
Chapter Arc: वन में जल की तीव्र आवश्यकता के बीच युधिष्ठिर नकुल को सरोवर से पानी लाने भेजते हैं—पर वह लौटता नहीं, और मौन वन में अनिष्ट की आहट फैल जाती है। → नकुल के विलम्ब पर सहदेव, फिर अर्जुन, फिर भीम—एक-एक कर उसी दिशा में भेजे जाते हैं। सरोवर-तट पर जल के संकेत (जलाश्रयी वृक्ष, सारसों का कलरव) आशा जगाते हैं, पर प्रत्येक भाई वहाँ पहुँचकर किसी अदृश्य चेतावनी-स्वर को अनसुना कर जल पीता है और अचेत होकर गिर पड़ता है। → अर्जुन दौड़ते हुए आकाशवाणी सुनता है—‘प्रश्नों का उत्तर दिए बिना मत पीओ’—पर वह अवज्ञा कर जल पीता है और तुरंत मूर्छित हो गिर पड़ता है; चारों भाइयों का एक ही सरोवर-तट पर निःशब्द पतन संकट को चरम पर पहुँचा देता है। → इस अध्याय में समाधान नहीं आता; केवल यह स्थापित होता है कि सरोवर पर कोई यक्ष-शक्ति पहरा दे रही है और उसके नियम का उल्लंघन प्राणघातक सिद्ध हो रहा है। → चारों भाई अचेत पड़े हैं; अब युधिष्ठिर स्वयं क्या करेंगे—क्या वे भी जल पीकर गिरेंगे, या यक्ष के प्रश्नों का सामना करेंगे?
Verse 1
हि >> आन (0) हि 7 आम द्वादर्शाधिकत्रिशततमो< ध्याय: पानी लानेके लिये गये हुए नकुल आदि चार भाइयोंका सरोवरके तटपर अचेत होकर गिरना युधिछिर उवाच नापदामस्ति मर्यादा न निमित्तं न कारणम् | धर्मस्तु विभजत्यर्थमुभयो: पुण्यपापयो:
युधिष्ठिर उवाच— नापदामस्ति मर्यादा न निमित्तं न कारणम्। धर्मस्तु विभजत्यर्थमुभयोः पुण्यपापयोः॥
Verse 2
भीम उवाच प्रातिकाम्यनयत् कृष्णां सभायां प्रेष्यवत् तदा । न मया निहततस्तत्र तेन प्राप्ता: सम संशयम्
भीम उवाच— प्रातिकाम्यनयत् कृष्णां सभायां प्रेष्यवत् तदा। न मया निहतस्तत्र तेन प्राप्ताः समंशयम्॥
Verse 3
अजुन उवाच वाचस्तीक्ष्णास्थिभेदिन्य: सूतपुत्रेण भाषिता: । अतितीव्रा मया क्षान्तास्तेन प्राप्ता: सम संशयम्
अर्जुन उवाच— वाचस्तीक्ष्णा अस्थिभेदिन्यः सूतपुत्रेण भाषिताः। अतितीव्रा मया क्षान्तास्तेन प्राप्ताः समंशयम्॥
Verse 4
सहदेव उवाच शकुनिस्त्वां यदाजैषीदक्षद्यूतेन भारत । स मया न हतत्तत्र तेन प्राप्ता: सम संशयम्
सहदेव उवाच— भारत, यदा शकुनिस्त्वां द्यूतेनाजैषीत्, तदा मया स न हतः। तस्यैव कर्मणः फलमिदम्— अद्य वयं धर्मसंकटे महति संशये च पतिताः।
Verse 5
वैशम्पायन उवाच ततो युधिषछिरो राजा नकुलं वाक्यमब्रवीत् । आरुह्द वृक्ष माद्रेय निरीक्षस्व दिशो दश
वैशम्पायन उवाच— ततः स राजा युधिष्ठिरो नकुलं वाक्यमब्रवीत्। आरुह्य वृक्षं माद्रेय निरीक्षस्व दिशो दश॥
Verse 6
पानीयमन्तिके पश्य वृक्षांश्चाप्युदकाश्रितान् । एते हि भ्रातर: श्रान्तास्तव तात पिपासिता:
पानीयमन्तिके पश्य वृक्षांश्चाप्युदकाश्रितान्। एते हि भ्रातरः श्रान्तास्तव तात पिपासिताः॥
Verse 7
नकुलस्तु तथेत्युक्त्वा शीघ्रमारुह्म पादपम् । अब्रवीद् भ्रातरं ज्येष्ठमभिवीक्ष्य समन्तत:,तब नकुल “बहुत अच्छा” कहकर शीघ्र ही एक पेड़पर चढ़ गये और चारों ओर दृष्टि डालकर अपने बड़े भाईसे बोले--
नकुलस्तु तथेत्युक्त्वा शीघ्रम् आरुह्य पादपम्। अब्रवीद् भ्रातरं ज्येष्ठम् अभिवीक्ष्य समन्ततः॥
Verse 8
पश्यामि बहुलान् राजन् वृक्षानुदकसंश्रयान् । सारसानां च निर्हादमत्रोदकमसंशयम्
पश्यामि बहुलान् राजन् वृक्षान् उदकसंश्रयान्। सारसानां च निर्हादम् अत्रोदकमसंशयम्॥
Verse 9
ततोअब्रवीत् सत्यधृतिः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर: । गच्छ सौम्य ततः शीघ्र तूणी: पानीयमानय,तब सत्यका पालन करनेवाले कुन्तीनन्दन युधिष्ठटिरने नकुलसे कहा--'सौम्य! शीघ्र जाओ और तरकसोंमें पानी भर लाओ'
ततोऽब्रवीत् सत्यधृतिः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः— “गच्छ सौम्य ततः शीघ्रं तूणीः पानीयमानय।”
Verse 10
नकुलस्तु तथेत्युक्त्वा भ्रातुर्ज्येछ्सल्थ शासनात् । प्राद्रवद् यत्र पानीयं शीघ्रं चैवान्वपद्यत,नकुल “बहुत अच्छा” कहकर बड़े भाईकी आज्ञासे शीघ्रतापूर्वक गये और जहाँ जलाशय था, वहाँ तुरंत पहुँच गये
नकुलस्तु तथेत्युक्त्वा भ्रातुर्ज्येष्ठस्य शासनात् । प्राद्रवद्यत्र पानीयं शीघ्रं चैवान्वपद्यत ॥
Verse 11
स दृष्टवा विमल तोयं सारसै: परिवारितम् । पातुकामस्ततो वाचमन्तरिक्षात् स शुश्रुवे
स दृष्ट्वा विमलं तोयं सारसैः परिवारितम् । पातुकामस्ततो वाचमन्तरिक्षात् स शुश्रुवे ॥
Verse 12
वहाँ सारसोंसे घिरे हुए जलाशयका स्वच्छ जल देखकर नकुलको उसे पीनेकी इच्छा हुई। इतनेमें ही आकाशसे उनके कानोंमें एक स्पष्ट वाणी सुनायी दी ।।
यक्ष उवाच— मा तात साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः । प्रश्नानुक्त्वा तु माद्रेय ततः पिब हरस्व च ॥
Verse 13
अनादृत्य तु तद् वाक्यं नकुलः सुपिपासितः । अपिबच्छीतलं तोय॑ं पीत्वा च निपपात ह,नकुलकी प्यास बहुत बढ़ गयी थी। उन्होंने यक्षेके कथनकी अवहेलना करके वहाँका शीतल जल पी लिया। पीते ही वे अचेत होकर गिर पड़े
अनादृत्य तु तद्वाक्यं नकुलः सुपिपासितः । अपिबच्छीतलं तोयं पीत्वा च निपपात ह ॥
Verse 14
चिरायमाणे नकुले कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर: । अब्रवीद् भ्रातरं वीर॑ं सहदेवमरिंदमम्,नकुलके लौटनेमें जब अधिक विलम्ब हो गया, तब कुन्तीनन्दन युधिष्ठिरने अपने शत्रुहन्ता वीर भ्राता सहदेवसे कहा--
चिरायमाणे नकुले कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । अब्रवीद् भ्रातरं वीरं सहदेवमरिंदमम् ॥
Verse 15
भ्राता हि चिरयातो न: सहदेव तवाग्रज: । तथैवानय सोदर्य पानीयं च त्वमानय
भ्राता हि चिरयातो नः सहदेव तवाग्रजः । तथैवानय सोदर्यं पानीयं च त्वमानय ॥
Verse 16
सहदेवस्तथेत्यक्त्वा तां दिशं प्रत्यपद्यत । ददर्श च हतं भूमौ भ्रातरं नकुलं तदा,तब सहदेव “बहुत अच्छा” कहकर उसी दिशाकी ओर चल दिये। वहाँ पहुँचकर उन्होंने देखा, भाई नकुल पृथ्वीपर मरे पड़े हैं
सहदेवस्तथेत्युक्त्वा तां दिशं प्रत्यपद्यत । ददर्श च हतं भूमौ भ्रातरं नकुलं तदा ॥
Verse 17
भ्रातृशोकाभिसंतप्तस्तृषया च प्रपीडित: । अभिदुद्राव पानीयं ततो वागभ्यभाषत
भ्रातृशोकाभिसंतप्तस्तृषया च प्रपीडितः । अभिदुद्राव पानीयं ततो वागभ्यभाषत् ॥
Verse 18
भाईके शोकसे उनका हृदय संतप्त हो उठा। साथ ही प्याससे भी वे बहुत कष्ट पा रहे थे; अतः पानीकी ओर दौड़े। उसी समय आकाशवाणी बोल उठी-- ।।
मा तात साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः । प्रश्नानुक्त्वा यथाकामं पिबस्व च हरस्व च ॥
Verse 19
अनादृत्य तु तद् वाक््यं सहदेव: पिपासित: । अपिबच्छीतलं तोय॑ं पीत्वा च निपपात ह,प्यासे सहदेव उस वचनकी अवहेलना करके वहाँका ठंडा जल पीने लगे एवं पीते ही अचेत होकर गिर पड़े
अनादृत्य तु तद्वाक्यं सहदेवः पिपासितः । अपिबच्छीतलं तोयं पीत्वा च निपपात ह ॥
Verse 20
अथाब्रवीत् स विजयं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर: । भ्रातरी ते चिरगतौ बीभत्सो शत्रुकर्शन,तदनन्तर कुन्तीकुमार युधिष्ठिरने अर्जुनसे कहा--“शत्रुनाशन बीभत्सो! तुम्हारे दोनों भाइयोंको गये बहुत देर हो गयी
अथाब्रवीत् स विजयं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । भ्रातरौ ते चिरगतौ बीभत्सो शत्रुकर्शन ॥
Verse 21
तौ चैवानय भद्र ते पानीयं च त्वमानय । त्वं हि नस्तात सर्वेषां द:खितानामपाश्रय:,“तुम्हारा कल्याण हो। तुम उन दोनोंको बुला लाओ और साथ ही पानी भी ले आओ। तात! तुम्हीं हम सब दुःखी बन्धुओंके सहारे हो”
तौ चैवानय भद्र ते पानीयं च त्वमानय । त्वं हि नस्तात सर्वेषां दुःखितानामपाश्रयः ॥
Verse 22
एवमुक्तो गुडाकेश: प्रगृह्म सशरं धनु: । आमुक्तखड््गो मेधावी तत् सर: प्रत्यपद्यत,युधिष्ठिरके ऐसा कहनेपर निद्राविजयी बुद्धिमान् अर्जुन धनुष-बाण और खड़्ग लिये उस सरोवरके तटपर गये
एवमुक्तो गुडाकेशः प्रगृह्य सशरं धनुः । आमुक्तखड्गो मेधावी तत्सरः प्रत्यपद्यत ॥
Verse 23
ततः पुरुषशार्दूली पानीयहरणे गतौ । तौ ददर्श हतौ तत्र भ्रातरौ श्वेतवाहन:,श्वेतवाहन अर्जुनने जल लानेके लिये गये हुए उन दोनों पुरुषसिंह भाइयोंको वहाँ मरे हुए देखा
ततः पुरुषशार्दूली पानीयहरणे गतौ । तौ ददर्श हतौ तत्र भ्रातरौ श्वेतवाहनः ॥
Verse 24
प्रसुप्ताविव तौ दृष्टवा नरसिंह: सुदु:खित: । धनुरुद्यम्य कौन्तेयो व्यलोकयत तद् वनम्
प्रसुप्ताविव तौ दृष्ट्वा नरसिंहः सुदुःखितः । धनुरुद्यम्य कौन्तेयो व्यलोकयत् तद् वनम् ॥
Verse 25
नापश्यत् तत्र किज्चित् स भूतमस्मिन् महावने । सव्यसाची ततः श्रान्त: पानीयं सो5भ्यधावत,जब उस विशाल वनमें उन्हें कोई भी हिंसक प्राणी नहीं दिखायी दिया, तब सव्यसाची अर्जुन थककर पानीकी ओर दौड़े
नापश्यत् तत्र किञ्चित् स भूतमस्मिन् महावने । सव्यसाची ततः श्रान्तः पानीयं सोऽभ्यधावत् ॥
Verse 26
अभिधावंस्ततो वाक्यमन्तरिक्षात् स शुश्रुवे । किमासीदसि पानीयं नैतच्छक्यं बलात् त्वया
अभिधावंस्ततो वाक्यमन्तरिक्षात् स शुश्रुवे । किमासीदसि पानीयं नैतच्छक्यं बलात् त्वया ॥
Verse 27
कौन्तेय यदि प्रश्नांस्तान् मयोक्तान् प्रतिपत्स्यसे । ततः पास्यसि पानीयं हरिष्यसि च भारत
कौन्तेय यदि प्रश्नांस्तान् मयोक्तान् प्रतिपत्स्यसे । ततः पास्यसि पानीयं हरिष्यसि च भारत ॥
Verse 28
वारितस्त्वब्रवीत् पार्थो दृश्यमानो निवारय । यावद् बाणैविंनिर्भिन्न: पुनर्नैंवं वदिष्यसि
वारितस्त्वब्रवीत् पार्थो दृश्यमानो निवारय । यावद् बाणैर्विनिर्भिन्नः पुनर्नैवं वदिष्यसि ॥
Verse 29
एवमुक्त्वा ततः पार्थ: शरैरस्त्रानुमन्त्रितै: । प्रववर्ष दिश: कृत्स्ना: शब्दवेधं च दर्शयन्,ऐसा कहकर अर्जुनने अपनी शब्दवेध-कलाका परिचय देते हुए दिव्यास्त्रोंसे अभिमन्त्रित बाणोंकी सब ओर झड़ी लगा दी
एवमुक्त्वा ततः पार्थः शरैरस्त्रानुमन्त्रितैः । प्रववर्ष दिशः कृत्स्नाः शब्दवेधं च दर्शयन् ॥
Verse 30
कर्णिनालीकनाराचानुत्सूजन् भरतर्षभ । स त्वमोघानिषून् मुक््त्वा तृष्णयाभिप्रपीडित:
कर्णिनालीकनाराचानुत्सृजन् भरतर्षभ । स त्वमोघानिषून् मुक्त्वा तृष्णयाभिप्रपीडितः ॥
Verse 31
यक्ष उवाच कि विघातेन ते पार्थ प्रश्नानुकत्वा ततः पिब
यक्ष उवाच—किं विघातेन ते पार्थ? प्रश्नानुक्त्वा ततः पिब ॥
Verse 32
एवमुक्तस्तत: पार्थ: सव्यसाची धनंजय:
एवमुक्तस्ततः पार्थः सव्यसाची धनंजयः ॥
Verse 33
अथाब्रवीद् भीमसेन कुन्तीपुत्रो युधिछ्ठिर:
अथाब्रवीद् भीमसेनं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥
Verse 34
नकुल: सहदेवश्न बीभत्सुश्च॒ परंतप । चिरं गतास्तोयहेतोर्न चागच्छन्ति भारत
यक्ष उवाच—नकुलः सहदेवश्च बीभत्सुश्च परन्तप । चिरं गतास्तोयहेतोर्न चागच्छन्ति भारत ॥
Verse 35
तांश्वैवानय भद्ठरें ते पानीयं च त्वमानय । तब कुन्तीकुमार युधिष्ठिरने भीमसेनसे कहा--“परंतप! भरतनन्दन! नकुल, सहदेव और अर्जुनको पानीके लिये गये बहुत देर हो गयी। वे अभीतक नहीं आ रहे हैं। तुम्हारा कल्याण हो। तुम जाकर उन्हें बुला लाओ और पानी भी ले आओ” ।।
यक्ष उवाच—तान् श्वैवानय भद्रं ते पानीयं च त्वमानय । भीमसेनस्तथेत्युक्त्वा तं देशं प्रत्यपद्यत ॥
Verse 36
यत्र ते पुरुषव्याप्रा भ्रातरोडस्थ निपातिता: । तान् दृष्टवा दु:खितो भीमस्तृषया च प्रपीडित:
यत्र ते पुरुषव्याघ्रा भ्रातरोऽष्टौ निपातिताः । तान् दृष्ट्वा दुःखितो भीमस्तृषया च प्रपीडितः ॥
Verse 37
तब भीमसेन “बहुत अच्छा” कहकर उस स्थान-पर गये, जहाँ वे पुरुषसिंह तीनों भाई पृथ्वीपर पड़े थे। उन्हें उस अवस्थामें देखकर भीमसेनको बड़ा दुःख हुआ। इधर प्यास भी उन्हें बहुत कष्ट दे रही थी ।।
तांश्च दृष्ट्वा महाबाहुर्दुःखितस्तृषया च सः । अमन्यत महाबाहुः कर्म तद् यक्षरक्षसाम् । स चिन्तयामास तदा योद्धव्यं ध्रुवमद्य वै ॥
Verse 38
पास्यामि तावत् पानीयमिति पार्थो वृकोदर: । ततो<भ्यधावत् पानीयं पिपासु: पुरुषर्षभ:
पश्यामि तावत् पानीयमिति पार्थो वृकोदरः । ततोऽभ्यधावत् पानीयं पिपासुः पुरुषर्षभः ॥
Verse 39
महाबाहु भीमसेनने मन-ही-मन यह निश्चय किया कि “यह यक्षों तथा राक्षस्रोंका काम है।' फिर उन्होंने सोचा; “आज निश्चय ही मुझे शत्रुके साथ युद्ध करना पड़ेगा, अतः पहले जल तो पी लूँ।” ऐसा निश्चय करके प्यासे नरश्रेष्ठ कुन्तीकुमार भीमसेन जलकी ओर दौड़े ।।
यक्ष उवाच— मा तात साहसं कार्षीः; अयं जलाशयः पूर्वमेव मया परिगृहीतः। कौन्तेय, मम प्रश्नान् प्रथमं व्याकुरु; ततः पिब, इच्छसि चेत् जलमादाय च गच्छ।
Verse 40
एवमुक्तस्तदा भीमो यक्षेणामिततेजसा । अनुक्त्वैव तु तान् प्रश्नान् पीत्वैव निपपात ह
एवमुक्तस्तदा भीमो यक्षेणामिततेजसा। अनुक्त्वैव तु तान् प्रश्नान् पीत्वैव निपपात ह॥
Verse 41
ततः कुन्तीसुतो राजा प्रचिन्त्य पुरुषर्षभ: । समुत्थाय महाबाहुर्दहुमानेन चेतसा
ततः कुन्तीसुतो राजा प्रचिन्त्य पुरुषर्षभः। समुत्थाय महाबाहुर्दह्यमानेन चेतसा॥
Verse 42
व्यपेतजननिर्घोष॑ प्रविवेश महावनम् । रुरुभिश्न वराहैश्व पक्षिभिश्न निषेवितम्
व्यपेतजननिर्घोषं प्रविवेश महावनम्। रुरुभिश्च वराहैश्च पक्षिभिश्च निषेवितम्॥
Verse 43
नीलभास्वरवर्णश्न॒ पादपैरुपशोभितम् | भ्रमरैरुपगीतं च पक्षिभिश्न महायशा:,नीले रंगके चमकीले वृक्ष उस वनकी शोभा बढ़ा रहे थे। भ्रमरोंके गुंजन और विहंगोंके कलरवसे वह वनप्रान्त शब्दायमान हो रहा था
नीलभास्वरवर्णैश्च पादपैरुपशोभितम्। भ्रमरैरुपगीतं च पक्षिभिश्च महायशाः॥
Verse 44
स गच्छन् कानने तस्मिन् हेमजालपरिष्कृतम् । ददर्श तत् सर: श्रीमान् विश्वकर्मकृतं यथा
स गच्छन् कानने तस्मिन् हेमजालपरिष्कृतम् । ददर्श तत् सरः श्रीमान् विश्वकर्मकृतं यथा ॥
Verse 45
उपेतं नलिनीजालै: सिन्धुवारै: सवेतसै: । केतकै: करवीरैश्नव पिप्पलैश्वैव संवृतम् । (ततो धर्मसुतः श्रीमान् भ्रातृदर्शनलालस: ।) श्रमार्तस्तदुपागम्य सरो दृष्टवाथ विस्मित:
उपेतं नलिनीजालैः सिन्धुवारैः सवेतसैः । केतकैः करवीरैश्च पिप्पलैश्चैव संवृतम् ॥ ततो धर्मसुतः श्रीमान् भ्रातृदर्शनलालसः । श्रमार्तस्तदुपागम्य सरो दृष्ट्वाथ विस्मितः ॥
Verse 306
अनेकैरिषुसड्घातैरन्तरिक्षे ववर्ष ह । भरतश्रेष्ठ जनमेजय! अर्जुन उस समय कर्णि
अनेकैरिषुसंघातैरन्तरिक्षे ववर्ष ह । भरतश्रेष्ठ जनमेजय कर्णिनालीकनाराचैः शरवर्षं व्यधारयत् ॥ तृषार्तोऽर्जुनः पुनः पुनरमोघैः शरैर्दिवमप्यभ्यवर्षयत् ॥
Verse 311
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत आरणेयपर्वमें मृगका अनुसंधानविषयक तीन सौ ग्यारहवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि आरणेयपर्वणि मृगानुसन्धानविषये एकत्रिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः ॥
Verse 316
अनुक्त्वा च पिबन प्रश्नान् पीत्वैव न भविष्यसि । यक्ष बोला--पार्थ! इस प्रकार प्राणियोंपर आघात करनेसे क्या लाभ? पहले मेरे प्रश्नोंका उत्तर दो
अनुक्त्वा च पिबन् प्रश्नान् पीत्वैव न भविष्यसि । पार्थ! किं लाभोऽस्ति भूतानामेवं प्रहारणे? प्रश्नान् मे प्रतिवद प्रथमं ततः पिब जलम् । यदि त्वं विना प्रतिवचनं पिबसि, पीत्वैव म्रियसे ॥
Verse 323
अवज्ञायैव तां वाचं पीत्वैव निपपात ह । उसके ऐसा कहनेपर कुन्तीपुत्र सव्यसाची धनंजय उसके वचनोंकी अवहेलना करके जल पीने लगे और पीते ही अचेत होकर गिर पड़े
अवज्ञायैव तां वाचं पीत्वैव निपपात ह ।
Verse 3312
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि आरणेयपर्वणि नकुलादिपतने द्वादशाधिकत्रिशततमो<5ध्याय:
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि आरणेयपर्वणि नकुलादिपतने द्वादशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः ।