Adhyaya 256
जयद्रथ-निग्रहः — Jayadratha Restrained, Shamed, and Released
Upa-parva: Draupadī-parikleśa–Jayadratha-nigraha (Episode of Jayadratha’s humiliation and release)
Vaiśaṃpāyana narrates Jayadratha’s attempt to flee upon seeing the armed brothers. Bhīmasena dismounts, seizes Jayadratha by the hair, and forcefully subdues him—striking and pinning him when he tries to rise. Arjuna (Phalguna) restrains Bhīma’s anger, recalling the earlier context involving Duḥśalā and the Kaurava connection. Bhīma argues that Jayadratha’s misconduct toward Draupadī warrants severe penalty, then imposes a conditional reprieve: Jayadratha must publicly declare himself a servant (dāsa) of the Pāṇḍavas in assemblies, as the ‘rule’ of one defeated in combat. Jayadratha, weakened, agrees. The brothers bind him, place him on a chariot, and present him to Yudhiṣṭhira at the hermitage. Yudhiṣṭhira orders release; Bhīma instructs that Draupadī be informed of Jayadratha’s imposed servitude-status. Draupadī, looking to Yudhiṣṭhira, concurs that he be freed after the humiliation. Jayadratha, released, pays respects to Yudhiṣṭhira and the sages. Yudhiṣṭhira admonishes him against repeating such conduct and sends him away with his forces intact. Jayadratha departs ashamed toward Gaṅgādvāra, undertakes severe tapas to Rudra (Śiva), receives a boon: he may check the Pāṇḍavas in battle except Arjuna, who is protected by Kṛṣṇa; Jayadratha then returns home while the Pāṇḍavas remain in Kāmyaka.
Chapter Arc: कर्ण, दिग्विजय और वैभव-प्रदर्शन के उन्माद में, दुर्योधन से कहता है कि आज पृथ्वी उसके लिए ‘निःसपत्ना’ हो गई है—अब वह इन्द्र की भाँति निष्कण्टक राज्य करे। → कर्ण दुर्योधन को केवल शासन नहीं, यश-स्थापन का मार्ग दिखाता है: वेदपारग ऋत्विजों को बुलाकर शास्त्रोक्त विधि से महायज्ञ आरम्भ हो; अन्न-पान, सामग्री, गुण-समृद्धि और दान-दक्षिणा में कोई कमी न रहे। यह यज्ञ धर्म-आवरण में सत्ता का घोष बनता जाता है। → कर्ण की प्रेरणा पर दुर्योधन ‘राजसूय’ जैसे क्रतुश्रेष्ठ यज्ञ को ‘समाप्त-वर-दक्षिण’ करने का संकल्प करता है—यानी दान-दक्षिणा की पूर्णता से अपनी सार्वभौमता और प्रतिष्ठा को मुहर लगाना। → दुर्योधन पुरोहित को बुलाकर यज्ञ-समारम्भ की औपचारिक व्यवस्था करता है; ऋत्विजों को यथाशास्त्र कर्म करने का आदेश होता है और यज्ञभूमि/मण्डप की तैयारी (भूमि जोतना, संस्कार, सुरक्षा) नियमानुसार आगे बढ़ती है। → यज्ञ का आरम्भ तो हो जाता है, पर यह वैभव-यज्ञ किसके प्रति चुनौती है—और क्या यह पाण्डवों के वनवास-काल में अपमान/प्रतिस्पर्धा की अग्नि को और भड़काएगा?
Shlokas
Verse 1
#:2:.7 #:ड-. () हि २ 7 पजञ्चपज्चाशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: कर्ण और पुरोहितकी 3 धनकी वैष्णवयज्ञके वैशम्पायन उवाच जित्वा तु पृथिवीं राजन् सूतपुत्रो जनाधिप । अब्रवीत् परवीरघ्नो दुर्योधनमिदं वच:
वैशम्पायन उवाच—राजन् जनमेजय! जित्वा तु पृथिवीं सूतपुत्रः कर्णः परवीरघ्नो दुर्योधनमिदं वचोऽब्रवीत्।
Verse 2
कर्ण उवाच दुर्योधन निबोधेदं यत् त्वां वक्ष्यामि कौरव । श्रुत्वा वाचं तथा सर्व कर्तुमर्हस्थरिंदम
कर्ण उवाच—दुर्योधन निबोधेदं यत्त्वां वक्ष्यामि कौरव। श्रुत्वा वाचं तथा सर्वं कर्तुमर्हस्यरिंदम॥
Verse 3
तवाद्य पृथिवी वीर नि:ःसपत्ना नृपोत्तम | तां पालय यथा शक्रो हतशत्रुर्महामना:
तवाद्य पृथिवी वीर निःसपत्ना नृपोत्तम। तां पालय यथा शक्रो हतशत्रुर्महामनाः॥
Verse 4
वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु कर्णेन कर्ण राजाब्रवीत् पुन: । न किंचिद् दुर्लभं तस्य यस्य त्वं पुरुषर्षभ
वैशम्पायन उवाच—एवमुक्तस्तु कर्णेन राजा दुर्योधनः पुनः। अब्रवीत्—न किंचिद् दुर्लभं तस्य यस्य त्वं पुरुषर्षभ॥
Verse 5
सहायद्नचानुरक्तश्न मदर्थ च समुद्यत: । अभिप्रायस्तु मे कश्चित् तं वै शूणु यथातथम्
सहायश्चानुरक्तश्च मदर्थं च समुद्यतः। अभिप्रायस्तु मे कश्चित् तं वै शृणु यथातथम्॥
Verse 6
राजसूयं पाण्डवस्य दृष्टवा क्रतुवरं महत् । मम स्पृहा समुत्पन्ना तां सम्पादय सूतज
राजसूयं पाण्डवस्य दृष्ट्वा क्रतुवरं महत् । मम स्पृहा समुत्पन्ना तां सम्पादय सूतज, सूतनन्दन ॥
Verse 7
एवमुक्तस्तत: कर्णो राजानमिदमत्रवीत् । तवाद्य पृथिवीपाला वश्या: सर्वे नृपोत्तम
एवमुक्तस्ततः कर्णो राजानमिदमब्रवीत् । तवाद्य पृथिवीपाला वश्याः सर्वे नृपोत्तम ॥
Verse 8
आहूयन्तां द्विजवरा: सम्भाराश्न यथाविधि । सम्श्रियन्तां कुरुश्रेष्ठ यज्ञोपकरणानि च
आहूयन्तां द्विजवरा: सम्भाराश्च यथाविधि । सम्श्रियन्तां कुरुश्रेष्ठ यज्ञोपकरणानि च ॥
Verse 9
ऋत्विजश्न समाहूता यथोक्ता वेदपारगा: । क्रियां कुर्वन्तु ते राजन् यथाशास्त्रमरिंदम,“शत्रुदमन नरेश! तुम्हारे द्वारा आमन्त्रित शास्त्रोक्त योग्यतासे सम्पन्न वेदज्ञ ऋत्विक् विधिके अनुसार सब कार्य करें
ऋत्विजश्च समाहूता यथोक्ता वेदपारगाः । क्रियां कुर्वन्तु ते राजन् यथाशास्त्रमरिंदम ॥
Verse 10
बद्धन्नपानसंयुक्त: सुसमृद्धगुणान्वित: । प्रवर्ततां महायज्ञस्तवापि भरतर्षभ,“भरतश्रेष्ठ! तुम्हारा महायज्ञ भी प्रचुर अन्नपानकी सामग्रीसे युक्त और अत्यन्त समृद्धिशाली गुणोंसे सम्पन्न हो”
बद्धान्नपानसंयुक्तः सुसमृद्धगुणान्वितः । प्रवर्ततां महायज्ञस्तवापि भरतर्षभ ॥
Verse 11
एवमुक्तस्तु कर्णेन धार्तराष्ट्रो विशाम्पते । पुरोहितं समानाय्य वचन चेदमब्रवीत्
एवमुक्तस्तु कर्णेन धार्तराष्ट्रो विशाम्पते । पुरोहितं समानाय्य वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ब्रह्मन्, मम कृते क्रतुश्रेष्ठं राजसूयं यथान्यायं यथाक्रमं विधिपूर्वकं कारय, उत्तमदक्षिणासमेतम् ॥
Verse 12
राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं समाप्तवरदक्षिणम् । आहर त्वं मम कृते यथान्यायं यथाक्रमम्
राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं समाप्तवरदक्षिणम् । आहर त्वं मम कृते यथान्यायं यथाक्रमम् ॥
Verse 13
स एवमुक्तो नृपतिमुवाच द्विजसत्तम: । (ब्राह्मणै:ः सहितो राजन् ये तत्रासन् समागता: ।) न स शक््य: क्रतुश्रेष्ठो जीवमाने युधिष्ठिरे
स एवमुक्तो नृपतिमुवाच द्विजसत्तमः । ब्राह्मणैः सहितो राजन् ये तत्रासन् समागताः । न स शक्यः क्रतुश्रेष्ठो जीवमाने युधिष्ठिरे ॥
Verse 14
आहर्तु कौरवश्रेष्ठ कुले तव नृपोत्तम । दीर्घायुर्जीवति च ते धृतराष्ट्र: पिता नृप
आहर्तु कौरवश्रेष्ठ कुले तव नृपोत्तम । दीर्घायुर्जीवति च ते धृतराष्ट्रः पिता नृप ॥
Verse 15
अतश्वापि विरुद्धस्ते क्रतुरेष नृपोत्तम । नरेश्वर! राजाके इस प्रकार आदेश देनेपर विप्रवर पुरोहितने वहाँ आये हुए अन्य ब्राह्मणोंके साथ इस प्रकार उत्तर दिया।--“कौरवश्रेष्ठ! नृपशिरोमणे! राजा युधिष्ठिरके जीते आपके कुलमें इस उत्तम क्रतु राजसूयका अनुष्ठान नहीं किया जा सकता। महाराज! अभी आपके दीर्घायु पिता धृतराष्ट्र भी जीवित हैं
अतश्चापि विरुद्धस्ते क्रतुरेष नृपोत्तम । नरेश्वर, जीवमाने युधिष्ठिरे तव कुले न शक्यः क्रतुश्रेष्ठो राजसूयः प्रवर्तितुम् । दीर्घायुर्जीवति च ते धृतराष्ट्रः पिता नृप । अस्ति त्वन्यन्महत्सत्रं राजसूयसमं प्रभो ॥
Verse 16
तेन त्वं यज राजेन्द्र शुणु चेद॑ं वचो मम । य इमे पृथिवीपाला: करदास्तव पार्थिव
वैशम्पायन उवाच—तस्मात् त्वं यज राजेन्द्र तेनैव, शृणु चेदं वचो मम। येऽमी पृथिवीपाला करदास्तव पार्थिव, तान् आज्ञापय नृपश्रेष्ठ।
Verse 17
ते करान् सम्प्रयच्छन्तु सुवर्ण च कृताकृतम् । तेन ते क्रियतामद्य लाड़लं नृपसत्तम
ते करान् सम्प्रयच्छन्तु सुवर्णं च कृताकृतम्। तेन ते क्रियतामद्य लाङ्गलं नृपसत्तम॥
Verse 18
यज्ञवाटस्थ ते भूमि: कृष्यतां तेन भारत । तत्र यज्ञो नृपश्रेष्ठ प्रभूतान्न: सुसंस्कृत:
यज्ञवाटस्थ ते भूमिः कृष्यतां तेन भारत। तत्र यज्ञो नृपश्रेष्ठ प्रभूतान्नः सुसंस्कृतः॥
Verse 19
एष ते वैष्णवो नाम यज्ञ: सत्पुरुषोचित:
एष ते वैष्णवो नाम यज्ञः सत्पुरुषोचितः।
Verse 20
एतेन नेष्टवान् कश्रिदृते विष्णुं पुरातनम् । राजसूयं क्रतुश्रेष्ठ स्पर्धत्येष महाक्रतु:
एतेन नेष्टवान् कश्चिदृते विष्णुं पुरातनम्। राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं स्पर्धत्येष महाक्रतुः॥
Verse 21
अस्माकं रोचते चैव श्रेयश्ष॒ तव भारत । निर्विघ्नश्च भवत्येष सफला स्यात् स्पृहा तव
अस्माकं रोचते चैव श्रेयश्च तव भारत । निर्विघ्नश्च भवत्येष सफला स्यात् स्पृहा तव ॥
Verse 22
(तस्मादेष महाबाहो तव यज्ञ: प्रवर्तताम् ।) एवमुक्तस्तु तैरविंप्रैर्धार्तराष्ट्री महीपति: । कर्ण च सौबल चैव क्रातृश्वैवेदमब्रवीत्
तस्मादेष महाबाहो तव यज्ञः प्रवर्तताम् । एवमुक्तस्तु तैर्विप्रैर्धार्तराष्ट्रो महीपतिः । कर्णं च सौबलं चैव भ्रातॄंश्चैवेदमब्रवीत् ॥
Verse 23
रोचते मे वच:ः कृत्स्नं ब्राह्मणानां न संशय: । रोचते यदि युष्माकं तस्मात् प्रब्रूत मा चिरम्
रोचते मे वचः कृत्स्नं ब्राह्मणानां न संशयः । रोचते यदि युष्माकं तस्मात् प्रब्रूत मा चिरम् ॥
Verse 24
एवमुक्तास्तु ते सर्वे तथेत्यूचुर्नराधिपम् । संदिदेश ततो राजा व्यापारस्थान् यथाक्रमम्
एवमुक्तास्तु ते सर्वे तथेत्यूचुर्नराधिपम् । संदिदेश ततो राजा व्यापारस्थान् यथाक्रमम् ॥
Verse 25
हलस्य करणे चापि व्यादिष्टा: सर्वशिल्पिन: । यथोक्तं च नृपश्रेष्ठ कृतं सर्व यथाक्रमम्
हलस्य करणे चापि व्यादिष्टाः सर्वशिल्पिनः । यथोक्तं च नृपश्रेष्ठ कृतं सर्वं यथाक्रमम् ॥
Verse 183
प्रवर्ततां यथान्यायं सर्वतो हरनिवारित: । “भारत! उसी हलसे आपके यज्ञमण्डपकी भूमि जोती जाय। नृपश्रेष्ठ) उस जोती हुई भूमिमें ही उत्तम संस्कारसे सम्पन्न
वैशम्पायन उवाच—यथान्यायं प्रवर्ततां, सर्वतो हरणनिवारितम्। भारत, तेनैव हलेन तव यज्ञमण्डपभूमिः कृष्यताम्; नृपश्रेष्ठ, तस्यां कृषितायां भूमौ यथाविधि संस्कृतं, प्रचुरान्नपानसम्पन्नं, सर्वजनानां कृते विवृतं यज्ञं समारभ्यताम्॥
Verse 254
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत घोषयात्रापर्वमें कर्णदिग्विजयसम्बन्धी दो सौ चौवनवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि कर्णदिग्विजयविषयो द्विपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः॥
Verse 255
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि दुर्योधनयज्ञसमारम्भे पञ्चपञ्चाशदधिकद्वधिशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि दुर्योधनयज्ञसमारम्भविषयो द्विपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः॥
Frequently Asked Questions
Whether righteous retaliation should proceed to maximum harm once the offender is helpless, or whether dharma requires restraint, conditional accountability, and measured punishment after victory.
Power is ethically valid only when governed by self-control: victory should culminate in deterrence and reform-oriented censure rather than uncontrolled escalation, aligning force with rāja-dharma.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter’s meta-function is causal and ethical—explaining how humiliation, mercy, and subsequent tapas produce future constraints (the boon’s exception regarding Arjuna).