Adhyaya 239
दुर्योधनस्य प्रायोपवेशः — शकुनिसान्त्वनम् तथा कृत्याह्वानम् (Duryodhana’s Fast: Śakuni’s Consolation and the Summoning of a Kṛtyā)
Upa-parva: Duryodhana-prāyopaveśa–Daiteya-āhvāna Episode (within Āraṇyaka-parva)
Vaiśaṃpāyana narrates Duryodhana seated in prāyopaveśa. Śakuni addresses him with pacific counsel: he recalls Karṇa’s prior reasoning, criticizes the abandonment of prosperity through delusion, and warns that a ruler who cannot restrain surging joy or despondency loses fortune. He outlines leadership defects that repel royal success—fearfulness, inertia, negligence, and addiction to sense-objects—and argues that Duryodhana’s grief is misplaced where honor and reconciliation are possible. Śakuni urges composure, remembrance of meritorious action, and the ethical-political option of granting the Pāṇḍavas their paternal kingdom to gain fame and dharma. Duryodhana, shamed yet adamant, rejects wealth, pleasure, authority, and policy, commanding others to return to the city while he persists. His companions declare shared fate and attempt persuasion; he remains unmoved. He prepares ritual austerity on darbha, purifies with water, dons kuśa and bark garments, and adopts silence and strict observance aiming at a heavenly end. Daiteya-Dānava beings in Rasātala, learning of his resolve and their own strategic interest, perform Vaitāna rites with Bṛhaspati/Uśanas mantras, Atharvavedic formulas, and upaniṣadic procedures; a kṛtyā arises, is instructed to bring Duryodhana, and swiftly transports him to Rasātala, where the assembled Dānavas address him with confident intent.
Chapter Arc: Hastinapura’s inner chambers hum with a dangerous sweetness: Duryodhana confides to Karna that the very thought in his own heart has been spoken aloud—yet permission from the elders to go where the Pandavas dwell will not come easily. → Duryodhana recalls Vidura’s earlier warnings at the time of the dice—how the wise minister spoke to him, to Karna, and to Shakuni—implying that the present scheme is only the old sin returning in a new costume. Dhritarashtra’s constant lament for the Pandavas, and his belief in their ascetic power, becomes an obstacle: the blind king’s grief and fear of their tapas stand against Duryodhana’s desire to provoke and humiliate them. → The conspiratorial triangle tightens: Duryodhana weighs whether he should go at once or delay, resolves to approach the king at dawn, and—while he and Karna speak of the ‘cattle-expedition’ decision—Shakuni answers with a laugh, sealing the plan as a calculated pretext to enter the Pandavas’ vicinity and test their restraint. → All present, delighted at the plan’s apparent inevitability, exchange approving gestures and finalize the decision to proceed with the ghosha-yatra as a political-psychological weapon—an expedition outwardly about cattle and display, inwardly about insult and entrapment. → With the scheme fixed, the next step looms: Duryodhana must face the court and obtain sanction—will Dhritarashtra and the elders restrain him, or will the expedition be unleashed toward the forest exile?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १६ श्लोक मिलाकर कुल २४३ “लोक हैं।) 3 “+( 9) #2:.# ४257 अष्टात्रिशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: दुर्योधनके द्वारा कर्ण और शकुनिकी मन्त्रणा स्वीकार करना तथा कर्ण आदिका घोषयात्राको निमित्त बनाकर द्वैतवनमें जानेके लिये धृतराष्ट्रसे आज्ञा लेने जाना वैशम्पायन उवाच कर्णस्य वचन श्रुत्वा राजा दुर्योधनस्तत: । हृष्टो भूत्वा पुनर्दीन इदं वचनमत्रवीत्
वैशम्पायन उवाच—कर्णस्य वचनं श्रुत्वा राजा दुर्योधनस्ततः । हृष्टो भूत्वा पुनर्दीन इदं वचनमब्रवीत् ॥
Verse 2
ब्रवीषि यदिदं कर्ण सर्व मनसि मे स्थितम् | न त्वभ्यनुज्ञां लप्स्यामि गमने यत्र पाण्डवा:
ब्रवीषि यदिदं कर्ण सर्वं मनसि मे स्थितम् । न त्वभ्यनुज्ञां लप्स्यामि गमने यत्र पाण्डवाः ॥
Verse 3
परिदेवति तान् वीरान् धृतराष्ट्रो महीपति: । मन्यते< भ्यधिकांश्वापि तपोयोगेन पाण्डवान्
परिदेवति तान् वीरान् धृतराष्ट्रो महीपतिः । मन्यतेऽभ्यधिकांश्चापि तपोयोगेन पाण्डवान् ॥
Verse 4
अथवाप्यनुबुध्येत नूपो5स्माकं चिकीर्षितम् | एवमप्यायतिं रक्षन् नाभ्यनुज्ञातुमरहति
अथवाप्यनुबुध्येत नूनमस्माकं चिकीर्षितम् । एवमप्यायतिं रक्षन् नाभ्यनुज्ञातुमर्हति ॥
Verse 5
न हि द्वैतवने किंचिद् विद्यतेडन्यत् प्रयोजनम् । उत्सादनमृते तेषां वनस्थानां महाद्युते
न हि द्वैतवने किञ्चिद् विद्यतेऽन्यत् प्रयोजनम् । उत्सादनमृते तेषां वनस्थानां महाद्युते ॥
Verse 6
जानासि हि यथा क्षत्ता द्यूतकाल उपस्थिते । अब्रवीद् यच्च मां त्वां च सौबलं वचनं तदा,“जुएका अवसर उपस्थित होनेपर विदुरजीने मुझसे, तुमसे तथा (मामा) शकुनिसे जैसी बातें कही थीं, उन्हें तो तुम जानते ही हो
जानासि हि यथा क्षत्ता द्यूतकाल उपस्थिते । अब्रवीद् यच्च मां त्वां च सौबलं वचनं तदा ॥
Verse 7
तानि सर्वाणि वाक्यानि यच्चान्यत् परिदेवितम् । विचिन्त्य नाधिगच्छामि गमनायेतराय वा
तानि सर्वाणि वाक्यानि यच्चान्यत् परिदेवितम् । विचिन्त्य नाधिगच्छामि गमनायेतराय वा ॥
Verse 8
“उन सब बातोंपर तथा और भी पाण्डवोंके लिये जो विलाप किया गया है, उसपर विचार करके मैं किसी निश्चयपर नहीं पहुँच पाता कि द्वैतवनमें चलूँ या न चलूँ ।।
तानि सर्वाणि वाक्यानि यच्चान्यत् परिदेवितम् । विचिन्त्य नाधिगच्छामि द्वैतवनं गमिष्यामि न वा ॥ ममापि हि महान् हर्षो यदहं भीमफाल्गुनौ । क्लिष्टावरण्ये पश्येयं कृष्णया सहिताविति ॥
Verse 9
न तथा ह्ाप्रुयां प्रीतिमवाप्प वसुधामिमाम् । दृष्टवा यथा पाण्डुसुतान् वल्कलाजिनवासस:
न तथा ह्याप्नुयां प्रीतिमवाप्य वसुधामिमाम् । दृष्ट्वा यथा पाण्डुसुतान् वल्कलाजिनवाससः ॥
Verse 10
कि नु स्यादधिकं तस्माद् यदहं द्रुपदात्मजाम् | द्रौपदी कर्ण पश्येयं काषायवसनां वने
कि नु स्यादधिकं तस्माद् यदहं द्रुपदात्मजाम् । द्रौपदीं कर्ण पश्येयं काषायवसनां वने ॥
Verse 11
यदि मां धर्मराजश्न भीमसेनश्न् पाण्डव: । युक्त परमया लक्ष्म्या पश्येतां जीवितं भवेत्
वैशम्पायन उवाच— यदि मां धर्मराजो युधिष्ठिरो भीमसेनश्च पाण्डवः । युक्तं परमया लक्ष्म्या पश्येतां जीवितं भवेत् ॥
Verse 12
उपायं न तु पश्यामि येन गच्छेम तद् वनम् | यथा चाभ्यनुजानीयाद् गच्छन्तं मां महीपति:
उपायं न तु पश्यामि येन गच्छेम तद् वनम् । यथा चाभ्यनुजानीयाद् गच्छन्तं मां महीपतिः ॥
Verse 13
स सौबलेन सहितस्तथा दुःशासनेन च । उपायं पश्य निपुणं येन गच्छेम तद् वनम्,“अतः तुम मामा शकुनि तथा भाई दुःशासनके साथ सलाह करके कोई अच्छा-सा उपाय ढूँढ़ निकालो, जिससे हमलोग द्वैतवनमें चल सकें
स सौबलेन सहितस्तथा दुःशासनेन च । उपायं पश्य निपुणं येन गच्छेम तद् वनम् ॥
Verse 14
अहमप्यद्य निश्चित्य गमनायेतराय च । कल्यमेव गमिष्यामि समीपं॑ पार्थिवस्यथ ह
अहमप्यद्य निश्चित्य गमनायेतराय च । श्व एव गमिष्यामि समीपं पार्थिवस्य ह ॥
Verse 15
“मैं भी आज ही जाने या न जानेके विषयमें कोई निश्चय करके कल सबेरा होते ही महाराजके पास जाऊँगा ।।
मयि तत्रोपविष्टे तु भीष्मे च कुरुसत्तमे । उपायो यो भवेद् दृष्टस्तं ब्रूयाः सहसौबलः ॥
Verse 16
वचो भीष्मस्य राज्ञक्ष निशम्य गमन प्रति । व्यवसायं करिष्येडहमनुनीय पितामहम्
वैशम्पायन उवाच—भीष्मस्य राज्ञश्च वचो निशम्य गमनप्रति । पितामहमनुनीयैव तस्य सम्मतिमाप्याहं द्वैतवनं गन्तुं व्यवसायं करिष्ये ॥
Verse 17
तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे जग्मुरावसथान् प्रति । व्युषितायां रजन्यां तु कर्णो राजानमभ्ययात्
तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे जग्मुरावसथान् प्रति । व्युषितायां रजन्यां तु कर्णो राजानमभ्ययात् ॥
Verse 18
ततो दुर्योधन कर्ण: प्रहसन्निदमब्रवीत् । उपाय: परिदृष्टोडयं तं निबोध जनेश्वर,वहाँ कर्णने हँसकर दुर्योधनसे कहा--'जनेश्वर! मुझे जो उपाय सूझा है, उसे बताता हूँ, सुनो
ततो दुर्योधनं कर्णः प्रहसन्निदमब्रवीत् । उपायः परिदृष्टोऽयं तं निबोध जनेश्वर ॥
Verse 19
घोषा द्वैतवने सर्वे त्वत्प्रतीक्षा नराधिप । घोषयात्रापदेशेन गमिष्यामो न संशय:
घोषा द्वैतवने सर्वे त्वत्प्रतीक्षा नराधिप । घोषयात्रापदेशेन गमिष्यामो न संशयः ॥
Verse 20
उचितं हि सदा गन्तुं घोषयात्रां विशाम्पते | एवं च त्वां पिता राजन् समनुज्ञातुमहति
उचितं हि सदा गन्तुं घोषयात्रां विशाम्पते । एवं च त्वां पिता राजन् समनुज्ञातुमर्हति ॥
Verse 21
तथा कथयमानौ तौ घोषयात्राविनिश्चयम् । गान्धारराज: शकुनि: प्रत्युवाच हसन्निव,घोषयात्राका निश्चय करनेके लिये इस प्रकारकी बातें करते हुए उन दोनों सुहृदोंसे गान्धारराज शकुनिने हँसते हुए-से कहा--
तथा कथयमानौ तौ घोषयात्राविनिश्चयम् । गान्धारराजः शकुनिः प्रत्युवाच हसन्निव ॥
Verse 22
उपायो<यं मया दृष्टो गमनाय निरामय: । अनुज्ञास्यति नो राजा बोधयिष्यति चाप्युत
उपायोऽयं मया दृष्टो गमनाय निरामयः । अनुज्ञास्यति नो राजा बोधयिष्यति चाप्युत ॥
Verse 23
घोषा द्वैतवने सर्वे त्वत्प्रतीक्षा नराधिप । घोषयात्रापदेशेन गमिष्यामो न संशय:
घोषा द्वैतवने सर्वे त्वत्प्रतीक्षा नराधिप । घोषयात्रापदेशेन गमिष्यामो न संशयः ॥
Verse 24
ततः प्रहसिता: सर्वे तेडन्योन्यस्य तलान् ददुः । तदेव च विनिश्चित्य ददृशु: कुरुसत्तमम्
ततः प्रहसिताः सर्वे तेऽन्योन्यस्य तलान् ददुः । तदेव च विनिश्चित्य ददृशुः कुरुसत्तमम् ॥
Verse 237
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत घोषयात्रापर्वमें कर्ण और शकुनिके वचनविषयक दो सौ सैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि कर्णशकुनिवाक्यविषये सप्तत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥
Verse 238
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि घोषयात्रामन्त्रणे अष्टात्रिंशदधिकद्विशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि घोषयात्रामन्त्रणेष्टात्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a ruler, overwhelmed by humiliation and loss, may choose self-termination through prāyopaveśa, or must instead uphold responsibility through restraint, reparative governance, and continued accountability to kin and polity.
The passage teaches that sovereignty depends on mastery of internal states: unchecked elation or despair destabilizes judgment, and fortune abandons leadership marked by fear, procrastination, negligence, and compulsive indulgence.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter functions as narrative-ethical exemplification, positioning prāyopaveśa, counsel, and ritual intervention as interpretive nodes for understanding duty, agency, and the epic’s causality.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.