
द्रौपदी-शैब्यसंवादः — Draupadī’s Identification and Counsel on Hospitality
Upa-parva: Draupadī–Śaibya-saṃvāda (Hospitality and Identification Episode)
Vaiśaṃpāyana reports Draupadī’s reply after she is questioned by a distinguished Śibi figure. She first marks the impropriety of a direct address to her, stating that no one else is present to speak on her behalf and that she is alone in the forest, committed to her prescribed conduct. She then demonstrates informed recognition of the questioner, identifying him as Suratha’s son known as Koṭikāśya, and proceeds to disclose her own identity as Drupada’s daughter, known as Kṛṣṇā (Draupadī). She states that she has the five Pandavas as husbands and explains their current movements: having settled her at the hermitage, they have separated to the four directions for hunting—Yudhiṣṭhira to the east, Bhīma to the south, Arjuna (Jaya) to the west, and the twin sons of Mādrī to the north. Draupadī anticipates their return and advises that the visitor will be honored and then may depart as desired, emphasizing atithi-dharma. She concludes by entering the leaf-hut, reflecting on the household’s guest-obligations even in exile.
Chapter Arc: गन्धर्वों के हाथों अपमानित होकर छूटे दुर्योधन का हृदय विषाद से भर उठता है; वह कर्ण के सामने अपनी ग्लानि, पराजय और ‘आमरण अनशन’ का निश्चय प्रकट करता है। → दुर्योधन अपने ही अहंकार पर धिक्कार करता है—शत्रुओं की हँसी, पाण्डवों की उपेक्षापूर्ण दृष्टि, और अपने ‘पौरुष’ की निष्फलता उसे भीतर से तोड़ती है। भाई दुःशासन भी बड़े भाई के चरण छूकर विलाप करता है और राज्य-भार सँभालने की बात कहकर रो पड़ता है; संकट यह है कि शोक और अपमान दुर्योधन को आत्म-विनाश की ओर ढकेल रहे हैं। → कर्ण व्यथित होकर आगे आता है और कठोर-उपदेश देता है—‘शोक में डूबे रहने से शोक कभी नहीं मिटता’; वह दुर्योधन को नासमझी छोड़कर धैर्य, नीति और पुरुषार्थ की ओर लौटने को बाध्य करता है, ताकि अपमान का उत्तर आत्म-त्याग नहीं, कर्म-प्रयत्न बने। → कर्ण दुर्योधन के मन को स्थिर करने का प्रयत्न करता है—विषाद को काटकर उसे कर्तव्य, प्रतिष्ठा और भविष्य की योजना की ओर मोड़ता है; भाई-बंधुता और राजधर्म की स्मृति दुर्योधन को अनशन के संकल्प से हटाने की दिशा में ले जाती है। → कर्ण के उपदेश के बाद भी प्रश्न शेष रहता है—क्या दुर्योधन अपमान की आग को नीति में बदलेगा, या उसी आग से स्वयं को जला डालेगा?
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ श्लोक मिलाकर कुल १६६ “लोक हैं) एकोनपज्चाशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: दुर्योधनका कर्णसे अपनी ग्लानिका वर्णन हु आमरण अनशनका निश्चय
दुर्योधन उवाच— कर्ण, चित्रसेनं समागम्य तदा परवीरहा अर्जुनः प्रहसन्निवेदं वचनमक्लीबमब्रवीत् ॥
Verse 2
भ्रातृनहसि मे वीर मोक्तुं गन्धर्वसत्तम । अनर्हधर्षणा हीमे जीवमानेषु पाण्डुषु
भ्रातॄन् नः परिमोक्तुं मे वीर गन्धर्वसत्तम । अनर्हधर्षणा ह्येते जीवमानेषु पाण्डुषु ॥
Verse 3
एवमुक्तस्तु गन्धर्व: पाण्डवेन महात्मना | उवाच यत् कर्ण वयं मन्त्रयन्तो विनिर्गता:
एवमुक्तस्तु गन्धर्वः पाण्डवेन महात्मना । उवाच यत् कर्ण वयं मन्त्रयन्तो विनिर्गताः ॥
Verse 4
तस्मिन्नुच्चार्यमाणे तु गन्धर्वेण वचस्तथा
तस्मिन्नुच्चार्यमाणे तु गन्धर्वेण वचस्तथा ।
Verse 5
युधिष्ठिरमथागम्य गन्धर्वा: सह पाण्डवै:
अथ युधिष्ठिरमुपागम्य गन्धर्वाः पाण्डवैः सह तत्र समुपस्थिताः।
Verse 6
स्त्रीसमक्षमहं दीनो बद्ध: शत्रुवशं गत:
स्त्रीसमक्षमहं दीनो बद्धः शत्रुवशं गतः।
Verse 7
युधिष्ठटिरस्योपह्त: कि नु दुःखमत: परम् | स्त्रियोंके सामने मैं दीनभावसे बँधकर शत्रुओंके वशमें पड़ गया और उसी दशामें युधिष्ठिरको अर्पित किया गया। इससे बढ़कर दुःखकी बात और क्या हो सकती है? ।।
युधिष्ठिरस्योपहतः किं नु दुःखमतः परम्। स्त्रीसमक्षं दीनभावेन बद्धः शत्रुवशं गतः, तस्यैव दशायां युधिष्ठिराय समर्पितोऽस्मि; ततोऽधिकं दुःखं किं भवेत्॥
Verse 8
तैर्मोक्षितो<हं दुर्बृद्धिर्दत्तं तैरैव जीवितम् । जिनका मैंने सदा तिरस्कार किया और जिनका मैं सर्वदा शत्रु बना रहा, उन्हीं लोगोंने मुझ दुर्बुद्धिको शत्रुओंके बन्धनसे छुड़ाया है और उन्होंने ही मुझे जीवनदान दिया है ।।
तैर्मोचितोऽहं दुर्बुद्धिर्दत्तं तैरैव जीवितम्। येषामहं सदा रिपुर्नित्यं निराकृतस्त एव मां शत्रुबन्धनान्मोचयित्वा जीवनदानमददुः॥
Verse 9
भवेद् यश: पृथिव्यां मे ख्यातं गन्धर्वतो वधात्
भवेद्यशः पृथिव्यां मे ख्यातं गन्धर्वतो वधात्।
Verse 10
यत् त्वद्य मे व्यवसितं तच्छूणुध्वं नरर्षभा:
यत्त्वद्य मे व्यवसितं तच्छृणुध्वं नरर्षभाः।
Verse 11
भ्रातरश्वैव मे सर्वे यान्त्वद्य स्वपुरं प्रति
भ्रातरश्चैव मे सर्वे यान्त्वद्य स्वपुरं प्रति।
Verse 12
कर्णप्रभृतयश्वैव सुह्ृदो बान्धवाश्न ये | दुःशासन पुरस्कृत्य प्रयान्त्वद्य पुरं प्रति
कर्णप्रभृतयश्चैव सुहृदो बान्धवाश्च ये। दुःशासनं पुरस्कृत्य प्रयान्त्वद्य पुरं प्रति॥
Verse 13
मेरे सब भाई आज अपनी राजधानीको चले जायाँँ। कर्ण आदि मेरे मित्र तथा बान्धवगण भी दुःशासनको आगे करके आज ही हस्तिनापुरको लौट जायाँ ।।
भ्रातरः सर्वे मेऽद्य स्वपुरं प्रति यान्तु। कर्णादयश्च मे सुहृदो बान्धवाश्च दुःशासनं पुरस्कृत्य अद्यैव हस्तिनापुरं प्रति प्रयान्तु॥ नाहं सम्प्रयास्यामि पुरं शत्रुनिराकृतः। शत्रुमानापहो भूत्वा सुहृदां मानकृत् तथा॥
Verse 14
स सुहृच्छोकदो जात: शत्रूणां हर्षवर्धन: । वारणाह्नयमासाद्य कि वक्ष्यामि जनाधिपम्,परंतु आज मैं अपने सुहृदोंके लिये शोकदायक और शत्रुओंका हर्ष बढ़ानेवाला हो गया। हस्तिनापुर जाकर मैं राजासे क्या कहूँगा?
स सुहृच्छोकदो जातः शत्रूणां हर्षवर्धनः। हस्तिनापुरमासाद्य किं वक्ष्यामि जनाधिपम्॥
Verse 15
भीष्मद्रोणौ कृपद्रौणी विदुर: संजयस्तथा । बाह्लीकः सौमदत्तिश्न ये चान्ये वृद्धसम्मता:
दुर्योधन उवाच— भीष्मद्रोणौ कृपद्रौणी विदुरः संजयस्तथा । बाह्लीकः सौमदत्तिश्च ये चान्ये वृद्धसम्मताः ॥ ब्राह्मणाः श्रेणिमुख्याश्च तथोदासीनवृत्तयः— ते मां किं वक्ष्यन्ति? किं चापि प्रतिवक्ष्यामि तानहम् ॥
Verse 16
ब्राह्मणा: श्रेणिमुख्याश्व तथोदासीनवृत्तय: । किं मां वक्ष्यन्ति कि चापि प्रतिवक्ष्यामि तानहम्
ब्राह्मणाः श्रेणिमुख्याश्च तथोदासीनवृत्तयः । किं मां वक्ष्यन्ति किं चापि प्रतिवक्ष्यामि तानहम् ॥ भीष्मद्रोणौ कृपद्रौणी विदुरः संजयस्तथा । बाह्लीकः सौमदत्तिश्च ये चान्ये वृद्धसम्मताः ॥
Verse 17
रिपूर्णां शिरसि स्थित्वा तथा विक्रम्य चोरसि । आत्मदोषात् परिशभ्रष्ट: कथं वक्ष्यामि तानहम्
रिपूणां शिरसि स्थित्वा तथा विक्रम्य चोरसि । आत्मदोषात् परिशभ्रष्टः कथं वक्ष्यामि तानहम् ॥
Verse 18
दुर्विनीता: श्रियं प्राप्य विद्यामैश्वर्यमेव च । तिष्ठन्ति न चिरं भद्रे यथाहं मदगर्वित:
दुर्विनीताः श्रियं प्राप्य विद्यामैश्वर्यमेव च । तिष्ठन्ति न चिरं भद्रे यथाहं मदगर्वितः ॥
Verse 19
अहो नाह॑मिदं कर्म कष्टं दुश्चरितं कृतम् । स्वयं दुर्बुद्धिना मोहाद् येन प्राप्तोडस्मि संशयम्
अहो नाहमिदं कर्म कष्टं दुश्चरितं कृतम् । स्वयं दुर्बुद्धिना मोहाद् येन प्राप्तोऽस्मि संशयम् ॥
Verse 20
तस्मात् प्रायमुपासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम् | चेतयानो हि को जीवेत् कृच्छाच्छत्रुभिरुद्धृत:
तस्मात् प्रायमुपासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम् । चेतयानो हि को जीवेत् कृच्छाच्छत्रुभिरुद्धृतः ॥
Verse 21
शत्रुओंने मेरी हँसी उड़ायी है। मुझे अपने पौरुषका अभिमान था; किंतु यहाँ मैं कोई पुरुषार्थ न दिखा सका। पराक्रमी पाण्डवोंने अवहेलनापूर्ण दृष्टिसे मुझे देखा है। (ऐसी दशामें मुझे इस जीवनसे विरक्ति हो गयी है)
शत्रुभिर्मम हसितं पौरुषाभिमतो ह्यहम् । अत्र त्वहं न शक्तोऽस्मि पुरुषार्थं प्रदर्शितुम् ॥ पराक्रमिणः पाण्डवा मामवज्ञादृशा ददृशुः । तस्मादस्य मम जीविते विरक्तिर्जाता ॥
Verse 22
वैशम्पायन उवाच एवं चिन्तापरिगतो दुःशासनमथाब्रवीत् | दुःशासन निबोधेदं वचनं मम भारत
वैशम्पायन उवाच । एवं चिन्तापरिगतः दुःशासनमथाब्रवीत् । दुःशासन निबोधेदं वचनं मम भारत ॥
Verse 23
प्रतीच्छ त्वं मया दत्तमभिषेकं नूपो भव । प्रशाधि पृथिवीं स्फीतां कर्णममौबलपालिताम्
प्रतीच्छ त्वं मया दत्तमभिषेकं नृपो भव । प्रशाधि पृथिवीं स्फीतां कर्णशकुनिबलपालिताम् ॥
Verse 24
भ्रातृन् पालय विस्रब्ध॑ मरुतो वृत्रहा यथा । बान्धवाश्लोपजीवन्तु देवा इव शतक़ुतुम्
भ्रातॄन् पालय विस्रब्धं मरुतो वृत्रहा यथा । बान्धवाश्चोपजीवन्तु देवा इव शतक्रतुम् ॥
Verse 25
ब्राह्मणेषु सदा वृत्तिं कुर्वीथाश्वाप्रमादत: । बन्धूनां सुहृदां चैव भवेथास्त्वं गति: सदा,'प्रमाद छोड़कर सदा ब्राह्मणोंकी जीविकाकी व्यवस्था एवं रक्षा करना। बन्धुओं तथा सुहृदोंको सदैव सहारा देते रहना
ब्राह्मणेषु सदा वृत्तिं कुर्वीथाश्वाप्रमादतः । बन्धूनां सुहृदां चैव भवेथास्त्वं गतिः सदा ॥
Verse 26
ज्ञातीश्वाप्पनुपश्येथा विष्णुरदेवगणान् यथा । गुरव: पालनीयास्ते गच्छ पालय मेदिनीम्
ज्ञातींश्चाप्यनुपश्येथा विष्णुरिव देवगणान् यथा । गुरवः पालनीयास्ते गच्छ पालय मेदिनीम् ॥
Verse 27
नन्दयन् सुहृदः सर्वान् शात्रवां क्षावभर्त्सयन् । कण्ठे चैनं परिष्वज्य गम्यतामित्युवाच ह
नन्दयन् सुहृदः सर्वान् शात्रवांश्चावभर्त्सयन् । कण्ठे चैनं परिष्वज्य गम्यतामित्युवाच ह ॥
Verse 28
'जैसे भगवान् विष्णु देवताओंपर कृपादृष्टि रखते हैं
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दीनो दुःशासनोऽब्रवीत् । अश्रुकण्ठः सुदुःखार्तः प्राञ्जलिः प्रणिपत्य च ॥
Verse 29
सगद्गदमिदं वाक््यं भ्रातरं ज्येष्ठमात्मन: । प्रसीदेत्यपतद् भूमौ दूयमानेन चेतसा
सगद्गदमिदं वाक्यं भ्रातरं ज्येष्ठमात्मनः । प्रसीदेति पतद् भूमौ दूयमानेन चेतसा ॥
Verse 30
दुःखित: पादयोस्तस्य नेत्रजं जलमुत्सूजन् । उक्तवांश्व॒ नरव्याप्रो नैतदेवं भविष्यति
वैशम्पायन उवाच—दुःखितः स पादयोस्तस्य भ्रातुः पतितवान्, नेत्रजं जलमुत्सृजन्। ततः स नरव्याघ्रः शोकगद्गदया गिरा व्यथितचित्तः प्रोवाच—“नैतदेवं भविष्यति।”
Verse 31
विदीर्येत् सकला भूमिद्यौश्वापि शकलीभवेत् | रविरात्मप्रभां जह्मात् सोम: शीतांशुतां त्यजेत्
विदीर्येत सकला भूमिर्द्यौश्चापि शकलीभवेत्। रविरात्मप्रभां जह्यात् सोमः शीतांशुतां त्यजेत्॥ तथापि त्वदृते राजन् नाहं प्रशासेयं वसुन्धराम्। “प्रसीद प्रसीद” इति चेदं वाक्यं पुनः पुनरब्रवीत्॥
Verse 32
वायु: शैघ्रयमथो जह्माद्धिमवांश्व॒ परिव्रजेत् । शुष्येत् तोयं समुद्रेषु वह्लिरप्युष्णतां त्यजेत्
वायुः शैघ्र्यमथो जह्यात् हिमवान् च परिव्रजेत्। शुष्येत् तोयं समुद्रेषु वह्निरप्युष्णतां त्यजेत्॥ तथापि त्वदृते राजन् नाहं प्रशासेयं वसुन्धराम्। “प्रसीद प्रसीद” इति चेदं वाक्यं पुनः पुनरब्रवीत्॥
Verse 33
द्रष्टार: सम सुखाद्धीनान् सदारान् पाण्डवानिति । कर्ण! महात्मा पाण्डुनन्दन अर्जुनके ऐसा कहनेपर गन्धर्वने वह बात कह दी
दुर्योधन उवाच—कर्ण, गन्धर्वेणोक्तं तदेव यदर्थं मन्त्रयित्वा वयं गृहात् प्रस्थिताः—“द्रष्टारः समसुखाद्धीनान् सदारान् पाण्डवान्” इति। तथा चोक्तं—“न चाहं त्वदृते राजन् प्रशासेयं वसुन्धराम्; प्रसीद प्रसीदेति” इदं वाक्यं पुनः पुनरुवाच ह॥
Verse 34
त्वमेव न: कुले राजा भविष्यसि शतं समा: । एवमुक्त्वा स राजान सुस्वरं प्ररुरोद ह
त्वमेव नः कुले राजा भविष्यसि शतं समाः। एवमुक्त्वा स राजानं सुस्वरं प्ररुरोद ह॥
Verse 35
तथा तौ दुःखितौ दृष्टवा दःशासनसुयोधनौ
तथा तौ दुःखितौ दृष्ट्वा दुःशासनसुयोधनौ ।
Verse 36
विषीदथ: कि कौरव्यौ बालिश्यात् प्राकृताविव
विषीदथः किं कौरव्यौ बालिश्यात् प्राकृताविव ।
Verse 37
यदा च शोचत: शोको व्यसनं नापकर्षति
यदा च शोचतः शोको व्यसनं नापकर्षति ।
Verse 38
सामर्थ्य कि तत: शोके शोचमानौ प्रपश्यथ: । धृतिं गृह्लीत मा शत्रून् शोचन्तौ नन्दयिष्यथ:
सामर्थ्यं किं ततः शोके शोचमानौ प्रपश्यथः । धृतिं गृह्लीत मा शत्रून् शोचन्तौ नन्दयिष्यथः ॥
Verse 39
जब शोक करनेवालेका शोक उसपर आये हुए संकटको टाल नहीं सकता है, तब उसमें क्या सामर्थ्य है? यह तुम दोनों भाई शोक करके प्रत्यक्ष देख रहे हो। अत: धैर्य धारण करो। शोक करके तो शत्रुओंका हर्ष ही बढ़ाओगे ।।
यदा शोकः शोकतः संकटं नापकर्षति तदा तस्मिन् का सामर्थ्यम् । एतद् युवां भ्रातरौ शोकयन्तौ प्रत्यक्षं पश्यथः । अतः धैर्यं गृह्णीतम् । शोकयन्तौ शत्रूणां हर्षमेव वर्धयिष्यथः ॥ कर्तव्यं हि कृतं राजन् पाण्डवैस्तव मोक्षणम् । नित्यमेव प्रियं कार्यं राज्ञो विषयवासिभिः ॥
Verse 40
पाल्यमानास्त्वया ते हि निवसन्ति गतज्वरा: । ना्हस्येवंगते मन्युं कर्तु प्राकृतवद् यथा
वैशम्पायन उवाच— त्वया हि पाल्यमानास्ते निवसन्ति गतज्वराः। तस्मादेवं गते मन्युं न कर्तुं प्राकृतवद्यथा॥
Verse 41
विषण्णास्तव सोदर्यस्त्वियि प्रायं समास्थिते । (तदलं दुःखितानेतान् कर्तु सर्वान् नराधिप ।।
वैशम्पायन उवाच— विषण्णास्तव सोदर्यास्त्वयि प्रायं समास्थिते। तदलं दुःखितानेतान् कर्तुं सर्वान् नराधिप॥ उत्तिष्ठ ब्रज भद्रं ते समाश्वासय सोदरान्॥
Verse 46
भूमेर्विवरमन्वैच्छ प्रवेष्टं व्रीडयान्वित: । जिस समय गन्धर्व उपर्युक्त बात कह रहा था, उस समय मैं (अत्यन्त) लज्जित हो गया। मेरी इच्छा हुई कि धरती फटे और मैं उसमें समा जाऊँ
दुर्योधन उवाच— भूमेर्विवरमन्वैच्छं प्रवेष्टुं व्रीडयान्वितः॥
Verse 56
अस्महुर्मन्त्रितं तस्मै बद्धांश्वास्मान् न्यवेदयन् | तत्पश्चात् गन्धर्वोने पाण्डवोंके साथ युधिष्ठिरके पास आकर हमलोगोंकी दुर्मन्त्रणा उन्हें बतायी और हमें उनके सुपुर्द कर दिया। उस समय हम सब लोग बँधे हुए थे
दुर्योधन उवाच— अस्माभिर्मन्त्रितं तस्मै बद्धान् सोऽस्मान् न्यवेदयत्। ततः गन्धर्वः पाण्डवैः सह युधिष्ठिरं समुपेत्य दुष्टमन्त्रं न्यवेदयत्, अस्मांश्च तेषां वशे न्यधात्॥
Verse 83
श्रेयस्तद् भविता महां नैवंभूतस्य जीवितम् । वीर! यदि मैं उस महायुद्धमें मारा गया होता तो यह मेरे लिये कल्याणकारी होता; परंतु इस दशामें जीवित रहना कदापि अच्छा नहीं है
दुर्योधन उवाच— श्रेयस्तद् भविता मह्यं नैवंभूतस्य जीवितम्। वीर, यदि तस्मिन् महायुद्धे हतोऽभविष्यं तन्मम कल्याणकरं भवेत्; इदानीं तु जीवितं न कदाचन श्रेयः॥
Verse 93
प्राप्ताश्न पुण्यलोका: स्युर्महेन्द्रसदने5क्षया: । गन्धर्वके हाथसे मारे जानेपर इस भूमण्डलमें मेरा यश विख्यात हो जाता और इन्द्रलोकमें मुझे अक्षय पुण्यधाम प्राप्त होते
गन्धर्वैर्हतोऽहं चेत् भूमण्डले मम यशो विख्यातं स्यात्; महेन्द्रसदने चाक्षयं पुण्यधाम प्राप्नुयाम्—इति दुर्योधनस्य मनसि चिन्ता समभवत्।
Verse 103
इह प्रायमुपासिष्ये यूयं व्रजत वै गृहान् । नरश्रेष्ठ वीरो! अब मैंने जो निश्चय किया है, उसे सुनो। मैं यहाँ आमरण अनशन करूँगा। तुम सब लोग घर लौट जाओ
अहं ह्यत्र प्रायमुपासिष्ये; यूयं तु गृहान् व्रजत।
Verse 231
शत्रुभिश्वावहसितो मानी पौरुषवर्जित: । पाण्डवैरविक्रमाब्यैश्व सावमानमवेक्षित:
शत्रुभिरवहसितोऽहं मानी पौरुषवर्जितः; पाण्डवैश्चाविक्रमैः सावमानमवेक्षितः।
Verse 249
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि दुर्योधनप्रायोपवेशे एकोनपजञ्चाशदधिकद्वधिशततमो< ध्याय:
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि दुर्योधनप्रायोपवेशे एकोनपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।
Verse 346
पादौ संस्पृश्य मानाहँं भ्रातुर्ज्येछ्ठस्य भारत । 'भैया! आप ही हमारे कुलमें सौ वर्षोतक राजा बने रहेंगे।। जनमेजय! ऐसा कहकर दुःशासन अपने बड़े भाईके माननीय चरणोंको पकड़कर फूट-फूटकर रोने लगा
वैशम्पायन उवाच—पादौ संस्पृश्य भ्रातुर्ज्येष्ठस्य, भारत, उवाच—“भ्रातः, त्वमेव नः कुले शतं वर्षाणि राजा भविष्यसि” इति। जनमेजय, एवमुक्त्वा दुःशासनः स्वज्येष्ठभ्रातुः पूज्यौ पादौ गृहीत्वा भृशं रुरोद।
Verse 353
अधिगम्य व्यथाविष्ट: कर्णस्तौ प्रत्यभाषत । दुःशासन और दुर्योधनको इस प्रकार दुःखी होते देख कर्णके मनमें बड़ी व्यथा हुई। उसने निकट जाकर उन दोनोंसे कहा--
अधिगम्य व्यथाविष्टः कर्णस्तौ प्रत्यभाषत ।
Verse 366
न शोक: शोचमानस्य विनिवर्तेत कर्हिचित् | “कुरुकुलके श्रेष्ठ वीरो! तुम दोनों गँवारोंकी तरह नासमझीके कारण इतना विषाद क्यों कर रहे हो? शोकमें डूबे रहनेसे किसी मनुष्यका शोक कभी निवृत्त नहीं होता
न शोकः शोचमानस्य विनिवर्तेत कर्हिचित् ।
The chapter frames a propriety dilemma: how a lone royal woman in exile should respond to questioning by an unfamiliar noble—balancing safety, decorum, truthful identification, and the obligations of hospitality.
Dharma is situationally enacted through controlled speech and disciplined hospitality: even under scarcity and vulnerability, ethical order is maintained by proper address, truthful self-location, and honoring guests.
No explicit phalaśruti appears in this unit; the meta-significance is implicit—this episode models dharmic communication and atithi-dharma as practical virtues sustaining social legitimacy during exile.