Adhyaya 34
Bhīmasena’s Admonition to Yudhiṣṭhira on Rājya and the Ordering of Dharma–Artha–Kāma (Book 3, Chapter 34)
Upa-parva: Draupadī–Bhīmasena Saṃvāda (Exile Counsel on Rājya, Dharma, Artha, Kāma)
Vaiśaṃpāyana reports that, after hearing Draupadī, Bhīmasena approaches Yudhiṣṭhira in anger and argues that the Pāṇḍavas’ kingdom was taken not by dharma or valor but by deceit (dice stratagem), and that continued forest hardship is an avoidable injury to allies and a benefit to adversaries. He frames excessive forbearance as politically misconstrued weakness and asserts that honorable conflict, when forced by dispossession, is preferable to reputational and material erosion. The chapter then pivots into a didactic taxonomy of the puruṣārthas: dharma, artha, and kāma are distinct yet mutually conditioning; dharma without artha becomes impracticable for a ruler, while artha or kāma pursued in isolation becomes socially destructive. Bhīma outlines time-sensitive prioritization (dharma first, then artha, then kāma; with age-based variation) and emphasizes that kṣatriya duty disallows certain livelihoods (begging, servile dependence). He concludes with strategic confidence in the Pāṇḍavas’ martial capacity and urges organized action to reclaim sovereignty, presenting kingship itself as a disciplined practice of protection and governance rather than mere possession.
Chapter Arc: Vaishampayana frames the thirty-fourth chapter as a discourse on dharma and niti, where Yudhishthira—wounded by words yet steady in vow—declares his resolve to uphold his own pledge as the highest law for himself. → Yudhishthira answers the sharp goading of Bhima: he admits the sting of reproach, recalls the deceit of Shakuni and Duryodhana in the dice-hall, and reopens the humiliation of Draupadi as a poison that still burns. The pressure mounts as the question becomes unavoidable—should a king cling to a vow born of a rigged game, or break it to avenge injustice? → Yudhishthira proclaims his unshakable choice: he embraces truth and dharma above life, kingdom, sons, fame, and wealth—asserting that nothing equals even a fraction of satya, and that his pratijna must stand. → He reframes endurance as strength: by keeping the exile terms—twelve years in the forest and the hidden year—he protects the Pandavas’ moral authority and future legitimacy, even while acknowledging the personal torment it causes him and his brothers. → The moral victory is uneasy: Bhima’s fury and the memory of Draupadi’s suffering remain unresolved, leaving the household’s inner war smoldering beneath the outward discipline.
Shlokas
Verse 1
#:2:8 #23:.:7 () हि २ 7 चतुस्त्रिंशो 5 ध्याय: धर्म और नीतिकी बात कहते के युधिष्ठिरकी अपनी प्रतिज्ञाके पालनरूप धर्मपर ही डटे रहनेकी घोषणा वैशग्पायन उवाच स एवमुक्तस्तु महानुभाव: सत्यव्रतो भीमसेनेन राजा । अजातशगत्रुस्तदनन्तरं वै धैर्यान्वितो वाक्यमिदं बभाषे
वैशम्पायन उवाच—स एवमुक्तस्तु महानुभावः सत्यव्रतो भीमसेनेन राजा । अजातशत्रुस्तदनन्तरं वै धैर्यान्वितो वाक्यमिदं बभाषे ॥
Verse 2
युधिछिर उवाच असंशयं भारत सत्यमेतद् यन्मां तुदन् वाक्यशल्यै: क्षिणोषि । न त्वां विगहें प्रतिकूलमेव ममानयाद्धि व्यसनं व आगात्
युधिष्ठिर उवाच—असंशयं भारत सत्यमेतद् यन्मां तुदन् वाक्यशल्यैः क्षिणोषि । न त्वां विगर्हे प्रतिकूलमेव ममानयाद्धि व्यसनं व आगात् ॥
Verse 3
अहं हाक्षानन्वपद्यं जिहीर्षन् राज्यं सराष्ट्र धृतराष्ट्रस्य पुत्रात् । तन्मां शठ: कितव: प्रत्यदेवीत् सुयोधनार्थ सुबलस्य पुत्र:
अहं ह्याक्षानन्वपद्यं जिहीर्षन् राज्यं सराष्ट्रं धृतराष्ट्रस्य पुत्रात् । तन्मां शठः कितवः प्रत्यदेवीत् सुयोधनार्थं सुबलस्य पुत्रः ॥
Verse 4
महामाय: शकुनि: पर्वतीय: सभामध्ये प्रवपन्नक्षपूगान् । अमायिन॑ मायया प्रत्यजैषीत् ततो<पश्यं वृजिनं भीमसेन
युधिष्ठिर उवाच—शकुनिः पर्वतीयो महामायः सभामध्येऽक्षपूगान् प्रवपन्नः । अमायिनं मां मायया प्रत्यजैषीत्; ततोऽपश्यं वृजिनं, भीमसेन ॥
Verse 5
अक्षांश्व दृष्टवा शकुनेर्यथावत् कामानुकूलानयुजो युजश्न । शक्यो नियन्तुमभविष्यदात्मा मन्युस्तु हन्यात् पुरुषस्य धैर्यम्
युधिष्ठिर उवाच—अक्षांश्च दृष्ट्वा शकुनेर्यथावत् कामानुकूलान्, समविषमान् यथेष्टं पततः । शक्यो नियन्तुमभविष्यदात्मा जूते मनः; मन्युस्तु हन्यात् पुरुषस्य धैर्यम् ॥
Verse 6
यन्तुं नात्मा शक््यते पौरुषेण मानेन वीर्येण च तात नद्धः । न ते वाचो भीमसेनाभ्यसूये मन्ये तथा तद् भवितव्यमासीत्
युधिष्ठिर उवाच—यन्तुं नात्मा शक्यते पौरुषेण मानेन वीर्येण च, तात, नद्धः । न ते वाचो भीमसेनाभ्यसूये; मन्ये तथा तद् भवितव्यमासीत् ॥
Verse 7
स नो राजा धृतराष्ट्रस्य पुत्रो न्यपातयद् व्यसने राज्यमिच्छन् । दास््यं च नोडगमयद् भीमसेन यत्राभवच्छरणं द्रौपदी नः
युधिष्ठिर उवाच—स नो राजा धृतराष्ट्रस्य पुत्रो राज्यमिच्छन् व्यसने न्यपातयत् । दास्यं च नोडगमयद्, भीमसेन; यत्राभवच्छरणं द्रौपदी नः ॥
Verse 8
त्वं चापि तद् वेत्थ धनंजयश्न पुनर्यूतायागतानां सभां नः । यन्मा<ब्रवीद् धृतराष्ट्रस्य पुत्र एकग्लहार्थ भरतानां समक्षम्
युधिष्ठिर उवाच—त्वं चापि तद् वेत्थ धनंजयश्च, पुनर्यूतायागतानां सभां नः । यन्मामब्रवीद् धृतराष्ट्रस्य पुत्रः एकग्लहार्थं भरतानां समक्षम् ॥
Verse 9
वने समा द्वादश राजपुत्र यथाकामं विदितमजातशत्रो | अथापरं चाविदितं चरेथा: सर्वे: सह भ्रातृभिश्छझगूढ:
युधिष्ठिर उवाच— “राजपुत्र अजातशत्रो! त्वं द्वादश समाः वने वस, यथाकामं विचरन् सर्वैः विदितः; ततः परं संवत्सरमेकं सर्वथा अविदितः, गूढः संवृतः, भ्रातृभिः सर्वैः सह विचरन् वने निवत्स्यसि।”
Verse 10
त्वां चेच्छुत्वा तात तथा चरन्त- मवभोत्स्यन्ते भरतानां चराशक्ष । अन्यांक्षरेथास्तावतो<ब्दांस्त था त्व॑ निश्चित्य तत् प्रतिजानीहि पार्थ
युधिष्ठिर उवाच— “तात! यदि भरतानां चराः त्वां तथा चरन्तं श्रुत्वा अवबोधयेरन्, गूढवासं च ते विदुः, तर्हि पुनरेव तावद्वर्षाणि वने वसनीयानि। एतन्निश्चित्य, पार्थ, अस्मिन् विषये प्रतिजानीहि।”
Verse 11
चरेश्षेत्रो5विदित: कालमेतं युक्तो राजन् मोहयित्वा मदीयान् । ब्रवीमि सत्यं कुरुसंसदीह तवैव ता भारत पज्च नद्यः
युधिष्ठिर उवाच— “राजन् भारत! यदि त्वं युक्तः सावधानश्च, एतत्कालं अविदितः विचरन्, मदीयान् चरान् मोहयित्वा तिष्ठसि, तर्हि अहं कुरुसंसदि इह सत्यं प्रतिजाने—पञ्च नद्यः, समस्तः पञ्चनददेशश्च, तवैव भविष्यति।”
Verse 12
वयं चैतद् भारत सर्व एव त्वया जिता: कालमपास्य भोगान् | वसेम इत्याह पुरा स राजा मध्ये कुरूणां स मयोक्तस्तथेति
युधिष्ठिर उवाच— “भारत! यदि त्वयैव वयं सर्वे जिताḥ, तर्हि वयमपि तावद्वर्षाणि सर्वान् भोगान् परित्यज्य तथैव वत्स्यामः। एवं स राजा दुर्योधनः पुरा कुरुमध्ये अब्रवीत्; अहं च ‘तथेति’ इति तस्य वचनं प्रत्यगृह्णम्।”
Verse 13
तत्र द्यूतमभवजन्नो जघन्यं तस्मिज्जिता: प्रव्रजिताश्च सर्वे । इत्थं तु देशाननुसंचरामो वनानि कृच्छाणि च कृच्छुरूपा:
तत्रास्माकं द्यूतमभवत् जघन्यं अन्तिमं च; तस्मिन् वयं सर्वे जिताḥ, गृहान् परित्यज्य वने प्रव्रजिताः। एवं वयं कृच्छ्रवेषधारिणः, नानादेशान् वनानि च कृच्छ्राणि, कृच्छ्ररूपाः, अनु संचरामः।
Verse 14
सुयोधनश्वापि न शान्तिमिच्छन् भूय: स मन्योर्वशमन्वगच्छत् । उद्योजयामास कुरूंश्व॒ सर्वान् ये चास्य केचिद् वशमन्वगच्छन्
युधिष्ठिर उवाच— सुयोधनश्चापि न शान्तिमिच्छन् भूयः स मन्योर्वशमन्वगच्छत्। उद्योजयामास कुरूंश्च सर्वान् ये चास्य केचिद्वशमन्वगच्छन्॥
Verse 15
त॑ संधिमास्थाय सतां सकाशे को नाम जह्यादिह राज्यहेतो: । आर्यस्य मन्ये मरणाद् गरीयो यद्धमर्ममुत्क्रम्य महीं प्रशासेत्
तं सन्धिमास्थाय सतां सकाशे को नाम जह्यादिह राज्यहेतोः। आर्यस्य मन्ये मरणाद् गरीयो यद्धर्ममर्यादामुत्क्रम्य महीं प्रशासेत्॥
Verse 16
तदैव चेद् वीर कर्माकरिष्यो यदा द्ूते परिघं पर्यमृक्ष: । बाहू दिधक्षन् वारित: फाल्गुनेन किं दुष्कृतं भीम तदाभविष्यत्
तदैव चेद् वीर कर्माकरिष्यो यदा द्यूते परिघं पर्यमृक्षः। बाहू दिधक्षन् वारितः फाल्गुनेन किं दुष्कृतं भीम तदाभविष्यत्॥
Verse 17
प्रागेव चैवं समयक्रियाया: कि नाब्रवी: पौरुषमाविदान: । प्राप्त तु काल॑ त्वभिपद्य पश्चात् कि मामिदानीमतिवेलमात्थ
प्रागेव चैवं समयक्रियायाः किं नाब्रवीः पौरुषमाविदानः। प्राप्ते तु काले त्वभिपद्य पश्चात् किं मामिदानीमतिवेलमात्थ॥
Verse 18
भूयो5पि दु:ःखं मम भीमसेन दूये विषस्येव रसं हि पीत्वा । यद् याज्ञसेनीं परिक्लिश्यमानां संदृश्य तत् क्षान्तमिति सम भीम
भूयोऽपि दुःखं मम भीमसेन दूये विषस्येव रसं हि पीत्वा। यद् याज्ञसेनीं परिक्लिश्यमानां संदृश्य तत् क्षान्तमिति स्म भीम॥
Verse 19
न त्वद्य शक््यं भरतप्रवीर कृत्वा यदुक्तं कुरुवीरमध्ये । काल प्रतीक्षस्व सुखोदयस्य पक्ति फलानामिव बीजवाप:
न त्वद्य शक्यं भरतप्रवीर कृत्वा यदुक्तं कुरुवीरमध्ये । कालं प्रतीक्षस्व सुखोदयस्य पक्तिफलानामिव बीजवापः ॥
Verse 20
यदा हि पूर्व निकृतो निकृन्तेद् वैरं सपुष्पं सफल॑ विदित्वा । महागुणं हरति हि पौरुषेण तदा वीरो जीवति जीवलोके
यदा हि पूर्वं निकृतो निकृन्तेद् वैरं सपुष्पं सफलं विदित्वा । महागुणं हरति हि पौरुषेण तदा वीरो जीवति जीवलोके ॥
Verse 21
श्रियं च लोके लभते समग्रां मन्ये चास्मै शत्रव: संनमन्ते | मित्राणि चैनमचिराद् भजन्ते देवा इवेन्द्रमुपजीवन्ति चैनम्
श्रियम् च लोके लभते समग्रां मन्ये चास्मै शत्रवः संनमन्ते । मित्राणि चैनमचिराद् भजन्ते देवा इवेन्द्रमुपजीवन्ति चैनम् ॥
Verse 22
मम प्रतिज्ञां च निबोध सत्यां वृणे धर्मममृताज्जीविताच्च । राज्यं च पुत्राश्न यशो धनं च सर्व न सत्यस्य कलामुपैति
मम प्रतिज्ञां च निबोध सत्यां वृणे धर्मममृताज्जीविताच्च । राज्यं च पुत्रांश्च यशो धनं च सर्वं न सत्यस्य कलामुपैति ॥
Verse 34
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि युधिष्ठिरवाक्ये चतुस्त्रिंशो 5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्माभारत वनपर्वके अन्तर्गत अर्जुनाभिगमनपर्वमें युधिष्ठिरवाक्यविषयक चौंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि युधिष्ठिरवाक्ये चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ॥
Frequently Asked Questions
Whether continued endurance in exile remains righteous restraint or becomes a failure of kṣatriya responsibility: Bhīma contends that tolerating deceit-based dispossession harms dependents and emboldens adversaries, making restitution a defensible dharmic necessity.
The chapter teaches a functional integration: dharma is the normative root, artha is the enabling instrument for governance and virtue, and kāma is a regulated outcome; privileging any single aim absolutely produces ethical and political distortion.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-function is instructional—positioning the puruṣārtha framework and kṣatriya role-ethics as interpretive tools for evaluating action, legitimacy, and the timing of strategic engagement within the epic’s broader soteriological horizon.
Ask anything about Adhyaya 34 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.