Adhyaya 242
Vana ParvaAdhyaya 24244 Versesगन्धर्वों के पक्ष में निर्णायक; कौरव-सेना भग्न और पलायनशील।

Adhyaya 242

धृतराष्ट्रस्य क्रतु-प्रवर्तनम् तथा पाण्डवानां निमन्त्रण-प्रतिवचनम् (Dhṛtarāṣṭra’s Sacrifice Commences and the Pandavas’ Reply to the Invitation)

Upa-parva: Dvāitavana-prasaṅga (Invitation to the Kaurava Sacrifice Episode)

Vaiśaṃpāyana reports that artisans, senior ministers, and Vidura inform Dhṛtarāṣṭra that the planned sacrifice is prepared, including a splendid golden plough. Dhṛtarāṣṭra orders the rite’s commencement; the yajña proceeds with abundant, well-prepared provisions, and Gāndhārī undergoes consecration according to śāstra and sequence. Envoys are dispatched swiftly to invite kings and Brahmins. At Duryodhana’s prompting, one messenger is directed to Dvāitavana to invite the Pandavas and resident Brahmins. The envoy delivers the invitation, framing the sacrifice as supported by acquired wealth and attended by many. Yudhiṣṭhira responds with formal approval yet declines immediate participation, citing the necessity of preserving the thirteen-year term. Bhīma adds a restrained but explicit future-oriented warning: after the vow’s completion, the Pandava will return as a force of retribution in a battle-setting. The remaining Pandavas avoid harsh speech; the envoy reports back. Guests assemble at Dhṛtarāṣṭra’s city and are honored by rule and rank. Dhṛtarāṣṭra instructs Vidura to ensure universal satisfaction and adequate food; Vidura administers hospitality with offerings, garlands, fragrances, and garments. After the avabhṛtha and distribution of wealth, the king dismisses the rulers and Brahmins, then re-enters Hastināpura with his brothers and allies (including Karṇa and Śakuni).

Chapter Arc: गन्धर्वों द्वारा कौरव-सेना का मार्ग रोके जाने पर धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधन का अहंकार और अमर्ष भड़क उठता है; वह वन में अपनी शक्ति का प्रदर्शन करना चाहता है। → दुर्योधन गन्धर्वों को ‘अधर्मज्ञ’ कहकर दण्ड देने की धमकी देता है और उनकी वाणी/समझाइश को तुच्छ मानकर आगे बढ़ता है। गन्धर्व चित्रसेन को सूचना देते हैं; कौरव-सेना को बार-बार रोका जाता है, पर दुर्योधन और उसके साथियों का हठ बढ़ता जाता है। → गन्धर्वराज चित्रसेन क्रोध में उठकर निर्णायक आक्रमण करता है; कौरव सैनिक दुर्योधन के देखते-देखते दिशाओं में भागते हैं। कर्ण भी तलवार-ढाल लेकर विकर्ण के रथ पर चढ़कर ‘मोक्ष’ (बच निकलने) हेतु घोड़े दौड़ाता है—कौरव पक्ष की प्रतिष्ठा का चरम पतन। → गन्धर्वों की संगठित शक्ति के सामने कौरव-सेना तितर-बितर हो जाती है; दुर्योधन का दर्प चूर होता है और कौरव पक्ष पराजय/अव्यवस्था में चला जाता है। अध्याय का स्वर ‘कर्णपराभव’ की ओर संकेत करता है—कौरवों की हार को स्थिर निष्कर्ष की तरह बैठाता है। → कौरवों की इस पराजय के बाद दुर्योधन का क्या होगा—क्या वह पकड़ा जाएगा, कौन उसे छुड़ाएगा, और यह अपमान आगे के वैर को कैसे भड़काएगा?

Shlokas

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ श्लोक मिलाकर कुल ३१६ श्लोक हैं) 2.6 03.7 (9) #25-# #55-7 एकचत्वारिशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: कौरवोंका गन्धवॉंके साथ युद्ध और कर्णकी पराजय वैशम्पायन उवाच ततस्ते सहिता: सर्वे दुर्योधनमुपागमन्‌ । अब्र॒वंश्व महाराज यदूचु: कौरवं प्रति

वैशम्पायन उवाच— ततस्ते सहिताः सर्वे दुर्योधनमुपागमन्। अब्रुवंश्च महाराज यदूचुः कौरवं प्रति॥

Verse 2

गन्धर्वर्वारिते सैन्ये धार्तराष्ट्र: प्रतापवान्‌ । अमर्षपूर्ण: सैन्यानि प्रत्यभाषत भारत,भारत! गन्धर्वोद्वारा अपनी सेनाके रोक दिये जानेपर प्रतापी राजा दुर्योधनने अमर्षमें भरकर समस्त सैनिकोंसे कहा--

वैशम्पायन उवाच—गन्धर्वैः प्रतिषिद्धे सैन्ये धार्तराष्ट्रो महाप्रतापवान् । अमर्षपूर्णो दुर्योधनः सर्वान् सैन्यान् प्रत्यभाषत—

Verse 3

शासतैनानधर्मज्ञान्‌ मम विप्रियकारिण: । यदि प्रक्रीडते सर्वैर्देवे: सह शतक्रतुः

अधर्मज्ञान् मम विप्रियकारिण एतान् शासत । यदि सर्वैर्देवैः सह शतक्रतुरिन्द्रोऽपि अत्र क्रीडेत, सोऽपि मम विप्रियकारी भवेत् । तस्मादेतान् पापात्मानः सर्वान् दण्डयत—

Verse 4

दुर्योधनवच: श्रुत्वा धार्तराष्ट्रा महाबला: । सर्व एवाभिसंनद्धा योधाश्वापि सहस्रश:,दुर्योधनकी यह बात सुनकर महाबली कौरव और उनके सहसौ्रों योद्धा सब-के-सब युद्धके लिये कमर कसकर तैयार हो गये

दुर्योधनवचः श्रुत्वा धार्तराष्ट्रा महाबलाः । सहस्रशो योधैः सह सर्वेऽभिसंनद्धा बभूवुः ॥

Verse 5

ततः प्रमथ्य सर्वास्तांस्तद्‌ वनं विविशुर्बलात्‌ | सिंहनादेन महता पूरयन्तो दिशो दश,तदनन्तर वे अपने महान्‌ सिंहनादसे दसों दिशाओंको गुँजाते हुए उन समस्त गन्धर्वोको रौंदकर बलपूर्वक द्वैतवनमें घुस गये

ततः प्रमथ्य तान् सर्वान् गन्धर्वान् बलात् तद्वनं विविशुः । महता सिंहनादेन दिशो दश पूरयन्तः ॥

Verse 6

ततो<परैरवार्यन्त गन्धर्वै: कुरुसैनिका: । ते वार्यमाणा गन्धर्वै: साम्नैव वसुधाधिप

ततोऽपरैर्गन्धर्वैः कुरुसैनिकाः अवार्यन्त । ते गन्धर्वैः साम्नैव वार्यमाणाः अपि वसुधाधिप, न न्यवर्तन्त; ततो खेचराः सर्वे चित्रसेनं न्यवेदयन् ॥

Verse 7

ताननादृत्य गन्धर्वास्तद्‌ वनं विविशुर्महत्‌ । यदा वाचा न तिष्ठन्ति धार्तराष्ट्रा: सराजका:

ताननादृत्य गन्धर्वास्तद्वनं विविशुर्महत् । यदा वाचा न तिष्ठन्ति धार्तराष्ट्राः सराजकाः ॥

Verse 8

गन्धर्वराजस्तान्‌ सर्वनत्रवीत्‌ कौरवान्‌ प्रति

गन्धर्वराजस्तान् सर्वान् त्रासयामास कौरवान् प्रति ॥

Verse 9

अनुज्ञाताश्च गन्धर्वश्षित्रसेनेन भारत

अनुज्ञाताश्च गन्धर्वाश्चित्रसेनेन भारत ॥

Verse 10

तान्‌ दृष्टवा पततः शीघ्रान्‌ गन्धर्वनिद्यतायुधान्‌

तान् दृष्ट्वा पततः शीघ्रान् गन्धर्वनिद्यतायुधान् ॥

Verse 11

तान्‌ दृष्टवा द्रवत:सर्वान्‌ धार्तराष्ट्रानू पराड्मुखान्‌

तान् दृष्ट्वा द्रवतः सर्वान् धार्तराष्ट्रान् पराङ्मुखान् ॥

Verse 12

राधेयस्तु तदा वीरो नासीत्‌ तत्र पराड्मुख: । धृतराष्ट्रके सब पुत्रोंको युद्धसे विमुख हो भागते देखकर भी राधानन्दन वीर कर्णने वहाँ पीठ नहीं दिखायी ।। आपततन्तीं तु सम्प्रेक्ष्य गन्धर्वाणां महाचमूम्‌

राधेयस्तु तदा वीरो नासीत् तत्र पराङ्मुखः। धृतराष्ट्रसुतान् युद्धात् विमुखान् पलायमानान् अपि दृष्ट्वा राधानन्दनः कर्णो न तत्र पृष्ठं ददर्श। आपततन्तीं तु सम्प्रेक्ष्य गन्धर्वाणां महाचमूम्॥

Verse 13

क्षुरप्रैविशिखैर्भल्लैर्वत्सदन्तैस्तथा55यसै:

क्षुरप्रैर्विशिखैर्भल्लैर्वत्सदन्तैस्तथायसैः॥

Verse 14

पातयजन्नुत्तमाड्नि गन्धर्वाणां महारथ:

पातयन् उत्तमान् गन्धर्वान् महारथः॥

Verse 15

ते वध्यमाना गन्धर्वा: सूतपुत्रेण धीमता

ते वध्यमाना गन्धर्वाः सूतपुत्रेण धीमता। आपतद्भिर्महावेगैश्चित्रसेनस्य सैनिकैः॥

Verse 16

भूय एवाभ्यवर्तन्त शतशो5थ सहस्रश:ः । गन्धर्वभूता पृथिवी क्षणेन समपद्यत

भूय एवाभ्यवर्तन्त शतशोऽथ सहस्रशः। गन्धर्वभूता पृथिवी क्षणेन समपद्यत॥

Verse 17

अथ दुर्योधनो राजा शकुनिश्चापि सौबल:

अथ दुर्योधनो राजा शकुनिश्चापि सौबलः प्रचक्राम—यत्र तयोर्मन्त्रः संकल्पश्च कृतबुद्ध्या घटनां प्रवर्तयितुम् आरब्धौ।

Verse 18

दुःशासनो विकर्णश्न ये चान्ये धृतराष्ट्रजा: । न्यहनंस्तत्‌ तदा सैन्यं रथैर्गरुडनि:स्वनै:

वैशम्पायन उवाच—दुःशासनो विकर्णश्च ये चान्ये धृतराष्ट्रजाः । ते तदा तत्सैन्यं न्यहनन् रथैर्गरुडनिःस्वनैः ॥

Verse 19

तदनन्तर राजा दुर्योधन, सुबलपुत्र शकुनि, दुःशासन, विकर्ण तथा अन्य जो धृतराष्ट्रपुत्र वहाँ आये थे, उन सबने गरुड़के समान भयंकर शब्द करनेवाले रथोंपर आखरूढ़ हो गन्धर्वोकी उस सेनाका संहार आरम्भ किया ।।

तदनन्तरं राजा दुर्योधनः सुबलपुत्रः शकुनिर्दुःशासनः विकर्णश्च ये चान्ये धृतराष्ट्रपुत्रा आगतास्ते सर्वे गरुडसदृशनादै रथैरारूढा गन्धर्वसेनायाः संहारमारभन्त । भूयश्च योधयामासुः कृत्वा कर्णमथाग्रतः महता रथसङ्घेन रथचारेण चाप्युत ॥

Verse 20

तत: संन्यपतन्‌ सर्वे गन्धर्वा: कौरवै: सह

ततः संन्यपतन् सर्वे गन्धर्वाः कौरवैः सह।

Verse 21

तदा सुतुमुलं युद्धमभवल्लोमहर्षणम्‌ । ततस्ते मृदवो5भूवन्‌ गन्धर्वा: शरपीडिता:

तदा सुतुमुलं युद्धमभवल्लोमहर्षणम् । ततस्ते मृदवोऽभूवन् गन्धर्वाः शरपीडिताः ॥

Verse 22

उच्चक्रुशुश्न कौरव्या गन्धर्वान्‌ प्रेक्ष्य पीडितान्‌ | तत्पश्चात्‌ सारे गन्धर्व संगठित हो कौरवोंके साथ भिड़ गये। उस समय उनमें घमासान युद्ध होने लगा

वैशम्पायन उवाच—पीडितान् दुःखितांश्च गन्धर्वान् प्रेक्ष्य कौरवाः समन्ततः उच्चैः क्रोशं प्रचक्रुः। ततः परं संगठिता गन्धर्वाः कौरवैः सह समरे समभ्यवर्तन्त; तत्र घोरः संप्रहारोऽभवत्, रोमहर्षणः। अनन्तरं कौरवबाणपीडिताः केचित् गन्धर्वाः शिथिलतामगमन्; तान् क्लिश्यमानान् दृष्ट्वा कौरवयोधाः पुनः पुनः नादं चक्रुः।

Verse 23

ततो मायास्त्रमास्थाय युयुधे चित्रमार्गवित्‌ । तयामुहान्त कौरव्यश्रित्रसेनस्थ मायया

ततः स मायास्त्रमास्थाय चित्रमार्गवित् युयुधे। तया मायया कौरवाः सर्वे मोहं जग्मुः; चित्रसेनस्तु तिष्ठन् मायां प्रयुङ्क्ते स्म।

Verse 24

वे युद्धकी विचित्र पद्धतियोंके ज्ञाता थे। उन्होंने मायामय अस्त्रका आश्रय लेकर युद्ध आरम्भ किया। चित्रसेनकी उस मायासे समस्त कौरवोंपर मोह छा गया ।।

वैशम्पायन उवाच—ते विचित्रयुद्धविधिज्ञा मायामयमस्त्रमाश्रित्य समरमारभन्त। चित्रसेनस्य तया मायया सर्वेषु कौरवेषु मोहः समपद्यत। तदा हि भारत, धार्तराष्ट्रस्यैकैकः योद्धा गन्धर्वैर्दशभिर्दशभिः सह पर्यावर्तत समरे युयुधे।

Verse 25

ततः: सम्पीड्यमानास्ते बलेन महता तदा । प्राद्रवन्त रणे भीता ये च राजज्जिगीषव:,राजन! तदनन्तर गन्धर्वोकी विशाल सेनासे पीड़ित हो वे सभी योद्धा, जो पहले जीतनेका हौसला रखते थे, भयभीत हो युद्धसे भाग चले

ततः ते महता बलेन समन्ततः सम्पीड्यमानाः, ये च पूर्वं राजन् जिगीषवः आसन्, ते रणे भीताः प्राद्रवन्त।

Verse 26

भज्यमानेष्वनीकेषु धार्तराष्ट्रेषु सर्वश: । कर्णो वैकर्तनो राजं॑स्तस्थौ गिरिरिवाचल:

भज्यमानेष्वनीकेषु धार्तराष्ट्रेषु सर्वशः, कर्णो वैकर्तनो राजन् तस्थौ गिरिरिवाचलः।

Verse 27

दुर्योधनश्व कर्णश्व शकुनिश्चापि सौबल: । गन्धर्वान्‌ योधयामासु: समरे भृशविक्षता:,दुर्योधन, कर्ण और सुबलपुत्र शकुनि--ये उस समरांगणमें यद्यपि बहुत घायल हो गये थे, तथापि गन्धर्वोसे युद्ध करते रहे

दुर्योधनश्च कर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलः । गन्धर्वान् योधयामासुः समरे भृशविक्षताः ॥

Verse 28

सर्व एव तु गन्धर्वा: शतशो5थ सहस्रश: । जिघांसमाना: सहिता: कर्णमभ्यद्रवन्‌ रणे,इसपर सभी गन्धर्व एक साथ संगठित हो कर्णको मार डालनेकी इच्छासे सौ-सौ तथा हजार-हजारका दल बाँधकर रणभूमिमें कर्णके ऊपर टूट पड़े

सर्व एव तु गन्धर्वाः शतशोऽथ सहस्रशः । जिघांसमानाः सहिताḥ कर्णमभ्यद्रवन् रणे ॥

Verse 29

असिश्रि: पट्टिशै: शूलैर्गदाभिश्न महाबला: । सूतपुत्रं जिघांसन्त: समनन्‍्तात्‌ पर्यवाकिरन्‌

असिश्रिः पट्टिशैः शूलैर्गदाभिश्च महाबलाः । सूतपुत्रं जिघांसन्तः समन्तात् पर्यवाकिरन् ॥

Verse 30

अन्येअस्य युगमच्छिन्दन्‌ ध्वजमन्ये न्यपातयन्‌ | ईषामन्ये हयानन्ये सूतमन्ये न्‍्यपातयन्‌

अन्येऽस्य युगमच्छिन्दन् ध्वजमन्ये न्यपातयन् । ईषामन्ये हयानन्ये सूतमन्ये न्यपातयन् ॥

Verse 31

अन्ये छत्र॑ वरूथं च बन्धुरं च तथापरे | गन्धर्वा बहुसाहस्रास्तिलशो व्यधमन्‌ रथम्‌

अन्ये छत्रं वरूथं च बन्धुरं च तथापरे । गन्धर्वा बहुसाहस्रास्तिलशो व्यधमन् रथम् ॥

Verse 32

ततो रथादवप्लुत्य सूतपुत्रोडसिचर्म भृत्‌ । विकर्णरथमास्थाय मोक्षायाश्वानचोदयत्‌

ततो रथादवप्लुत्य सूतपुत्रः कर्णोऽसिचर्मभृत्। विकर्णरथमास्थाय प्राणरक्षार्थमश्वान् तीव्रं समचोदयत्॥

Verse 76

ततस्ते खेचरा: सर्वे चित्रसेने न्‍्यवेदयन्‌ । राजन! उस समय दूसरे-दूसरे गन्धर्वोने शान्तिपूर्ण वचनोंद्वारा ही कौरव सैनिकोंको रोका। रोकनेपर भी उन गन्धर्वोकी अवहेलना करके वे समस्त सैनिक उस महान्‌ वनके भीतर प्रविष्ट हो गये। जब राजा दुर्योधनसहित समस्त कौरव वाणीद्वारा मना करनेपर न रुके

ततस्ते खेचराः सर्वे चित्रसेनं न्यवेदयन्। राजन्, तदा अन्ये गन्धर्वाः शान्तवाक्यैरेव कौरवसेनां न्यवारयन्। तेषां वचनमवज्ञाय सा सर्वा सेना तन्महद्वनं प्रविवेश। यदा दुर्योधनः सर्वैः कौरवैः सह वाग्भिर्न निवारितः, तदा ते खेचराः सर्वं वृत्तान्तं चित्रसेनाय न्यवेदयन्॥

Verse 86

अनाय>्जछिसतेत्येतांक्षित्रसेनो5त्यमर्षण: | यह सुनकर गन्धर्वराज चित्रसेनको बड़ा अमर्ष हुआ। उन्होंने कौरवोंको लक्ष्य करके समस्त गन्धर्वोको आज्ञा दी, “अरे! इन दुष्टोंका दमन करो”

तद्वाक्यं श्रुत्वा ‘नाज्ञां गृह्णाति’ इति चित्रसेनोऽत्यमर्षणः। कौरवान् प्रति मनः कृत्वा सर्वान् गन्धर्वान् आज्ञापयत्— ‘एतान् दुष्टान् निघ्नत, दमयत’ इति॥

Verse 96

प्रगृहीतायुधा: सर्वे धार्तराष्ट्रानभिद्रवन्‌ । भारत! चित्रसेनकी आज्ञा पाते ही सब गन्धर्व अस्त्र-शस्त्र लेकर कौरवोंकी ओर दौड़े

प्रगृहीतायुधाः सर्वे गन्धर्वाः चित्रसेनशासनात्। धार्तराष्ट्रानभिद्रवन्, भारत, रणाय समुत्सुकाः॥

Verse 103

प्राद्रवंस्ते दिश: सर्वे धार्तराष्ट्रस्य पश्यत: । गन्धर्वोको अस्त्र-शस्त्र लिये तीव्र वेगसे अपनी ओर आते देख वे सभी कौरव सैनिक दुर्योधनके देखते-देखते चारों ओर भागने लगे

प्राद्रवंस्ते दिशः सर्वा धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः। गन्धर्वान् सशस्त्रान् तीव्रवेगान् समायान्तो दृष्ट्वा, दुर्योधनस्य पुरतः कौरवसेना दिशो दश विव्यथे॥

Verse 123

महता शरवर्षेण राधेय: प्रत्यवारयत्‌ । गन्धर्वोकी उस विशाल सेनाको अपनी ओर आती देख कर्णने भारी बाणवर्षा करके उसे आगे बढ़नेसे रोक दिया

वैशम्पायन उवाच—महता शरवर्षेण राधेयः प्रत्यवारयत्। गन्धर्वाणां महतीं सेनामात्मानं प्रति अभ्युपयान्तीं दृष्ट्वा कर्णो घोरं शरवर्षं मुमोच, तया च तेषामग्रगमनं न्यवारयत्॥

Verse 133

गन्धवज्छितशो भ्यध्नल्लघुत्वात्‌ सूतनन्दन । सूतपुत्र कर्णने अपने हाथोंकी फुर्तीके कारण लोहेके क्षुरप्र, विशिख, भल्‍ल और वत्सदन्त नामक बाणोंकी वर्षा करके सैकड़ों गन्धर्वोंकी घायल कर दिया

वैशम्पायन उवाच—लघुत्वात् सूतनन्दनः कर्णो गन्धर्वान् छिन्नशोऽभ्यध्नत्। स्वहस्तलाघवेनायसैः क्षुरप्रैर्विशिखैर्भल्लैर्वत्सदन्तैश्च शरैर्वर्षं मुमोच, तेन गन्धर्वाः शतशो व्यधिताः॥

Verse 143

क्षणेन व्यधमत्‌ सर्वा चित्रसेनस्थ वाहिनीम्‌ । गन्धवोके मस्तक काटकर गिराते हुए महारथी कर्णने चित्रसेनकी सारी सेनाको क्षणभरमें छिन्न-भिन्न कर डाला

वैशम्पायन उवाच—क्षणेन व्यधमत् सर्वां चित्रसेनस्थवाहिनीम्। महारथिः कर्णः शिरांसि पातयन् तेषां व्यूहान् क्षणादेव छिन्नभिन्नान् अकरोत्॥

Verse 166

आपतद्धिम्महावेगैश्षित्रसेनस्य सैनिकै: | परम बुद्धिमान सूतपुत्र कर्णके द्वारा ज्यों-ज्यों गन्धर्वोपर मार पड़ने लगी

वैशम्पायन उवाच—आपतद्भिर्महावेगैश्चित्रसेनस्य सैनिकैः। यथा यथा परमबुद्धिमान् सूतपुत्रः कर्णो गन्धर्वान् पुनः पुनरभ्यहनत्, तथा तथा ते शतशः सहस्रशश्च तत्रागत्य समवेताः। एवं चित्रसेनस्यातिवेगसैनिकानामागमनेन क्षणेनैव सा भूमिर्गन्धर्वमयीवाभवत्॥

Verse 193

वैकर्तनं परीप्सन्तो गन्धर्वान्‌ समवाकिरन्‌ । उन्होंने कर्णको आगे करके पुनः बड़े वेगसे गन्धर्वोका सामना किया। उनके साथ रथोंका विशाल समूह था। वे रथोंको विचित्र गतियोंसे चलाते हुए कर्णकी रक्षा करने और गन्धर्वोपर बाण बरसाने लगे

वैशम्पायन उवाच—वैकर्तनं परीप्सन्तो गन्धर्वान् समवाकिरन्। कर्णं पुरस्कृत्य ते पुनर्महावेगेन गन्धर्वान् प्रत्ययुध्यन्त; रथानां च महद् वृन्दं तैः सहासीत्। ते विचित्रगतिभी रथैः कर्णस्य रक्षां कुर्वन्तो गन्धर्वेषु शरान् अवाकिरन्॥

Verse 226

उत्पपातासनात्‌ क्रुद्धो वधे तेषां समाहितः । गन्धवोकोी भयभीत देखकर गन्धर्वराज चित्रसेनको बड़ा क्रोध हुआ। वे शत्रुओंके वधका दृढ़ संकल्प लेकर अपने आसनसे उछल पड़े

वैशम्पायन उवाच—तान् भयभीतान् दृष्ट्वा गन्धर्वराजश्चित्रसेनः क्रोधेन समभ्युद्यतः। तेषां वधे मनः समाहित्य शत्रून् हन्तुम् दृढनिश्चयः सन् स्वासनादुत्पपात, कर्मणि तत्परः॥

Verse 240

इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत घोषयात्रापर्वमें यन्धर्वदुर्योधनसेनासंवादविषयक दो सौ चालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि गन्धर्वदुर्योधनसेनासंवादविषयको द्विशतचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः समाप्तः॥

Verse 241

इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि कर्णपराभवे एकचत्वारिंशदधिकद्विशततमो<5ध्याय:

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि कर्णपराभवे एकचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः॥

Frequently Asked Questions

Whether to accept a royal invitation that could imply political accommodation versus maintaining the binding exile covenant; Yudhiṣṭhira prioritizes vow-integrity over ceremonial participation.

Legitimate authority is measured by procedural dharma—keeping vows, regulated speech, and equitable hospitality—rather than by display alone; restraint becomes a strategic and ethical discipline.

No explicit phalaśruti appears; the chapter functions as narrative-ethical documentation, embedding its lesson through action (vow-keeping, yajña order, and hospitality norms) rather than through a declared reward statement.