Adhyaya 28
Draupadī’s Lament and the Question of Kṣatriya Forbearance (द्रौपद्याः शोकप्रलापः क्षमानिर्णयश्च)
Upa-parva: Draupadī–Yudhiṣṭhira Saṃvāda (Forest-exile lament and kṣātra-ethics discourse)
Vaiśaṃpāyana describes the Pandavas seated in the forest at evening with Draupadī, engaged in sorrowful conversation. Draupadī, portrayed as beloved, learned, and devoted, speaks to Yudhiṣṭhira with a sustained critique of the Kaurava leaders’ apparent lack of remorse. She contrasts the Pandavas’ former royal life—ornamented seats, fine garments, abundant and ritually prepared food given to brahmins, ascetics, and householders—with their current austerity in exile. Her rhetoric repeatedly asks why Yudhiṣṭhira’s anger does not increase upon seeing his brothers—Bhīma, Arjuna, Nakula, Sahadeva—and herself reduced to forest living despite being “unfit for suffering.” She emphasizes that a kṣatriya without righteous vigor is socially disregarded, and warns that indiscriminate forgiveness toward adversaries is not appropriate; enemies, she argues, can be overcome through tejas (assertive strength). The chapter thus frames an ethical dilemma: the limits of kṣānti, the timing of justice, and the psychological burden of delayed retaliation under dharma.
Chapter Arc: द्रौपदी के अनुतापपूर्ण वचनों के बाद कथा एक नीति-आख्यान की ओर मुड़ती है: असुरराज बलि अपने पितामह प्रह्लाद से पूछता है—क्षमा श्रेष्ठ है या तेज? → प्रह्लाद क्षमा की मर्यादा और तेज की आवश्यकता—दोनों का सूक्ष्म विधान बताता है: अज्ञानवश हुए अपराध की जाँच कर क्षमा, पर जान-बूझकर किए अपराध पर दण्ड; एक अपराध क्षम्य, पुनरावृत्ति पर वध तक का विधान; देश-काल, अपने बलाबल और लोक-भय का विचार। → नीति का धारदार निष्कर्ष उभरता है—जो जान-बूझकर अपराध करे, उसे ‘क्षमा’ का कवच नहीं; और जो बार-बार अपकार करे, उसके लिए तेज ही धर्मरक्षा है। → आख्यान का सार द्रौपदी के वर्तमान आग्रह से जुड़ता है: कौरव लोभी और सतत अपकारकर्ता हैं; उनके प्रति अब क्षमा का समय नहीं—उचित काल आने पर तेज प्रकट करना ही राजधर्म है। → द्रौपदी की वाणी युधिष्ठिर के धैर्य को चुनौती देती है—क्या वे क्षमा की सीमा पार कर प्रतिकार का संकल्प करेंगे, या अभी भी नीति-बंधनों में बँधे रहेंगे?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्माभारत वनपर्वके अन्तर्गत अर्जुनाथिगमनपर्वमें द्रौपदीके अनुतापपूर्णगचनविषयक सत्ताईसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २७ ॥ #ऑप5.0 #:०० () हे - क्षरते इति क्षत्रमू--जो दुष्टोंका क्षरण--नाश करता है
वैशम्पायन उवाच—इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि द्रौपद्याः अनुतापवचनविषयकोऽध्यायः सप्तविंशः समाप्तः॥ अथाष्टाविंशोऽध्याय आरभ्यते—प्रह्लादबलिसंवादवर्णनं, तेजःक्षमानयोः यथायोग्यावसरप्रदर्शनम्॥ द्रौपद्युवाच—अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्; प्रह्लादस्य च संवादं बलेर्वैरोचनस्य च॥
Verse 2
असुरेन्द्रं महाप्राज्ञं धर्माणामागतागमम् | बलि: पप्रच्छ दैत्येन्द्रं प्रह्मादं पितरं पितु:
वैशम्पायन उवाच—असुरेन्द्रं महाप्राज्ञं धर्माणामागतागमम्। बलिः पप्रच्छ दैत्येन्द्रं प्रह्लादं पितरं पितुः॥
Verse 3
बलिरुवाच क्षमा स्विच्छेयसी तात उताहो तेज इत्युत । एतन्मे संशयं तात यथावद् ब्रूहि पृच्छते
बलिरुवाच—क्षमा स्विच्छेयसी तात उताहो तेज इत्युत। एतन्मे संशयं तात यथावद् ब्रूहि पृच्छतः॥
Verse 4
श्रेयो यदत्र धर्मज्ञ ब्रूहि मे तदसंशयम् । करिष्यामि हि तत् सर्व यथावदनुशासनम्,धर्मज्ञ! इनमें जो श्रेष्ठ है, वह मुझे अवश्य बताइये, मैं आपके सब आदेशोंका यथावत् पालन करूँगा
श्रेयो यदत्र धर्मज्ञ ब्रूहि मे तदसंशयम्। करिष्यामि हि तत् सर्वं यथावदनुशासनम्॥
Verse 5
तस्मै प्रोवाच तत् सर्वमेवं पृष्ट: पितामह: । सर्वनिश्चयवित् प्राज्ञ: संशयं परिपृच्छते
एवं पृष्टः पितामहः सर्वनिश्चयवित् प्राज्ञः तस्मै तत् सर्वं प्रोवाच। पृच्छतः संशयं दृष्ट्वा तदपनोदनाय यथावद् अवदत्, विषयं च दृढनिश्चये प्रतिष्ठापयामास।
Verse 6
प्रह्माद उवाच न श्रेय: सततं तेजो न नित्य॑ं श्रेयसी क्षमा | इति तात विजानीहि द्वयमेतदसंशयम्
प्रह्लाद उवाच—तात, न सततं तेजः श्रेयः; न च नित्यं क्षमा श्रेयसी। इति विजानीहि; एतद् द्वयम् असंशयम्।
Verse 7
यो नित्यं क्षमते तात बहून् दोषान् स विन्दति | भृत्या: परिभवन्त्येममुदासीनास्तथारय:
यो नित्यं क्षमते तात बहून् दोषान् स विन्दति। भृत्याः परिभवन्त्येनम् उदासीनास्तथारयः॥
Verse 8
सर्वभूतानि चाप्यस्य न नमन्ति कदाचन । तस्मान्नित्यं क्षमा तात पण्डितैरपि वर्जिता
सर्वभूतानि चाप्यस्य न नमन्ति कदाचन। तस्मान्नित्यं क्षमा तात पण्डितैरपि वर्जिता॥
Verse 9
अवज्ञाय हि त॑ भृत्या भजन्ते बहुदोषताम् | आदातु चास्य वित्तानि प्रार्थयन्तेडल्पचेतस:
अवज्ञाय हि तं भृत्या भजन्ते बहुदोषताम्। आदातुं चास्य वित्तानि प्रार्थयन्त्यल्पचेतसः॥
Verse 10
यान॑ वस्त्राण्यलंकाराज्छयनान्यासनानि च । भोजनान्यथ पानानि सर्वोपकरणानि च
वस्त्राण्यलंकारान् शय्यान्यासनानि च । भोजनानि तथा पानानि सर्वोपकरणानि च । विविधकर्मसु नियुक्ता मूढाः सेवकाः क्षमाशीलस्य स्वामिनो रथं च स्वं च द्रव्यं यथाकामं उपयुञ्जते; स्वामिनोऽपि आज्ञायां सति परेभ्यो देयानि वस्तूनि न प्रयच्छन्ति ॥
Verse 11
आददीरन्नधिकृता यथाकाममचेतस: । प्रदिष्टानि च देयानि न दद्युर्भवृशासनात्
आददीरन् अधिकृताः यथाकामम् अचेतसः । प्रदिष्टानि च देयानि न दद्युः भर्तृशासनात् । नियुक्ताः कर्मसु मूढाः स्वामिद्रव्यं यथेच्छं गृह्णन्ति भुञ्जते च; दातव्यानि च निर्दिष्टानि सन्ति, तथापि भर्तुः शासनं लङ्घयित्वा न प्रयच्छन्ति ॥
Verse 12
न चैनं भर्त॒पूजाभि: पूजयन्ति कथंचन । अवज्ञानं हि लोकेडस्मिन् मरणादपि गर्हितम्
न चैनं भर्तृपूजाभिः पूजयन्ति कथञ्चन । अवज्ञानं हि लोकेऽस्मिन् मरणादपि गर्हितम् । यथोचितां भर्तृभक्तिं न कुर्वन्ति कदाचन; अस्मिन् लोके सेवकैः कृतम् अवज्ञानं मरणादपि अधिकं निन्द्यते ॥
Verse 13
क्षमिणं तादृशं तात ब्रुवन्ति कटुकान्यपि । प्रेष्या: पुत्राश्न भृत्याश्ष तथोदासीनवृत्तय:,तात! उपर्युक्त क्षमाशीलको अपने सेवक, पुत्र, भृत्य तथा उदासीनवृत्तिके लोग कटुवचन भी सुनाया करते हैं
क्षमिणं तादृशं तात ब्रुवन्ति कटुकान्यपि । प्रेष्याः पुत्राश्च भृत्याश्च तथोदासीनवृत्तयः । तादृशं क्षमाशीलं जनाः कटुवचनैः अपि वदन्ति; प्रेष्याः पुत्राः भृत्याः तथा उदासीनवृत्तयश्च तं प्रति तिक्तं भाषन्ते ॥
Verse 14
अथास्य दारानिच्छन्ति परिभूय क्षमावत: । दाराक्षास्य प्रवर्तन्ते यथाकाममचेतस:
अथास्य दारान् इच्छन्ति परिभूय क्षमावतः । दाराश्चास्य प्रवर्तन्ते यथाकामम् अचेतसः । क्षमावतं पतिं परिभूय परपुरुषा दारान् अपि हर्तुम् इच्छन्ति; तस्य च मूढा दाराः विवेकहीनाः स्वेच्छाचारं यथाकामं प्रवर्तन्ते ॥
Verse 15
तथा च नित्यमुदिता यदि नाल्पमपीश्वरात् | दण्डमर्हन्ति दुष्यन्ति दुष्टाश्चाप्पपकुर्वते
तथा च नित्यमुदिता यदि नाल्पमपि ईश्वरात् दण्डं लभन्ते, तदा सदा प्रमत्ताः स्युः, आचारदूषिताश्च भवन्ति। दुष्टत्वं प्राप्ताः स्वामिनमप्यपकुर्वन्ति।
Verse 16
एते चान्ये च बहवो नित्यं दोषा: क्षमावताम् | अथ वैरोचने दोषानिमान् विद्धाक्षमावताम्
एते चान्ये च बहवो नित्यं दोषाः क्षमावताम्। अथ वैरोचनपुत्र, अक्षमावतां दोषानिमान् मे शृणु।
Verse 17
अस्थाने यदि वा स्थाने सततं रजसा5<5वृत: । क्रुद्धों दण्डान् प्रणयति विविधान् स्वेन तेजसा
अस्थाने यदि वा स्थाने सततं रजसावृतः। क्रुद्धो दण्डान् प्रणयति विविधान् स्वेन तेजसा॥
Verse 18
मित्र: सह विरोध॑ च प्राप्तुते तेजसा55वृतः । आप्रोति द्वेष्पतां चैव लोकात् स्वजनतस्तथा
मित्रैः सह विरोधं च प्राप्नोति तेजसावृतः। आप्नोति द्वेष्यतां चैव लोकात् स्वजनतस्तथा॥
Verse 19
सो<5वमानादर्थहानिमुपालम्भमनादरम् । संतापद्वेषमोहांश्व शत्रृंक्ष लभते नर:
सोऽवमानादर्थहानिमुपालम्भमनादरम्। संतापद्वेषमोहांश्च शत्रूंश्च लभते नरः॥
Verse 20
क्रोधाद् दण्डान्मनुष्येषु विविधान् पुरुषो5नयात् । भ्रश्यते शीघ्रमैश्वर्यात् प्राणेभ्य: स्वजनादपि
क्रोधाद् दण्डान् मनुष्येषु विविधान् पुरुषोऽनयात् । भ्रश्यते शीघ्रमैश्वर्यात् प्राणेभ्यः स्वजनादपि ॥
Verse 21
वा जम हर्तृश्ष तेजसैवोपगच्छति । लोक: सर्पाद् वेश्मगतादिव,जो उपकारी मनुष्यों और चोरोंके साथ भी उत्तेजनायुक्त बर्ताव ही करता है, उससे सब लोग उसी प्रकार उद्दिग्न होते हैं, जैसे घरमें रहनेवाले सर्पसे
यः सर्वान् प्रति तीक्ष्णेन तेजसैवोपगच्छति । लोकः स सर्पाद् वेश्मगतादिवोद्विजते सदा ॥
Verse 22
यस्मादुद्धिजते लोक: कथं तस्य भवो भवेत् | अन्तरं तस्य दृष्टवैव लोको विकुरुते ध्रुवम्
यस्मादुद्विजते लोकः कथं तस्य भवो भवेत् । अन्तरं तस्य दृष्ट्वैव लोको विकुरुते ध्रुवम् ॥
Verse 23
तस्मान्नात्युत्सूजेत् तेजो न च नित्यं मृदुर्भवेत् काले काले तु सम्प्राप्ते मृदुस्तीक्ष्णोडपि वा भवेत्
तस्मान्नात्युत्सृजेत् तेजो न च नित्यं मृदुर्भवेत् । काले काले तु सम्प्राप्ते मृदुस्तीक्ष्णोऽपि वा भवेत् ॥
Verse 24
काले मृदुर्यो भवति काले भवति दारुण: । स वै सुखमवाप्रोति लोकेअ<मुष्मिन्निहैव च,जो मौका देखकर कोमल होता है और उपयुक्त अवसर आनेपर भयंकर भी बन जाता है, वही इहलोक और परलोकमें सुख पाता है
काले मृदुर्यो भवति काले भवति दारुणः । स वै सुखमवाप्नोति लोकेऽस्मिन्नमुष्मिन्निहैव च ॥
Verse 25
क्षमाकालांस्तु वक्ष्यामि शूणु मे विस्तरेण तान् ये ते नित्यमसंत्याज्या यथा प्राहुर्मनीषिण:
प्रह्लाद उवाच— क्षमाकालान् तु वक्ष्यामि; शृणु मे विस्तरेण तान्। ये ते नित्यमसन्त्याज्याः, यथा प्राहुर्मनीषिणः॥
Verse 26
पूर्वोपकारी यस्ते स्थादपराधे गरीयसि । उपकारेण तत् तस्य क्षन्तव्यमपराधिन:
पूर्वोपकारी यस्ते स्याद् अपराधे गरीयसि। उपकारेण तत् तस्य क्षन्तव्यमपराधिनः॥
Verse 27
अबुद्धिमश्रितानां तु क्षन्तव्यमपराधिनाम् | न हि सर्वत्र पाण्डित्यं सुलभं पुरुषेण वै
अबुद्धिमाश्रितानां तु क्षन्तव्यमपराधिनाम्। न हि सर्वत्र पाण्डित्यं सुलभं पुरुषेण वै॥
Verse 28
अथ चेद् बुद्धिजं कृत्वा ब्रूयुस्ते तदबुद्धिजम् । पापान् स्वल्पे5पि तान् हन्यादपराधे तथानृजून्
अथ चेद् बुद्धिजं कृत्वा ब्रूयुस्ते तदबुद्धिजम्। पापान् स्वल्पेऽपि तान् हन्यादपराधे तथानृजून्॥
Verse 29
सर्वस्यैको5परा धस्ते क्षन्तव्य: प्राणिनो भवेत् । द्वितीये सति वध्यस्तु स्वल्पेडप्यपकृते भवेत्
सर्वस्यैकोऽपराधस्ते क्षन्तव्यः प्राणिनो भवेत्। द्वितीये सति वध्यस्तु स्वल्पेऽप्यपकृते भवेत्॥
Verse 30
अजानता भवेत् कश्चिदपराध: कृतो यदि । क्षन्तव्यमेव तस्याहु: सुपरीक्ष्य परीक्षया
अजानता भवेत् कश्चिदपराधः कृतो यदि । क्षन्तव्यमेव तस्याहुः सुपरीक्ष्य परीक्षया ॥
Verse 31
मृदुना दारुणं हन्ति मृदुना हन्त्यदारुणम् नासाध्यं मृदुना किंचित् तस्मात् तीव्रतरं मृदु
मृदुना दारुणं हन्ति मृदुना हन्त्यदारुणम् । नासाध्यं मृदुना किंचित् तस्मात् तीव्रतरं मृदु ॥
Verse 32
देशकालौ तु सम्प्रेक्य बलाबलमथात्मन: । नादेशकाले किंचित् स्याद् देशकालौ प्रतीक्षताम् । तथा लोक भयाच्चैव क्षन्तव्यमपराधिन:
देशकालौ तु सम्प्रेक्य बलाबलमथात्मनः । नादेशकाले किंचित् स्याद् देशकालौ प्रतीक्षताम् । तथा लोकभयाच्चैव क्षन्तव्यमपराधिनः ॥
Verse 33
एत एवंविधा: काला: क्षमाया: परिकीर्तिता: । अतोन््यथानुवर्तत्सु तेजस: काल उच्यते
एत एवंविधाः कालाः क्षमायाः परिकीर्तिताः । अतोऽन्यथानुवर्तत्सु तेजसः काल उच्यते ॥
Verse 34
तदहं तेजस: काल॑ तव मन्ये नराधिप । धार्तराष्टेषु लुब्धेषु सततं चापकारिषु
तदहं तेजसः कालं तव मन्ये नराधिप । धार्तराष्ट्रेषु लुब्धेषु सततं चापकारिषु ॥
Verse 35
न हि वक्चित् क्षमाकालो विद्यतेड्द्य कुरून् प्रति तेजसश्चागते काले तेज उत्स्रष्टमहसि
न हि वर्ततेऽद्य कुरून् प्रति क्षमाकालः। आगते काले तेजसः प्रदर्शनस्य समयः; तस्मात् तेषु स्वतेज एव प्रयोजयितव्यः॥
Verse 36
मृदुर्भवत्यवज्ञातस्ती क्ष्णादुद्धिजते जन: । काले प्राप्ते द्वयं चैतद् यो वेद स महीपति:
मृदुर्भवत्यवज्ञातस्तिक्ष्णादुद्विजते जनः। काले प्राप्ते द्वयं चैतद्यो वेद स महीपतिः॥
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether continued forbearance toward wrongdoing constitutes dharma or a lapse in kṣatriya duty—i.e., when patience preserves moral order versus when it enables further injustice.
The passage teaches that ethical life requires proportionality: compassion and restraint are virtues, but governance and self-respect also demand timely assertion of justice, especially when adversaries show no remorse.
No explicit phalaśruti appears in the provided verses; the chapter’s function is primarily normative-psychological, contributing to the epic’s broader reflection on dharma, suffering, and the prerequisites of legitimate action.
Ask anything about Adhyaya 28 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.