ पन्नगान् दहेयम्। यदभिमन्त्रितमात्रेण सहस्रशः शूलानि, भीमदर्शनाः प्रचण्डगदाश्च, आशीविषाकाराः शराश्च प्रादुर्भवन्ति।
Verse 12
यस्मिज्छुलसहस््राणि गदाश्षोग्रप्रदर्शना: । शराश्षाशीविषाकारा: सम्भवन्त्यनुमन्त्रिते
अर्जुन उवाच— यदनुमन्त्रिते शूलसहस्राणि, उग्रप्रदर्शनाः गदाश्च, आशीविषाकाराः शराश्च सम्भवन्ति, तदस्त्रं मे प्रयच्छ; येनाहं संग्रामे दानवान् राक्षसान् भूतान् पिशाचान् गन्धर्वान् नागांश्च दहेयम्।
Verse 13
युध्येयं येन भीष्मेण द्रोणेन च कृपेण च । सूतपुत्रेण च रणे नित्यं कटुकभाषिणा,उस अस्त्रको पाकर मैं भीष्म, द्रोण, कृपाचार्य तथा सदा कटु भाषण करनेवाले सूतपुत्र कर्णके साथ भी युद्धमें लड़ सकूँ
येनाहं भीष्मेण द्रोणेन च कृपेण च युध्येयम्, तथा सूतपुत्रेण च रणे नित्यं कटुकभाषिणा।
Verse 14
एष मे प्रथम: कामो भगवन् भगनेत्रहन् । त्वत्प्रसादाद् विनिर्वृत्त: समर्थ: स्थामहं यथा
एष मे प्रथमः कामो भगवन् भगनेत्रहन्। त्वत्प्रसादाद् विनिर्वृत्तः समर्थः स्थामहं यथा॥
Verse 15
भव उवाच ददामि ते<स्त्रं दयितमहं पाशुपतं विभो । समर्थो धारणे मोक्षे संहारे चासि पाण्डव
भव उवाच— ददामि तेऽस्त्रं दयितमहं पाशुपतं विभो। समर्थो धारणे मोक्षे संहारे चासि पाण्डव॥
Verse 16
नैतद् वेद महेन्द्रोडपि न यमो न च यक्षराट् वरुणो5प्यथवा वायु: कुतो वेत्स्यन्ति मानवा:,इसे देवराज इन्द्र, यम, यक्षराज कुबेर, वरुण अथवा वायुदेवता भी नहीं जानते। फिर साधारण मानव तो जान ही कैसे सकेंगे?
भव उवाच—नैतद् वेद महेन्द्रोऽपि न यमो न च यक्षराट्। वरुणोऽप्यथवा वायुः कुतो वेत्स्यन्ति मानवाḥ॥
Verse 17
न त्वेतत् सहसा पार्थ मोक्तव्यं पुरुषे क्वचित् । जगद् विनाशयेत् सर्वमल्पतेजसि पातितम्
न त्वेतत् सहसा पार्थ मोक्तव्यं पुरुषे क्वचित्। जगद् विनाशयेत् सर्वमल्पतेजसि पातितम्॥
Verse 18
अवशध्यो नाम नास्त्यत्र त्रैलोक्ये सचराचरे । मनसा चक्षुषा वाचा धनुषा च निपातयेत्
अवशध्यो नाम नास्त्यत्र त्रैलोक्ये सचराचरे। मनसा चक्षुषा वाचा धनुषा च निपातयेत्॥
Verse 19
वैशम्पायन उवाच तच्छुत्वा त्वरित: पार्थ: शुचिर्भूत्वा समाहित: । उपसंगम्य विश्वेशमधीष्वेत्यथ सो<ब्रवीत्
वैशम्पायन उवाच—तच्छुत्वा त्वरितः पार्थः शुचिर्भूत्वा समाहितः। उपसंगम्य विश्वेशमधीष्वेत्यथ सोऽब्रवीत्॥
Verse 20
ततस्त्वध्यापयामास सरहस्यनिवर्तनम् | तदस्त्रं पाण्डवश्रेष्ठ मूर्तिमन्तमिवान्तकम्
ततस्त्वध्यापयामास सरहस्यनिवर्तनम्। तदस्त्रं पाण्डवश्रेष्ठ मूर्तिमन्तमिवान्तकम्॥
Verse 21
उपतस्थे च तत् पार्थ यथा तरयक्षमुमापतिम् । प्रतिजग्राह तच्चापि प्रीतिमानर्जुनस्तदा
वैशम्पायन उवाच—तत् पाशुपतमस्त्रं पार्थ, यथा पूर्वं त्रिनेत्रस्य उमापतेः शिवस्योपतस्थे, तथैव तदा प्रीतिमानर्जुनः प्रतिजग्राह। भगवान् शङ्करः रहस्योपदेशेनोपसंहारविधिना च सह तस्मै पाशुपतं सम्यक् प्रददौ।
Verse 22
ततश्नचाल पृथिवी सपर्वतवनद्रुमा | ससागरवनोद्देशा सग्रामनगराकरा,अर्जुनके पाशुपतास्त्र ग्रहण करते ही पर्वत, वन, वृक्ष, समुद्र, वनस्थली, ग्राम, नगर तथा आबकरों (खानों) सहित सारी पृथ्वी काँप उठी
ततः पृथिवी सपर्वतवनद्रुमा ससागरवनोद्देशा सग्रामनगराकरा चचाल।
Verse 23
शड्खदुन्दुभिघोषाश्व भेरीणां च सहस्रश: । तस्मिन् मुहूर्ते सम्प्राप्ते निर्धातश्न महानभूत्
शङ्खदुन्दुभिघोषाश्च भेरीणां च सहस्रशः। तस्मिन् मुहूर्ते सम्प्राप्ते निर्घातो महानभूत्॥
Verse 24
अथानस्त्रं जाज्वलद् घोरं पाण्डवस्यामितौजस: । मूर्तिमद् वै स्थितं पाश्वे ददृशुर्देवदानवा:
अथास्त्रं जाज्वलद् घोरं पाण्डवस्यामितौजसः। मूर्तिमद् वै स्थितं पाश्वे ददृशुर्देवदानवाः॥
Verse 25
स्पृष्टस्य >यम्बकेणाथ फाल्गुनस्यामितौजस: । यत् किंचिदशुभं देहे तत् सर्व नाशमीयिवत्,भगवान् शंकरके स्पर्श करनेसे अमित तेजस्वी अर्जुनके शरीरमें जो कुछ भी अशुभ था, वह नष्ट हो गया
स्पृष्टस्य त्र्यम्बकेणाथ फाल्गुनस्यामितौजसः। यत् किञ्चिदशुभं देहे तत् सर्वं नाशमीयिवत्॥
Verse 26
स्वर्ग गच्छेत्यनुज्ञातस्त्रयम्बकेण तदार्जुन: । प्रणम्य शिरसा राजनू् प्राञ्जलिदेंवमैक्षत
स्वर्गं गच्छेति त्र्यम्बकेन तदाऽर्जुनोऽनुज्ञातः। स शिरसा प्रणम्य राजन् प्राञ्जलिर्देवमवैक्षत॥
Verse 27
ततः प्रभुस्त्रेदिवनिवासिनां वशी महामतिर्गिरिश उमापति: शिव: । धनुर्महद् देतिजपिशाचसूदनं ददौ भव: पुरुषवराय गाण्डिवम्
ततः प्रभुस्त्रिदिवनिवासिनां वशी महामतिर्गिरिश उमापतिः शिवः। धनुर्महद्दैत्यपिशाचसूदनं ददौ भवः पुरुषवराय गाण्डीवम्॥
Verse 28
ततः शुभं गिरिवरमी श्वरस्तदा सहोमया सिततटसानुकन्दरम् | विहाय त॑ पतगमहर्षिसेवितं जगाम खं पुरुषवरस्य पश्यत:
ततः शुभं गिरिवरमीश्वरस्तदा सहोमया सिततटसानुकन्दरम्। विहाय तं पतगमहर्षिसेवितं जगाम खं पुरुषवरस्य पश्यतः॥
Verse 40
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि कैरातपर्वणि शिवप्रस्थाने चत्वारिंशो5ध्याय:
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि किरातपर्वणि शिवप्रस्थाने चत्वारिंशोऽध्यायः॥
The dilemma concerns rightful claim and conduct in a contested hunt: Arjuna believes the target is his legitimate engagement, while the kirāta asserts prior claim. The episode probes when honor-assertion becomes pride, and how disputes should be resolved under dharmic restraint.
Extraordinary power is ethically conditioned: capability must be proven through endurance and self-control, and finalized through humility—recognizing a higher order beyond personal prowess before receiving divine support.
While not framed as a formal phalaśruti, the narrative implies that correct understanding—submission after ignorance, and recognition of divine authority—functions as the qualifying seal for later attainments (e.g., access to divyastras) within the epic’s mokṣa-and-dharma horizon.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.