Adhyaya 282
Dyumatsena’s Restoration and Sāvitrī’s Disclosure of Yama’s Boons (आरण्यकपर्व, अध्याय २८२)
Upa-parva: Sāvitrī-Upākhyāna (Narrative of Sāvitrī and Satyavān)
Mārkaṇḍeya narrates that Dyumatsena, in the great forest, suddenly regains sight and becomes lucid, after which he and Śaibyā search anxiously across āśramas, rivers, forests, and lakes for Satyavān and Sāvitrī. Hearing sounds, they rush forward in fear and are escorted by āśrama-dwelling brāhmaṇas back to the hermitage, where elders console them with instructive royal exempla. Multiple sages and speakers (Suvarcā, Gautama, a disciple, and assembled r̥ṣis including Bhāradvāja, Dālbhya, Māṇḍavya, and Dhaumya) affirm—by virtue-signs, austerity, and observed auspiciousness—that Satyavān lives. Shortly thereafter, Sāvitrī returns at night with Satyavān, joyous; the community inquires about their delay and the cause of Dyumatsena’s regained vision. Satyavān reports a sudden headache and uncharacteristic sleep while woodcutting; Gautama requests Sāvitrī to explain the deeper cause. Sāvitrī states that Nārada had foretold the day of Satyavān’s death; Yama approached, bound him, and led him toward the ancestral direction. By praising Yama with truthful speech, she receives five boons: Dyumatsena’s sight and sovereignty; a hundred sons for her father; a hundred sons for herself; and Satyavān restored with a lifespan of four hundred years. The r̥ṣis praise Sāvitrī as rescuing a sinking royal lineage and depart after honoring the family.
Chapter Arc: Markandeya, speaking to Yudhishthira, turns the tale to Ashoka-vatika: Sita—wasted by grief, in soiled garments yet still radiant with the remnants of royal adornment—sits on stone, ringed by rakshasis, weeping for Rama. → Ravana, inflamed by desire like one pierced by Kama’s arrows, comes to the grove—undaunted even by the gaze of gods, danavas, gandharvas, yakshas, and kimpurushas—approaching Sita with the confidence of a conqueror and the impatience of lust. → Sita, turning away and placing a blade of grass between them as a boundary, answers the night-stalker with scorn and unwavering pativrata resolve—rejecting him utterly and refusing consent in word, mind, and body. → Ravana’s entreaty and threats fail to bend her; after speaking, the rakshasa-lord vanishes from that place and departs in the direction he desires, leaving Sita still in captivity but morally unshaken. → Sita remains in Ashoka-vatika under rakshasi watch, sustained by the assurance and service of Trijata—her fate suspended between Ravana’s renewed schemes and Rama’s yet-unseen arrival.
Shlokas
Verse 1
8 () ऑपफज अप एकाशीत्यवथिकद्वधिशततमो< ध्याय: रावण और सीताका संवाद मार्कण्डेय उवाच ततस्तां भर्तृशोकार्ता दीनां मलिनवाससम् | मणिशेषाभ्यलड्कारां रुदतीं च पतिव्रताम्
मार्कण्डेय उवाच—ततः सा भर्तृशोकार्ता दीना मलिनवाससम्। मणिशेषाभ्यलङ्कारां रुदतीं च पतिव्रताम्॥
Verse 2
राक्षसीभिरुपास्यन्तीं समासीनां शिलातले । रावण: कामबाणार्तों ददर्शोपससर्प च
राक्षसीभिरुपास्यन्तीं समासीनां शिलातले। रावणः कामबाणार्तो ददर्शोपससर्प च॥
Verse 3
देवदानवगन्धर्वयक्षकिम्पुरुषैर्युधि । अजितो5शोकवनिकां ययौ कन्दर्पपीडित:
देवदानवगन्धर्वयक्षकिम्पुरुषैर्युधि। अजितोऽशोकवनिकां ययौ कन्दर्पपीडितः॥
Verse 4
दिव्याम्बरधर: श्रीमान् सुमृष्टमणिकुण्डल: । विचित्रमाल्यमुकुटो वसन््त इव मूर्तिमान्
दिव्याम्बरधरः श्रीमान् सुमृष्टमणिकुण्डलः । विचित्रमाल्यमुकुटो वसन्त इव मूर्तिमान् ॥
Verse 5
न कल्पवृक्षसदृशो यत्नादपि विभूषित: । श्मशानचैत्यद्रुमवद् भूषितो5पि भयंकर:
न कल्पवृक्षसदृशो यत्नादपि विभूषितः । श्मशानचैत्यद्रुमवद् भूषितोऽपि भयंकरः ॥
Verse 6
स तस्यास्तनुमध्याया: समीपे रजनीचर: । ददृशे रोहिणीमेत्य शनैश्वर इव ग्रह:,सूक्ष्म कटिप्रदेशवाली सीताके समीप खड़ा हुआ वह राक्षस रोहिणी नक्षत्रके निकट पहुँचे हुए शनैश्वर ग्रहके समान भयंकर दिखायी देता था
स तस्यास्तनुमध्यायाः समीपे रजनीचरः । ददृशे रोहिणीमेत्य शनैश्वर इव ग्रहः ॥
Verse 7
स तामामन्त्र्य सुश्रोणीं पुष्पकेतुशराहत: । इदमित्यब्रवीद् वाक््यं त्रस्तां रीहीमिवाबलाम्,कामदेवके बाणोंसे घायल हुआ रावण मृगीके समान भयभीत हुई उस सुन्दरी अबलाको सम्बोधित करके इस प्रकार बोला--
स तामामन्त्र्य सुश्रोणीं पुष्पकेतुशराहतः । इदमित्यब्रवीद् वाक्यं त्रस्तां हरिणीमिवाबलाम् ॥
Verse 8
सीते पर्याप्तमेतावत् कृतो भर्तुरनुग्रह: । प्रसादं कुरु तन्वज्ञि क्रियतां परिकर्म ते
सीते पर्याप्तमेतावत् कृतो भर्तुरनुग्रहः । प्रसादं कुरु तन्वङ्गि क्रियतां परिकर्म ते ॥
Verse 9
भजस्व मां वरारोहे महाहाभिरणाम्बरा । भव मे सर्वनारीणामुत्तमा वरवर्णिनी,“वरारोहे! मुझे अंगीकार करो और बहुमूल्य वस्त्राभूषणोंसे भूषित हो मेरी सब स्त्रियोंमें श्रेष्ठ तथा सुन्दरी पटरानी बनो
भजस्व मां वरारोहे महाहाभिरणाम्बरा । भव मे सर्वनारीणामुत्तमा वरवर्णिनी ॥
Verse 10
सन्ति मे देवकन्याश्र गन्धर्वाणां च योषित: । सन्ति दानवकन्याक्ष दैत्यानां चापि योषित:
सन्ति मे देवकन्याश्र गन्धर्वाणां च योषित: । सन्ति दानवकन्याक्ष दैत्यानां चापि योषित: ॥
Verse 11
चतुर्दश पिशाचानां कोट्यो मे वचने स्थिता: । द्विस्तावत् पुरुषादानां रक्षसां भीमकर्मणाम्
चतुर्दश पिशाचानां कोट्यो मे वचने स्थिता: । द्विस्तावत् पुरुषादानां रक्षसां भीमकर्मणाम् ॥
Verse 12
ततो मे त्रिगुणा यक्षा ये मद्बाघनकारिण: । केचिदेव धनाध्यक्ष॑ भ्रातरं मे समाश्रिता:,“इनकी अपेक्षा तिगुनी संख्या मेरे आज्ञापालक यक्षोंकी है। यक्षोंमेंसे कुछ ही मेरे भाई धनाध्यक्ष कुबेरकी सेवामें रहते हैं
ततो मे त्रिगुणा यक्षा ये मद्बाघनकारिण: । केचिदेव धनाध्यक्ष॑ भ्रातरं मे समाश्रिता: ॥
Verse 13
गन्धर्वाप्सरसो भद्रे मामापानगतं सदा । उपतिष्ठन्ति वामोरु यथैव भ्रातरं मम
गन्धर्वाप्सरसो भद्रे मामापानगतं सदा । उपतिष्ठन्ति वामोरु यथैव भ्रातरं मम ॥
Verse 14
पुत्रो5हमपि विप्रषें: साक्षाद् विश्रवसो मुने: । पडञ्चमो लोकपालानामिति मे प्रथितं यश:
मार्कण्डेय उवाच—अहं अपि विप्रर्षेः साक्षाद् विश्रवसो मुनेः पुत्रः। लोकपालानां चतुर्णाम् (इन्द्रस्य यमस्य वरुणस्य कुबेरस्य च) अतिरिच्य ‘पञ्चमः लोकपालः’ इति मे यशः सर्वत्र प्रथितम्॥
Verse 15
दिव्यानि भक्ष्यभोज्यानि पानानि विविधानि च | यथैव त्रिदशेशस्य तथैव मम भाविनि,'भामिनि! देवराज इन्द्रकी भाँति मुझे भी दिव्य भक्ष्य-भोज्य पदार्थ तथा नाना प्रकारके पेय रस उपलब्ध होते हैं
मार्कण्डेय उवाच—भामिनि, ममापि दिव्यानि भक्ष्यभोज्यानि पानानि च विविधानि सन्ति; यथैव त्रिदशेशस्य, तथैव मम भाविनि॥
Verse 16
क्षीयतां दुष्कृतं कर्म वनवासकृतं तव । भार्या मे भव सुश्रोणि यथा मन्दोदरी तथा
मार्कण्डेय उवाच—सुश्रोणि, तव वनवासकृतं दुःखहेतुकं दुष्कृतं कर्म क्षीयताम्। अतः त्वं मन्दोदरीव मम भार्या भव॥
Verse 17
इत्युक्ता तेन वैदेही परिवृत्य शुभानना । तृणमन्तरत: कृत्वा तमुवाच निशाचरम्
तदुक्ता तेन वैदेही शुभानना परिवृत्य। तृणमन्तरितं कृत्वा तमुवाच निशाचरम्॥
Verse 18
अशिवेनातिवामोरूरजस््र॑ नेत्रवारिणा । स्तनावपतितौ बाला संहतावभिवर्षती
अशिवेनातिवामोरूरश्रुनेत्रवारिणा। स्तनावपतितौ बाला संहतावभिवर्षती॥
Verse 19
असकृद् वदतो वाक्यमीदृशं राक्षसे श्वर
मārkaṇḍeya उवाच— हे राक्षसेश्वर, हे राक्षसराज! तव मुखात् ईदृशं शोकजनकं वाक्यम् असकृद् निष्क्रान्तम्; अहं चाभाग्या तानि वचनानि पुनः पुनः श्रोतुम् अवश्या जाता। भद्रसुख, तव कल्याणं भवतु; मत्तो मनः निवर्तय।
Verse 20
विषादयुक्तमेतत् ते मया श्रुतमभाग्यया । तद् भद्गसुख भद्ठरं ते मानसं विनिवर्त्यताम्
मārkaṇḍeya उवाच— अहं अभाग्या तवैतत् विषादयुक्तं वचनं श्रुतवती। तस्मात्, हे भद्रसुख, तव कल्याणं भवतु; तव मानसं मत्तः विनिवर्त्यताम्।
Verse 21
परदारास्म्यलभ्या च सततं च पतिव्रता । न चैवोपयिकी भार्या मानुषी कृपणा तव
परदारास्मि, अलभ्या च तव; सततं च पतिव्रता। न चैवोपयुज्ये भार्या तव— मानुषी कृपणा अहं, न निशाचरस्य ते योग्या।
Verse 22
विवशां धर्षयित्वा च कां त्वं प्रीतिमवाप्स्यसि । प्रजापतिसमो वितप्रो ब्रह्ययोनि: पिता तव
विवशां धर्षयित्वा कां त्वं प्रीतिम् अवाप्स्यसि? प्रजापतिसमो विप्रः ब्रह्मयोनिḥ पिता तव।
Verse 23
न च पालयसे धर्म लोकपालसम: कथम् | भ्रातरं राजराजानं महेश्वरसखं प्रभुम्
न च पालयसे धर्मं लोकपालसमः कथम्। भ्रातरं राजराजानं महेश्वरसखं प्रभुम्, धनेश्वरं व्यपदिशन् कथं त्विह न लज्जसे॥
Verse 24
।। इत्युक्त्वा प्रारूवत् सीता कम्पयन्ती पयोधरौ
इत्युक्त्वा प्ररुरोद सीता कम्पयन्ती पयोधरौ।
Verse 25
तस्या रुदत्या भाविन्या दीर्घा वेणी सुसंयता
तस्या रुदत्या भाविन्या दीर्घा वेणी सुसंयता।
Verse 26
श्रुत्वा तद् रावणो वाक्यं सीतयोक्तं सुनिष्ठरम्
श्रुत्वा तद् रावणो वाक्यं सीतयोक्तं सुनिष्ठुरम्। न त्वामकामां सुश्रोणीं समेष्ये चारुहासिनीम्॥
Verse 27
प्रत्याख्यातो5पि दुर्मेधा: पुनरेवाब्रवीद् वच: । काममड्ननि मे सीते दुनोतु मकरध्वज:
प्रत्याख्यातोऽपि दुर्मेधा पुनरेवाब्रवीद् वचः। काममग्निर्मे सीते दुनोतु मकरध्वजः॥
Verse 28
कि नु शकक्यं मया कर्तु यत् त्वमद्यापि मानुषम्,“तुम आज भी उस मनुष्य रामके प्रति ही, जो हम लोगोंका आहार है, अनुराग दिखाती जा रही हो; ऐसी दशामें मैं क्या कर सकता हूँ?
किं नु शक्यं मया कर्तुं यत् त्वमद्यापि मानुषम्।
Verse 29
आहारभूतमस्माकं राममेवानुरुध्यसे,“तुम आज भी उस मनुष्य रामके प्रति ही, जो हम लोगोंका आहार है, अनुराग दिखाती जा रही हो; ऐसी दशामें मैं क्या कर सकता हूँ?
मार्कण्डेय उवाच— “अद्यापि त्वं तमेव रामं प्रति स्नेहमनुवर्तसे, योऽस्माकम् आहारभूतः। एवं स्थितेऽहं किं करिष्यामि?”
Verse 30
इत्युक्त्वा तामनिन्द्याड्रीं स राक्षसमहेश्वर: । तत्रैवान्तहितो भूत्वा जगामाभिमतां दिशम्
इत्युक्त्वा तामनिन्द्यां गिरिं स राक्षसमहेश्वरः । तत्रैवान्तर्हितो भूत्वा जगामाभिमतां दिशम् ॥
Verse 31
अनिन्द्य अंगोंवाली सीतासे ऐसा कहकर राक्षसराज रावण वहीं अन्तर्धान हो अभीष्ट दिशाकी ओर चल दिया ।। राक्षसीभि: परिवृता वैदेही शोककर्शिता । सेव्यमाना त्रिजटया तत्रैव न्न्यवसत् तदा
एवमुक्त्वाऽनिन्द्याङ्गीं सीतां राक्षसराड् रावणः । तत्रैवान्तर्हितो भूत्वा जगामाभिमतां दिशम् ॥ राक्षसीभिः परिवृता वैदेही शोककर्शिता । सेव्यमाना त्रिजटया तत्रैव न्यवसत्तदा ॥
Verse 183
उवाच वाक्य त॑ क्षुद्रे वैदेही पतिदेवता । रावणके ऐसा कहनेपर परम सुन्दर जाँघोंसे सुशोभित
रावणेनैवमुक्ता सा वैदेही पतिदेवता । सुमुखी वरजङ्घा च तृणमन्तरधाय च ॥ पराङ्मुखी बाष्पपूर्णा राक्षसानाममङ्गलम् । पीनोन्नतस्तनी नित्यं तैरेवाम्भोभिरार्द्रिता ॥ तं क्षुद्रं निशिचरं प्रति वाक्यमेतदुवाच ह ॥
Verse 246
शिरोधरां च तन्वज्जी मुखं प्रच्छाद्य वाससा । ऐसा कहकर तन्वंगी सीता अपनी गर्दन और मुखको कपड़ेसे ढककर फूट-फ़ूटकर रोने लगीं। उस समय छाती धड़कनेके कारण उनके स्तन काँप रहे थे
शिरोधरां च तन्वङ्गी मुखं प्रच्छाद्य वाससा । रुरोद भृशदुःखार्ता स्तनौ चास्याः प्रचालितौ ॥
Verse 253
ददृशे स्वसिता स्निग्धा काली व्यालीव मूर्थनि । अच्छी तरह रोती हुई भामिनी सीताके मस्तकपर बँधी हुई स्निग्ध, असित एवं विशाल वेणी काली नागिनके समान दिखायी देती थी
ददृशे स्वसिता स्निग्धा काली व्यालीव मूर्धनि ।
Verse 273
न त्वामकामां सुश्रोणीं समेष्ये चारुहासिनीम् । सीताके मुखसे यह अत्यन्त निछ्ठदर वचन सुनकर और उनके द्वारा कोरा उत्तर पाकर भी दुर्बुद्धि रावण पुन: इस प्रकार कहने लगा--'सीते! भले ही कामदेव मेरे शरीरको पीड़ा देता रहे
न त्वामकामां सुश्रोणीं समेष्ये चारुहासिनीम् ।
Verse 280
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत रामोपाख्यानपर्वमें त्रिजटाद्वारा सीताको आश्वासनविषयक दो सौ अस्सीवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि त्रिजटाद्वारा सीताश्वासनविषयो द्विशततमोऽशीतितमोऽध्यायः समाप्तः ।
Verse 281
इधर शोकसे दुबली हुई सीता राक्षसियोंसे घिरकर त्रिजटासे सुसेवित हो अशोकवाटिकामें ही रहने लगीं ।। इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि सीतारावणसंवादे एकाशीत्यधिकद्धिशततमो<5ध्याय:
इधर शोकदुर्बला सीता राक्षसीभिः परिवृता त्रिजटया सुसेविता अशोकवाटिकायामेव न्यवसत् । इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि सीतारावणसंवादे एकाशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।
Frequently Asked Questions
The tension between foreknown mortality and steadfast duty: Sāvitrī acts under a confirmed prediction of Satyavān’s death yet maintains disciplined accompaniment and truthful address, converting crisis into restoration.
Truthful, restrained, and consistent conduct (satya–tapas–ācāra) is portrayed as a stabilizing force that can restore social order—health, kingship, and progeny—when affirmed by both divine and communal witnesses.
No formal phalaśruti formula is stated here; the meta-commentary is enacted through the r̥ṣis’ public praise, which functions as an authoritative endorsement of Sāvitrī’s dharmic efficacy within the narrative frame.
Ask anything about Adhyaya 282 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.