Adhyaya 191
इन्द्रद्युम्नोपाख्यानम् (Indradyumna Upākhyāna: On Kīrti, Smṛti, and Restoration)
Upa-parva: Mārkaṇḍeya–Indradyumna Upākhyāna (Kīrti–Smṛti Inquiry Episode)
Vaiśaṃpāyana reports that the Pāṇḍavas and ṛṣis ask Mārkaṇḍeya whether anyone is older than he. Mārkaṇḍeya recounts the case of the rājarṣi Indradyumna, fallen from the heavenly realm due to exhausted merit and facing the claim that his fame has lapsed. Seeking confirmation of his identity, Indradyumna is directed to Himavat to consult the owl Prākārakarṇa; the owl cannot recognize him but refers him to the crane Nāḍījaṅgha at Indradyumna Lake. The crane likewise cannot recognize him and points to the tortoise Akūpāra as older. Summoned, Akūpāra, after reflection and emotional agitation, recognizes Indradyumna and recalls repeated sacrificial contexts and the lake’s association with the king’s gifts (notably cows given as dakṣiṇā). Upon this testimony, a divine chariot manifests, and didactic verses state that the ‘sound’ of meritorious action reaches heaven and earth; as long as that sound persists one is regarded as a true person, whereas notorious speech leads to decline. Indradyumna then arranges proper placement for the aged witnesses and is restored to an appropriate celestial station. A closing reference recalls Kṛṣṇa’s rescue of King Nṛga, aligning the theme of restoration with divine mediation.
Chapter Arc: वैशम्पायन के वचन से प्रसंग खुलता है: युधिष्ठिर, मार्कण्डेय से युगान्त-काल, कलियुग के लक्षण और कल्कि-अवतार का रहस्य सुनने को उत्कंठित हैं। → युधिष्ठिर का कौतूहल कलियुग पर टिकता है—जब धर्म ही समाकुल हो जाए, तब शेष क्या रहेगा? उत्तर में कलियुग की सामाजिक-नैतिक उलटबाँसी, निर्दयता, लूट, स्त्री-धन पर आक्रमण, और देव-पूजा का क्षय क्रमशः गहराता जाता है। → युगान्त के निकट आते-आते संसार ‘अधरोत्तर’ हो उठता है—अयोग्य पूजित, योग्य तिरस्कृत; शूद्र धर्मोपदेशक, ब्राह्मण सेवक; लोग देश-नगर छोड़कर भटकते, ‘हा तात, हा सुते’ की करुण पुकारें गूँजतीं—और इसी अंधकार के बीच कल्कि का संक्षिप्त पर निर्णायक उदय: ब्राह्मणों से परिवेष्टित होकर म्लेच्छ-गणों का उत्सादन और युग-परिवर्तन। → कालान्तर में सूर्य-चन्द्र और तिष्य-बृहस्पति के अनुकूल होने पर देवमनुकूलता लौटती है; सत्ययुग का आरम्भ होता है और वर्ण-आश्रम तथा धर्म का क्रम पुनः स्थिर होने लगता है।
Shlokas
Verse 1
हि आय न () हि २ 7 नवर्त्याधेकशततमो<्ध्याय: युगान्तकालिक कलियुगके समयके बर्तावका तथा कल्कि- अवतारका वर्णन वैशम्पायन उवाच युधिष्ठिरस्तु कौन्तेयो मार्कण्डेयं महामुनिम् । पुन: पप्रच्छ साम्राज्ये भविष्यां जगतो गतिम्
वैशम्पायन उवाच—ततो युधिष्ठिरः कौन्तेयो महामुनिं मार्कण्डेयम् पुनः पप्रच्छ, स्वराज्ये जगतो भविष्यां गतिं युगान्तकालिके कलियुगे कल्क्यवतारवृत्तान्तं च श्रोतुमिच्छन्।
Verse 2
युधिष्ठिर उवाच आश्चर्यभूतं भवतः श्रुतं नो वदतां वर । मुने भार्गव यद् वृत्तं युगादौ प्रभवात्ययम्
युधिष्ठिर उवाच—आश्चर्यभूतं भवतः श्रुतं नो वदतां वर। मुने भार्गव यद्वृत्तं युगादौ प्रभवात्ययम्॥
Verse 3
अस्मिन् कलियुगे त्वस्ति पुनः: कौतूहलं मम । समाकुलेषु धर्मेषु कि नु शेषं भविष्यति
अस्मिन् कलियुगे त्वस्ति पुनः कौतूहलं मम। समाकुलेषु धर्मेषु किं नु शेषं भविष्यति॥
Verse 4
किंवीर्या मानवास्तत्र किमाहारविहारिण: । किमायुष: किंवसना भविष्यन्ति युगक्षये
किंवीर्या मानवास्तत्र किमाहारविहारिणः। किमायुषः किंवसना भविष्यन्ति युगक्षये॥
Verse 5
कां च काष्ठां समासाद्य पुन: सम्पत्स्यते कृतम् । विस्तरेण मुने ब्रूहि विचित्राणीह भाषसे
कां च काष्ठां समासाद्य पुनः सम्पत्स्यते कृतम्। विस्तरेण मुने ब्रूहि विचित्राणीह भाषसे॥
Verse 6
इत्युक्त: स मुनिश्रेष्ठ: पुनरेवाभ्यभाषत । रमयन् वृष्णिशार्दूलं पाण्डवांश्व महानृषि:
इत्युक्तः स मुनिश्रेष्ठः पुनरेवाभ्यभाषत। रमयन् वृष्णिशार्दूलं पाण्डवांश्च महानृषिः॥
Verse 7
मार्कण्डेय उवाच शृणु राजन मया दृष्ट॑ यत् पुरा श्रुतमेव च । अनुभूतं च राजेन्द्र देवदेवप्रसादजम्
मार्कण्डेय उवाच—शृणु राजन् मया दृष्टं यत् पुरा श्रुतमेव च । अनुभूतं च राजेन्द्र देवदेवप्रसादजम् ॥
Verse 8
भविष्यं सर्वलोकस्य वृत्तान्तं भरतर्षभ | कलुषं कालमासाद्य कथ्यमानं निबोध मे
भविष्यं सर्वलोकस्य वृत्तान्तं भरतर्षभ । कलुषं कालमासाद्य कथ्यमानं निबोध मे ॥
Verse 9
कृते चतुष्पात् सकलो निर्व्याजोपाधिवर्जित: । वृष: प्रतिष्ितो धर्मो मनुष्ये भरतर्षभ
कृते चतुष्पात् सकलो निर्व्याजोपाधिवर्जितः । वृषः प्रतिष्ठितो धर्मो मनुष्ये भरतर्षभ ॥
Verse 10
किंतु त्रेतामें वह धर्म अधर्मके एक पादसे अभिभूत होकर अपने तीन अंशोंसे ही प्रतिष्ठित होता है। द्वापरमें धर्म आधा ही रह जाता है। आधेमें अधर्म आकर मिल जाता है
त्रेतायां तु तदा धर्मः पादेनैकेन हीयते । द्वापरेऽर्धं परित्यक्तं तदर्धेऽधर्म आगतः ॥
Verse 11
त्रिभिरंशैरधर्मस्तु लोकानाक्रम्य तिष्ठति । तामसं युगमासाद्य तदा भरतसत्तम
त्रिभिरंशैरधर्मस्तु लोकानाक्रम्य तिष्ठति । तामसं युगमासाद्य तदा भरतसत्तम ॥
Verse 12
चतुर्थाशेन धर्मस्तु मनुष्यानुपतिष्ठति । आयुर्वीर्यमथो बुद्धिर्बलं तेजश्च॒ पाण्डव
मārkaṇḍeya uvāca—चतुर्थांशेन धर्मस्तु मनुष्यानुपतिष्ठति। आयुर्वीर्यमथो बुद्धिर्बलं तेजश्च पाण्डव॥
Verse 13
मनुष्याणामनुयुगं हसतीति निबोध मे । राजानो ब्राह्माणा वैश्या: शूद्राश्वैव युधिष्ठिर
मनुष्याणामनुयुगं हसतीति निबोध मे। राजानो ब्राह्मणा वैश्याः शूद्राश्चैव युधिष्ठिर॥
Verse 14
व्याजैर्धर्म चरिष्यन्ति धर्मवैतंसिका नरा: । सत्य॑ संक्षेप्स्यते लोके नरै: पण्डितमानिभि:
व्याजैर्धर्मं चरिष्यन्ति धर्मवैतंसिका नराः। सत्यं संक्षेप्स्यते लोके नरैः पण्डितमानिभिः॥
Verse 15
परंतु भरतश्रेष्ठ, कलियुग आनेपर अधर्म अपने तीन अंशोंद्वारा सम्पूर्ण लोकोंको आक्रान्त करके स्थित होता है और धर्म केवल एक पादसे मनुष्योंमें प्रतिष्ठित होता है। पाण्डुनन्दन! प्रत्येक युगमें मनुष्योंकी आयु, वीर्य, बुद्धि, बल तथा तेज क्रमश: घटते जाते हैं। युधिष्ठिर अब कलियुगके समयका वर्णन सुनो। ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र सभी जातियोंके लोग कपट॒पूर्वक धर्मका आचरण करेंगे और धर्मका जाल बिछाकर दूसरे लोगोंको ठगते रहेंगे। अपनेको पण्डित माननेवाले लोग सत्यका त्याग कर देंगे ।। ११-- १४ || सत्यहान्या ततस्तेषामायुरल्पं भविष्यति । आयुष: प्रक्षयाद् विद्यां न शक्ष्यन्त्युपजीवितुम्,सत्यकी हानि होनेसे उनकी आयु थोड़ी हो जायगी और आयुकी कमी होनेके कारण वे अपने जीवन-निर्वाहके योग्य विद्या प्राप्त नहीं कर सकेंगे
सत्यहान्या ततस्तेषामायुरल्पं भविष्यति। आयुषः प्रक्षयाद् विद्यां न शक्ष्यन्त्युपजीवितुम्॥
Verse 16
विद्याहीनानविज्ञानालल्लोभो<प्यभिभविष्यति । लोभक्रो धपरा मूढा: कामासक्ताश्न मानवा:
विद्याहीनानविज्ञानाल्लोभोऽप्यभिभविष्यति। लोभक्रोधपरा मूढाः कामासक्ताश्च मानवाḥ॥
Verse 17
ब्राह्मणा: क्षत्रिया वैश्या: संकीर्यन्त: परस्परम्
मार्कण्डेय उवाच— ब्राह्मणाः क्षत्रियाः वैश्याश्च परस्परं संकीर्यन्तः सीमातिक्रमेण प्रजां जनयिष्यन्ति; ततो वर्णसङ्करो भविष्यति। ते सर्वे तपःसत्यविवर्जिताः शूद्रतुल्याः आचारतः भविष्यन्ति। अन्त्यजाश्चाण्डालादयः क्षत्रियवैश्यकर्माणि करिष्यन्ति, क्षत्रियवैश्याश्च चाण्डालकर्माणि स्वीकुर्युः—अत्र न संशयः।
Verse 18
शूद्रतुल्या भविष्यन्ति तप:सत्यविवर्जिता: । अन्त्या मध्या भविष्यन्ति मध्याश्चान्त्या न संशय:
तपःसत्यविवर्जिताः शूद्रतुल्या भविष्यन्ति। अन्त्याः मध्या भविष्यन्ति, मध्याश्चान्त्याः—न संशयः।
Verse 19
ईदृशो भविता लोको युगान्ते पर्युपस्थिते । वस्त्राणां प्रवरा शाणी धान्यानां कोरदूषका:
ईदृशो भविता लोको युगान्ते पर्युपस्थिते। वस्त्राणां प्रवरा शाणी, धान्यानां कोरदूषकाः॥
Verse 20
भायमित्राश्व पुरुषा भविष्यन्ति युगक्षये । मत्स्यामिषेण जीवन्तो दुहन्तश्चाप्पजैडकम्
भायमित्राश्च पुरुषा भविष्यन्ति युगक्षये। मत्स्यामिषेण जीवन्तो दुहन्तश्चाप्यजैडकम्॥
Verse 21
गोषु नष्टासु पुरुषा येडपि नित्यं धृतव्रता: । तेडपि लोभसमायुक्ता भविष्यन्ति युगक्षये
गोषु नष्टासु पुरुषा येऽपि नित्यं धृतव्रताः। तेऽपि लोभसमायुक्ता भविष्यन्ति युगक्षये॥
Verse 22
अन्योन्यं परिमुष्णन्तो हिंसयन्तश्न॒ मानवा: । अजपा नास्तिका: स्तेना भविष्यन्ति युगक्षये,लोग एक-दूसरेको लूटेंगे और मारेंगे। युगान्तकालके मनुष्य जपरहित, नास्तिक और चोरी करनेवाले होंगे
अन्योन्यं परिमुष्णन्तो हिंसयन्तश्च मानवा: । अजपा नास्तिका: स्तेना भविष्यन्ति युगक्षये ॥
Verse 23
सरित्तीरेषु कुद्दालैर्वापयिष्यन्ति चौषधी: । ताश्चाप्पल्पफलास्तेषां भविष्यन्ति युगक्षये
सरित्तीरेषु कुद्दालैर्वापयिष्यन्ति चौषधी: । ताश्चाप्यल्पफलास्तेषां भविष्यन्ति युगक्षये ॥
Verse 24
श्राद्धे दैवे च पुरुषा येडपि नित्यं धृतव्रता: । तेडपि लोभसमायुक्ता भोक्ष्यन्तीह परस्परम्
श्राद्धे दैवे च पुरुषा येऽपि नित्यं धृतव्रता: । तेऽपि लोभसमायुक्ता भोक्ष्यन्तीह परस्परम् ॥
Verse 25
पिता पुत्रस्य भोक्ता च पितु: पुत्रस्तथैव च | अतिक्रान्तानि भोज्यानि भविष्यन्ति युगक्षये
पिता पुत्रस्य भोक्ता च पितु: पुत्रस्तथैव च । अतिक्रान्तानि भोज्यानि भविष्यन्ति युगक्षये ॥
Verse 26
न व्रतानि चरिष्यन्ति ब्राह्मणा वेदनिन्दका: । न यक्ष्यन्ति न होष्यन्ति हेतुवादविमोहिता: । निम्नेष्वीहां करिष्यन्ति हेतुवादविमोहिता:
न व्रतानि चरिष्यन्ति ब्राह्मणा वेदनिन्दका: । न यक्ष्यन्ति न होष्यन्ति हेतुवादविमोहिता: । निम्नेष्वीहां करिष्यन्ति हेतुवादविमोहिता: ॥
Verse 27
निम्ने कृषिं करिष्यन्ति योक्ष्यन्ति धुरि धेनुका: । एकहायनवत्सांशक्ष॒ योजयिष्यन्ति मानवा:
निम्ने कृषिं करिष्यन्ति योक्ष्यन्ति धुरि धेनुकाः । एकहायनवत्सांश्च योजयिष्यन्ति मानवाः ॥
Verse 28
पुत्र:पितृवरध॑ कृत्वा पिता पुत्रवधं तथा । निरुद्धेगो बृहद्वादी न निन्दामुपलप्स्यते
पुत्रः पितृवधं कृत्वा पिता पुत्रवधं तथा । निरुद्धेगो बृहद्वादी न निन्दामुपलप्स्यते ॥
Verse 29
म्लेच्छभूतं जगत् सर्व निष्क्रियं यज्ञवर्जितम् । भविष्यति निरानन्दमनुत्सवमथो तथा,सारा संसार म्लेच्छोंकी भाँति शुभ कर्म और यज्ञ-यागादि छोड़ देगा तथा आनन्दशून्य और उत्सवरहित हो जायगा
म्लेच्छभूतं जगत्सर्वं निष्क्रियं यज्ञवर्जितम् । भविष्यति निरानन्दमनुत्सवमथो तथा ॥
Verse 30
अधर्मपाददविद्धस्तु त्रिभिरंशै: प्रतिष्ठित: । त्रेतायां द्वापरेडर्थेन व्यामिश्रो धर्म उच्यते
अधर्मपाददविद्धस्तु त्रिभिरंशैः प्रतिष्ठितः । त्रेतायां द्वापरेऽर्थेन व्यामिश्रो धर्म उच्यते । प्रायशः कृपणानां हि तथाबन्धुमतामपि । विधवानां च वित्तानि हरिष्यन्तीह मानवाः ॥
Verse 31
स्वल्पवीर्यबला: स्तब्धा लोभमोहपरायणा: । तत्कथादानसंतुष्टा दुष्टानामपि मानवा:
स्वल्पवीर्यबला स्तब्धा लोभमोहपरायणाः । तत्कथादानसंतुष्टा दुष्टानामपि मानवाः ॥
Verse 32
परिग्रहं करिष्यन्ति मायाचारपरिग्रहा: । समाह्दयन्त: कौन्तेय राजान: पापबुद्धयः
मार्कण्डेय उवाच—कौन्तेय, पापबुद्धयः राजानो मायाचारपरिग्रहाः परिग्रहं करिष्यन्ति; परस्परं समाह्वयन्तो युद्धाय दुष्टहेतवः प्रवर्तिष्यन्ते। तस्मिन् काले धर्मसंयमं परित्यज्य न रक्षका भविष्यन्ति, अपि तु जगतोऽनर्थहेतवो भवन्ति।
Verse 33
परस्परवधोद्ुक्ता मूर्खा: पण्डितमानिन: । भविष्यन्ति युगस्यान्ते क्षत्रिया लोककण्टका:
परस्परवधोद्युक्ता मूर्खाः पण्डितमानिनः। भविष्यन्ति युगस्यान्ते क्षत्रिया लोककण्टकाः॥
Verse 34
अरक्षितारो लुब्धाश्व॒ मानाहड्कारदर्पिता: । केवलं दण्डरुचयो भविष्यन्ति युगक्षये
अरक्षितारो लुब्धाश्च मानाहङ्कारदर्पिताः। केवलं दण्डरुचयो भविष्यन्ति युगक्षये॥
Verse 35
आक्रम्याक्रम्य साधूनां दारांश्वापि धनानि च । भोक्ष्यन्ते निरनुक्रोशा रूवतामपि भारत
आक्रम्याक्रम्य साधूनां दारांश्चापि धनानि च। भोक्ष्यन्ते निरनुक्रोशा रुदतामपि भारत॥
Verse 36
न कन्यां याचते कक्षिन्नापि कन्या प्रदीयते । स्वयंग्राहा भविष्यन्ति युगान्ते समुपस्थिते
न कन्यां याचते कश्चिन्नापि कन्या प्रदीयते। स्वयंग्राहा भविष्यन्ति युगान्ते समुपस्थिते॥
Verse 37
कलियुगका अन्त आनेपर न तो कोई किसीसे कन्याकी याचना करेगा और न कोई कन्यादान ही करेगा। उस समयके वर-कन्या स्वयं ही एक-दूसरेको चुन लेंगे ।।
मārkaṇḍeya उवाच—युगान्ते पर्युपस्थिते राजानोऽप्यसन्तुष्टाः परार्थान् मूढचेतसः । सर्वोपायैर्हरिष्यन्ति परद्रव्यं यथाबलम् ॥
Verse 38
म्लेच्छी भूतं जगत् सर्व भविष्यति न संशय: । हस्तो हस्तं परिमुषेद् युगान्ते समुपस्थिते,उस समय सारा जगत् म्लेच्छ हो जायगा--इसमें संशय नहीं। एक हाथ दूसरे हाथको लूटेगा--सगा भाई भी भाईके धनको हड़प लेगा
मārkaṇḍeya उवाच—म्लेच्छीभूतं जगत्सर्वं भविष्यति न संशयः । हस्तो हस्तं परिमुषेद् युगान्ते समुपस्थिते ॥
Verse 39
सत्य॑ संक्षिप्यते लोके नरै: पण्डितमानिभि: । स्थविरा बालमतयो बाला: स्थविरबुद्धयः,अपनेको पण्डित माननेवाले मुनष्य संसारमें सत्यको मिटा देंगे। बूढ़ोंकी बुद्धि बालकों- जैसी होगी और बालकोंकी बूढ़ों-जैसी
मārkaṇḍeya उवाच—सत्यं संक्षिप्यते लोके नरैः पण्डितमानिभिः । स्थविरा बालमतयो बाला: स्थविरबुद्धयः ॥
Verse 40
भीरुस्तथा शूरमानी शूरा भीरुविषादिन: । न विश्वसन्ति चान्योन्यं युगान्ते पर्युपस्थिते
मārkaṇḍeya उवाच—भीरुस्तथा शूरमानी शूरा भीरुविषादिनः । न विश्वसन्ति चान्योन्यं युगान्ते पर्युपस्थिते ॥
Verse 41
एकाहार्य युगं सर्व लोभमोहव्यवस्थितम् । अधर्मों वर्द्धते तत्र न तु धर्म: प्रवर्तते
मārkaṇḍeya उवाच—एकाहार्यं युगं सर्वं लोभमोहव्यवस्थितम् । अधर्मो वर्धते तत्र न तु धर्मः प्रवर्तते ॥
Verse 42
ब्राह्मणा: क्षत्रिया वैश्या न शिष्यन्ति जनाधिप । एकवर्णस्तदा लोको भविष्यति युगक्षये,नरेश्वर! ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्योंका नाम भी नहीं रह जायगा। युगान्तकालमें सारा विश्व एक वर्ण, एक जातिका हो जायगा
मार्कण्डेय उवाच— ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः न शिष्यन्ति जनाधिप । एकवर्णस्तदा लोको भविष्यति युगक्षये नरेश्वर ॥
Verse 43
न क्ष॑ंस्यति पिता पुत्र पुत्रश्न पितरं तथा । भार्याश्व पतिशुश्रूषां न करिष्यन्ति संक्षये
मार्कण्डेय उवाच— न क्षंस्यति पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं तथा । भार्याश्च पतिशुश्रूषां न करिष्यन्ति संक्षये ॥
Verse 44
ये यवान्ञा जनपदा गोधूमान्नास्तथैव च । तान् देशान् संश्रयिष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते
मार्कण्डेय उवाच— ये यवान्ना जनपदा गोधूमान्नास्तथैव च । तान् देशान् संश्रयिष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते ॥
Verse 45
स्वैराचाराश्न पुरुषा योषितश्न विशाम्पते । अन्योन्यं न सहिष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते,महाराज! युगान्तकाल आनेपर पुरुष और स्त्रियाँ स्वेच्छाचारी होकर एक-दूसरेके कार्य और विचारको नहीं सहेंगे
मार्कण्डेय उवाच— स्वैराचाराश्च पुरुषा योषितश्च विशाम्पते । अन्योन्यं न सहिष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते ॥
Verse 46
म्लेच्छभूतं जगत् सर्व भविष्यति युधिष्ठिर । नश्राद्धैस्तर्पयिष्यन्ति दैवतानीह मानवा:
मार्कण्डेय उवाच— म्लेच्छभूतं जगत् सर्वं भविष्यति युधिष्ठिर । न श्राद्धैस्तर्पयिष्यन्ति दैवतानीह मानवाः ॥
Verse 47
न वश्चित् कस्यचिच्छोता न कश्चित् कस्यचिद् गुरु: । तमोग्रस्तस्तदा लोको भविष्यति जनाधिप
मार्कण्डेय उवाच—जनाधिप राजन्, तदा न कश्चित् कस्यचिच्छ्रोता भविष्यति, न च कश्चित् कस्यचिद् गुरुर्भविष्यति। तमोग्रस्तः स लोको भविष्यति, अज्ञानान्धकारेण समन्तात् आच्छादितः।
Verse 48
परमायुश्च भविता तदा वर्षाणि षोडश । ततः प्राणान् विमोक्ष्यन्ति युगान्ते समुपस्थिते
मार्कण्डेय उवाच—तदा परमायुः षोडश वर्षाणि भविष्यति। युगान्ते समुपस्थिते ततः प्राणान् विमोक्ष्यन्ति।
Verse 49
पज्चमे वाथ षष्ले वा वर्षे कन्या प्रसूयते । सप्तवर्षा्टवर्षाश्न॒ प्रजास्यन्ति नरास्तदा
मार्कण्डेय उवाच—पञ्चमेऽथ षष्ठे वा वर्षे कन्या प्रसूयते। सप्तवर्षा अष्टवर्षाश्च नरास्तदा प्रजास्यन्ति।
Verse 50
पत्यौ स्त्री तु तदा राजन् पुरुषो वा स्त्रियं प्रति । युगान्ते राजशार्दूल न तोषमुपयास्यति,नृपश्रेष्ठ! युगान्तकाल आनेपर स्त्री अपने पतिसे और पति अपनी स्त्रीसे संतुष्ट नहीं होंगे
मार्कण्डेय उवाच—पत्यौ स्त्री तदा राजन्, पुरुषो वा स्त्रियं प्रति। युगान्ते राजशार्दूल न तोषमुपयास्यति॥
Verse 51
अल्पद्रव्या वृथालिड्डा हिंसा च प्रभविष्यति । न कश्चित् कस्यचिद् दाता भविष्यति युगक्षये
मार्कण्डेय उवाच—अल्पद्रव्या वृथालिङ्गा हिंसा च प्रभविष्यति। न कश्चित् कस्यचिद् दाता भविष्यति युगक्षये॥
Verse 52
अट्टशूला जनपदा: शिवशूलाश्षतुष्पथा: । केशशूला: स्त्रियश्वापि भविष्यन्ति युगक्षये,युगक्षयकालमें सभी देशोंके लोग अन्न बेचेंगे। ब्राह्मण वेदविक्रय करेंगे और स्त्रियाँ वेश्या वृत्ति अपना लेंगी
अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः । केशशूलाः स्त्रियश्चापि भविष्यन्ति युगक्षये ॥
Verse 53
म्लेच्छाचारा: सर्वभक्षा दारुणा: सर्वकर्मसु । भाविन: पश्चिमे काले मनुष्या नात्र संशय:
म्लेच्छाचाराः सर्वभक्षाः दारुणाः सर्वकर्मसु । भाविनः पश्चिमे काले मनुष्या नात्र संशयः ॥
Verse 54
क्रयविक्रयकाले च सर्व: सर्वस्य वज्चनम् । युगान्ते भरतश्रेष्ठ वित्तलोभात् करिष्यति,भरतश्रेष्ठ।! युगान्तकालमें धनके लोभसे क्रय-विक्रयके समय सभी सबको ठगेंगे
क्रयविक्रयकाले च सर्वः सर्वस्य वञ्चनम् । युगान्ते भरतश्रेष्ठ वित्तलोभात् करिष्यति ॥
Verse 55
ज्ञानानि चाप्यविज्ञाय करिष्यन्ति क्रियास्तथा । आत्मच्छन्देन वर्तन्ते युगान्ते समुपस्थिते,क्रियाके तत््वको न जानकर भी लोग उसे करनेमें प्रवृत्त होंगे। युगानन््तकालके सभी मानव स्वेच्छाचारी हो जायँगे
ज्ञानानि चाप्यविज्ञाय करिष्यन्ति क्रियास्तथा । आत्मच्छन्देन वर्तन्ते युगान्ते समुपस्थिते ॥
Verse 56
स्वभावात् क्रूरकर्माणश्वान्योन्यमभिशंसिन: । भवितारो जना: सर्वे सम्प्राप्ते तु युगक्षये
स्वभावात् क्रूरकर्माणोऽन्योन्यमभिशंसिनः । भवितारो जनाः सर्वे सम्प्राप्ते तु युगक्षये ॥
Verse 57
आरामांश्वैव वृक्षांश्ष॒ नाशयिष्यन्ति निर्व्यथा: । भविता संशयो लोके जीवितस्य हि देहिनाम्
मार्कण्डेय उवाच—युगक्षये लोके जनाः निर्व्यथाः आरामान् वृक्षांश्च विनाशयिष्यन्ति छेत्तुम् आरभिष्यन्ति च। तदा देहिनां जीवितस्यापि लोके संशयो भविष्यति; जीवितधारणमेव दुष्करं भविष्यति।
Verse 58
तथा लोभाभिभूताश्न भविष्यन्ति नरा नूप । ब्राह्मणांश्व हनिष्यन्ति ब्राह्मणस्वोपभोगिन:
मार्कण्डेय उवाच—तथा लोभाभिभूताः नराः, नृप। ब्राह्मणानपि हनिष्यन्ति, ब्राह्मणस्वोपभोगिनश्च भविष्यन्ति—ब्राह्मणानां धनजीविकाम् अपहरन्तः।
Verse 59
राजन्! सब लोग लोभके वशीभूत होंगे और ब्राह्मणोंका धन उपभोग करनेका जिनका स्वभाव पड़ गया है, वे धनके लिये ब्राह्मणोंको मार भी डालेंगे ।।
मार्कण्डेय उवाच—राजन्, सर्वे जनाः लोभवशा भविष्यन्ति। ये ब्राह्मणस्वोपभोगिनः, ते धनार्थं ब्राह्मणानपि घातयिष्यन्ति। द्विजाश्च भयार्ताः वृषलैः पीडिताः हाहाकृताः, त्रातारम् अलभमानाः, इमां महीम् एव निश्चयेन भ्रमिष्यन्ति।
Verse 60
जीवितान्तकरा: क्रूरा रौद्रा: प्राणिविहिंसका: । यदा भविष्यन्ति नरास्तदा संक्षेप्स्यते युगम्
मार्कण्डेय उवाच—यदा नराः क्रूराः रौद्राः प्राणिविहिंसकाः जीवितान्तकराश्च भविष्यन्ति, तदा युगं संक्षेप्स्यते।
Verse 61
जब दूसरोंके जीवनका विनाश करनेवाले क्रूर, भयंकर तथा जीवहिंसक मनुष्य पैदा होने लगें, तब समझ लेना चाहिये कि युगान्तकाल उपस्थित हो गया ।।
मार्कण्डेय उवाच—यदा परजीवितविनाशकाः क्रूराः भयानकाः प्राणिविहिंसकाः नराः प्रादुर्भविष्यन्ति, तदा युगान्तः समीपमिति जानीयात्। तदा कुरुकुलोद्वह, कुरुकुलतिलक युधिष्ठिर, अत्याचारिभ्यो भीताः द्विजाः सर्वतो धावमानाः नदीन् पर्वतान् विषमाणि च स्थानानि आश्रयिष्यन्ति।
Verse 62
दस्युभि: पीडिता राजन् काका इव द्विजोत्तमा: । कुराजभिश्न सततं करभारप्रपीडिता:
मार्कण्डेय उवाच—राजन्, दस्युभिः पीडिताः श्रेष्ठा द्विजोत्तमाः काकाः इव क्रन्दन्तो विचरिष्यन्ति। दुष्टराजकृतकरभारनिपीडिताः सततं धैर्यं विहाय स्वधर्ममार्गं परित्यज्य शूद्रपरिचर्यां गत्वा धर्मविरुद्धानि कर्माणि करिष्यन्ति। भूपाल, कलियुगस्य दारुणान्ते जगतोऽयं भावो भविष्यति।
Verse 63
धैर्य त्यक्त्वा महीपाल दारुणे युगसंक्षये । विकर्माणि करिष्यन्ति शूद्राणां परिचारका:
मार्कण्डेय उवाच—महीपाल, दारुणे युगसंक्षये धैर्यं त्यक्त्वा जनाः। ये हि श्रेष्ठधर्मधारिणो भवितव्याः ते शूद्राणां परिचारकाः सन्तो विकर्माणि करिष्यन्ति। एवं कलियुगस्य भीषणावसाने लोकोऽयं धर्मक्षयेण व्यत्यस्ताचारो भविष्यति।
Verse 64
शूद्रा धर्म प्रवक्ष्यन्ति ब्राह्मणा: पर्युपासका: । श्रोतारश्ष भविष्यन्ति प्रामाण्येन व्यवस्थिता:
मार्कण्डेय उवाच—शूद्राः धर्मं प्रवक्ष्यन्ति, ब्राह्मणाः पर्युपासकाः। श्रोतारश्चैव भविष्यन्ति, प्रामाण्येन व्यवस्थिता इति।
Verse 65
विपरीतश्न॒ लोको<यं भविष्यत्य धरोत्तर: । एड्कान् पूजयिष्यन्ति वर्जयिष्यन्ति देवता:
मार्कण्डेय उवाच—विपरीतोऽयं लोको भविष्यत्यधरोत्तरः। अस्थिसंयुक्तभित्तीन् पूजयिष्यन्ति, देवताः परित्यजिष्यन्ति।
Verse 66
शूद्रा: परिचरिष्यन्ति न द्विजान् युगसंक्षये । आश्रमेषु महर्षीणां ब्राह्मणावसथेषु च
मार्कण्डेय उवाच—युगसंक्षये शूद्राः द्विजान् न परिचरिष्यन्ति। महर्षीणामाश्रमेषु ब्राह्मणावसथेषु च यथापूर्वं न भविष्यति मानसेवा-क्रमः।
Verse 67
देवस्थानेषु चैत्येषु नागानामालयेषु च । एड्डकचिह्ना पृथिवी न देवगृहभूषिता
देवस्थानेषु चैत्येषु नागानामालयेषु च । एड्डकचिह्ना पृथिवी न देवगृहभूषिता ॥ युगान्तकाले शूद्रा द्विजातीनां सेवा न करिष्यन्ति। तदा महर्ष्याश्रमेषु ब्राह्मणगृहेषु देवस्थानेषु चैत्यवृक्षसमीपे नागालयेषु च या भूमिः, सा अस्थिसंयुक्तप्राकारचिह्नैरेव दृश्येत; न तु देवगृहैर्भूषिता भविष्यति।
Verse 68
भविष्यति युगे क्षीणे तद् युगान्तस्य लक्षणम् । यदा रौद्रा धर्महीना मांसादा: पानपास्तथा
भविष्यति युगे क्षीणे तद् युगान्तस्य लक्षणम् । यदा रौद्रा धर्महीना मांसादा: पानपास्तथा ॥ युगे क्षीणे यदा जनाः क्रूरा धर्मवर्जिता मांसभोजिनः सुरापानपराश्च भविष्यन्ति, तदा युगान्तलक्षणं विद्धि।
Verse 69
भविष्यन्ति नरा नित्य॑ं तदा संक्षेप्स्यते युगम् । यह सब युगान्तका लक्षण समझना चाहिये। जब सब मानव सदा भयंकर स्वभाववाले, धर्महीन, मांसखोर और शराबी हो जायँगे, उस समय युगका संहार होगा ।।
भविष्यन्ति नरा नित्यं तदा संक्षेप्स्यते युगम् । पुष्पं पुष्पे यदा राजन् फले वा फलमाश्रितम् ॥ यदा नरा नित्यं क्रूरा धर्महीना मांसादा: पानपाश्च भविष्यन्ति, तदा युगं संक्षेप्स्यते—एतद् युगान्तलक्षणं विद्धि। राजन्, यदा पुष्पे पुष्पं फले वा फलमाश्रितं दृश्येत, तदा संहारः समीपः।
Verse 70
प्रजास्यति महाराज तदा संक्षेप्स्यते युगम् । अकालवर्षी पर्जन्यो भविष्यति गते युगे,महाराज! जब फूलमें फूल, फलमें फल लगने लगेगा, उस समय युगका संहार होगा। युगान्तकालमें मेघ असमयमें ही वर्षा करेंगे
प्रजास्यति महाराज तदा संक्षेप्स्यते युगम् । अकालवर्षी पर्जन्यो भविष्यति गते युगे ॥ महाराज, यदा एतेषु लक्षणेषु प्रजास्यति, तदा युगं संक्षेप्स्यते। गते युगे पर्जन्योऽकालवर्षी भविष्यति।
Verse 71
अक्रमेण मनुष्याणां भविष्यन्ति तदा क्रिया: । विरोधमथ यास्यन्ति वृषला ब्राह्मणैः सह,मनुष्योंकी सारी क्रियाएँ क्रमसे विपरीत होंगी। शूद्र ब्राह्मणोंक साथ विरोध करेंगे
अक्रमेण मनुष्याणां भविष्यन्ति तदा क्रिया: । विरोधमथ यास्यन्ति वृषला ब्राह्मणैः सह ॥ तदा मनुष्याणां क्रियाः सर्वा अक्रमेण भविष्यन्ति; वृषलाश्च ब्राह्मणैः सह विरोधं यास्यन्ति।
Verse 72
मही म्लेच्छजनाकीर्णा भविष्यति ततो<5चिरात् । करभारभयाद् विप्रा भजिष्यन्ति दिशो दश,सारी पृथ्वी थोड़े ही समयमें म्लेच्छोंसे भर जायगी। ब्राह्मणलोग करोंके भारसे भयभीत होकर दसों दिशाओंकी शरण लेंगे
मही म्लेच्छजनाकीर्णा भविष्यति ततोऽचिरात् । करभारभयाद् विप्रा भजिष्यन्ति दिशो दश ॥
Verse 73
निर्विशेषा जनपदास्तथा विषौ्टिकरार्दिता: । आश्रमानुपलप्स्यन्ति फलमूलोपजीविन:
निर्विशेषा जनपदास्तथा विष्टिकरार्दिताः । आश्रमानुपलप्स्यन्ति फलमूलोपजीविनः ॥
Verse 74
एवं पर्याकुले लोके मर्यादा न भविष्यति । न स्थास्यन्त्युपदेशे च शिष्या विप्रियकारिण:
एवं पर्याकुले लोके मर्यादा न भविष्यति । न स्थास्यन्त्युपदेशे च शिष्या विप्रियकारिणः ॥
Verse 75
आचार्योड्पनिधिश्रैव भर्त्स्यते तदनन्तरम् । अर्थयुक््त्या प्रवत्स्यन्ति मित्रसम्बन्धिबान्धवा:
आचार्योऽपनिधिश्रैव भर्त्स्यते तदनन्तरम् । अर्थयुक्त्या प्रवत्स्यन्ति मित्रसम्बन्धिबान्धवाः ॥
Verse 76
अपने कुलका आचार्य भी यदि निर्धन हो तो उसे निरन्तर शिष्योंकी डाँट-फटकार सुननी पड़ेगी। मित्र, सम्बन्धी या भाई-बन्धु धनके लालचसे ही अपने पास रहेंगे ।।
अभावः सर्वभूतानां युगान्ते सम्भविष्यति । दिशः प्रज्वलिताः सर्वा नक्षत्राण्यप्रभाणि च ॥
Verse 77
ज्योतींषि प्रतिकूलानि वाता: पर्याकुलास्तथा । उल्कापाताश्षन बहवो महाभयनिदर्शका:
मārkaṇḍeya uvāca—ज्योतींषि प्रतिकूलानि वाताḥ पर्याकुलास्तथा। उल्कापाताश्च बहवो भूयः भूयः प्रवर्तिताः, महाभयनिदर्शकाः॥
Verse 78
षड्भिरन्यैश्व सहितो भास्कर: प्रतपिष्यति । तुमुलाश्चापि निर्हादा दिग्दाहाश्वापि सर्वश:
मārkaṇḍeya uvāca—षड्भिरन्यैश्च सहितो भास्करः प्रतपिष्यति। तुमुलाश्चापि निर्हादा दिग्दाहाश्चापि सर्वशः॥
Verse 79
कबन्धान्तर्हितो भानुरुदयास्तमने तदा । अकालवर्षी भगवान् भविष्यति सहस्रदूक्ू
मārkaṇḍeya uvāca—कबन्धान्तर्हितो भानुरुदयास्तमने तदा। अकालवर्षी भगवान् भविष्यति सहस्रदृक्॥
Verse 80
उदय और अस्तके समय सूर्य राहुसे ग्रस्त दिखायी देगा। भगवान् इन्द्र समयपर वर्षा नहीं करेंगे ।।
मārkaṇḍeya uvāca—उदयास्तमने काले सूर्यः राहुग्रस्तवद्दृश्यते। न च वृष्टिं यथाकालं करिष्यति शचीपतिः॥ सस्यानि च न रोक्ष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते। अभीक्षणं क्रूरवादिन्यः परुषा रुदितप्रियाः॥
Verse 81
भर्तृणां वचने चैव न स्थास्यन्ति ततः स्त्रिय: । पुत्राश्न मातापितरौ हनिष्यन्ति युगक्षये,वे पतिकी अज्ञामें नहीं रहेंगी। युगान्तकालमें पुत्र माता-पिताकी हत्या करेंगे
मārkaṇḍeya uvāca—भर्तॄणां वचने चैव न स्थास्यन्ति ततः स्त्रियः। पुत्राश्च मातापितरौ हनिष्यन्ति युगक्षये॥
Verse 82
सूदयिष्यन्ति च पतीन् स्त्रिय: पुत्रानपाश्चिता: । अपर्वणि महाराज सूर्य राहुरुपैष्यति,नारियाँ अपने बेटोंसे मिलकर पतिकी हत्या करा देंगी। महाराज! अमावस्याके बिना ही राहु सूर्यपर ग्रहण लगायेगा
मार्कण्डेय उवाच—स्त्रियश्चापाश्चिताः पुत्रैः सह संमन्त्र्य पतीन् सूदयिष्यन्ति। अपर्वणि च महाराज राहुः सूर्यमुपैष्यति ग्रहणं करिष्यति॥
Verse 83
युगान्ते हुतभुक् चापि सर्वतः प्रज्वलिष्यति । पानीयं भोजनं चापि याचमानास्तदाध्वगा:
मार्कण्डेय उवाच—युगान्ते हुतभुक् सर्वतः प्रज्वलिष्यति। तदाध्वगाः पीडिताः पानीयं भोजनं च याचमानाः पर्यटिष्यन्ति॥
Verse 84
न लप्स्यन्ते निवासं च निरस्ता: पथि शेरते । युगान्तकाल आनेपर सब ओर आग भी जल उठेगी। उस समय पथिकोंको माँगनेपर कहीं अन्न, जल या ठहरनेके लिये स्थान नहीं मिलेगा। वे सब ओरसे कोरा जवाब पाकर निराश हो सड़कोंपर ही सो रहेंगे ।।
मार्कण्डेय उवाच—न निवासं लप्स्यन्ते; निरस्ताः पथि शेरते। निर्घातवायसाः, नागाः क्षुभ्यन्ति, शकुनाः समृगद्विजाः॥
Verse 85
रूक्षा वाचो विमोक्ष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते । मित्रसम्बन्धिनश्षापि संत्यक्ष्यन्ति नरास्तदा
मार्कण्डेय उवाच—रूक्षाः वाचो विमोक्ष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते। मित्रसम्बन्धिनोऽपि नरास्तदा परित्यजिष्यन्ति॥
Verse 86
जनं परिजन चापि युगान्ते पर्युपस्थिते । युगान्तकाल उपस्थित होनेपर बिजलीकी कड़कके समान कड़वी बोली बोलनेवाले कौवे
मार्कण्डेय उवाच—जनं परिजनं चापि युगान्ते पर्युपस्थिते परित्यजिष्यन्ति। तदा विद्युत्कडकडाहतुल्याः कटुवाचः प्राणिषु श्रूयन्ते—वायसाः, गजाः, शकुनाः, पशवः, पक्षिणश्च। मित्राणि सम्बन्धिनो दासान् कुटुम्बिनश्च नराः कारणेन विना त्यक्ष्यन्ति। अथ स्वदेशान् परित्यज्य देशान् दिशश्च पत्तनानि पुराणि चाश्रयिष्यन्ति; ‘हा तात! हा पुत्र!’ इत्येवमत्यन्तदुःखितवाचः परस्परं आह्वयन्तो भूमौ विचरिष्यन्ति। एषा युगान्ते लोकस्य दशा; तदा सहसा सर्वलोकानां घोरः संहारः प्रवर्तते॥
Verse 87
क्रमश: संश्रयिष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते । हा तात हा सुतेत्येवं तदा वाच: सुदारुणा:
युगान्ते पर्युपस्थिते जनाः क्रमशः स्वदेशान् परित्यज्य देशान्तरदिगन्तरनगरग्रामान् संश्रयिष्यन्ति। तदा ‘हा तात! हा सुते!’ इत्येवं सुदारुणाभिर्वाचोभिरन्योन्यं विक्रोशन्तः पृथिवीं पर्यटिष्यन्ति। एषा युगान्ते लोकस्य दशा; तस्मिन्काले चैकस्मिन्नेव क्षणे सर्वलोकानां घोरः संहारो भविष्यति।
Verse 88
विक्रोशमानक्षान्योन्यं जनो गां पर्यटिष्यति । ततस्तुमुलसड्घाते वर्तमाने युगक्षये
जनोऽन्योन्यं विक्रोशमानः पृथिवीं पर्यटिष्यति। युगक्षये तुमुलसङ्घाते प्रवृत्ते सर्वत्र संकुले सति, प्रायः स्वदेशान् परित्यज्य देशान्तरदिगन्तरनगरग्रामान् संश्रयिष्यन्ति; ‘हा तात! हा पुत्र!’ इत्यादि शोकविक्लवाभिर्वाचोभिरन्योन्यं आह्वयन्तो लोकेऽस्मिन् विचरिष्यन्ति। एवं युगान्ते लोकस्य दशा; तदा चैकस्मिन्नेव संहारे सर्वलोकाः प्रलीयेरन्।
Verse 89
द्विजातिपूर्वको लोक: क्रमेण प्रभविष्यति । ततः कालान्तरे<न्यस्मिन् पुनर्लोकविवृद्धये
द्विजातिपूर्वको लोकः क्रमेण प्रभविष्यति। ततः कालान्तरेऽन्यस्मिन् पुनर्लोकविवृद्धये प्रवर्तिष्यते पुनरुत्थानचक्रं यथापूर्वम्।
Verse 90
भविष्यति पुनर्देवमनुकूलं यदृच्छया । यदा सूर्यश्न चन्द्रश्न तथा तिष्यबृहस्पती
भविष्यति पुनर्दैवमनुकूलं यदृच्छया। यदा सूर्यश्च चन्द्रश्च तथा तिष्यबृहस्पती समागम्य तदनुरूपे राशौ स्थिताः, तदा सत्ययुगं प्रवर्तिष्यते; ततः क्रमेण ब्राह्मणादयो वर्णाः प्रादुर्भूय स्वं प्रभावं विस्तारयिष्यन्ति, लोकस्य चाभ्युदयो भविष्यति। तस्मिन्युगे पर्जन्यः कालवर्षी भविष्यति, नक्षत्राणि च शुभानि तेजस्वीनि च दृश्यन्ते।
Verse 91
एकराशौ समेष्यन्ति प्रपत्स्यति तदा कृतम् | कालवर्षी च पर्जन्यो नक्षत्राणि शुभानि च
एकराशौ समेष्यन्ति प्रपत्स्यति तदा कृतम्। कालवर्षी च पर्जन्यो नक्षत्राणि शुभानि च॥
Verse 92
प्रदक्षिणा ग्रहाश्चापि भविष्यन्त्यनुलोमगा: । क्षेमं सुभिक्षमारोग्यं भविष्यति निरामयम्
मार्कण्डेय उवाच—ग्रहाश्चापि प्रदक्षिणा भविष्यन्त्यनुलोमगाः। क्षेमं सुभिक्षमारोग्यं भविष्यति निरामयम्॥
Verse 93
कल्की विष्णुयशा नाम द्विज: कालप्रचोदित: । उत्पत्स्यते महावीर्यों महाबुद्धिपराक्रम:
मार्कण्डेय उवाच—कल्की विष्णुयशा नाम द्विजः कालप्रचोदितः। उत्पत्स्यते महावीर्यो महाबुद्धिपराक्रमः॥ सम्भूतः सम्भलग्रामे ब्राह्मणावसथे शुभे। महात्मा वृत्तसम्पन्नः प्रजानां हितकृन्नृप॥
Verse 94
मनसा तस्य सर्वाणि वाहनान्यायुधानि च,मनके द्वारा चिन्तन करते ही उसके पास इच्छानुसार वाहन, अस्त्र-शस्त्र, योद्धा और कवच उपस्थित हो जायँगे। वह धर्मविजयी चक्रवर्ती राजा होगा
मार्कण्डेय उवाच—मनसा तस्य सर्वाणि वाहनान्यायुधानि च। यथेष्टं समुपस्थास्यन्ति सद्यः कवचयोधकाः॥ स धर्मविजयी राजा चक्रवर्ती भविष्यति॥
Verse 95
उपस्थास्यन्ति योधाक्ष शस्त्राणि कवचानि च । स धर्मविजयी राजा चक्रवर्ती भविष्यति
मार्कण्डेय उवाच—उपस्थास्यन्ति योधाक्ष शस्त्राणि कवचानि च। स धर्मविजयी राजा चक्रवर्ती भविष्यति॥
Verse 96
स चेम॑ संकुलं लोकं प्रसादमुपनेष्यति । उत्थितो ब्राह्मणो दीप्त: क्षयान्तकृदुदारधी:
स चेमं संकुलं लोकं प्रसादमुपनेष्यति। उत्थितो ब्राह्मणो दीप्तः क्षयान्तकृदुदारधीः॥
Verse 97
संक्षेपको हि सर्वस्य युगस्य परिवर्तक: । स सर्वत्र गतान क्षुद्रान् ब्राह्मणै: परिवारित: । उत्सादयिष्यति तदा सर्वम्लेच्छगणान् द्विज:
स संक्षेपकः खलु सर्वस्य युगस्य परिवर्तकः। स सर्वत्र गतान् क्षुद्रान् ब्राह्मणैः परिवारितः। उत्सादयिष्यति तदा सर्वम्लेच्छगणान् द्विजः—भूमण्डले सर्वत्र प्रसृतान् नीचस्वभावान्—कलियुगं समाप्य नूतनं सत्ययुगं प्रवर्तयिष्यति॥
Verse 163
वैरबद्धा भविष्यन्ति परस्परवधैषिण: । विद्याके बिना ज्ञान न होनेसे उन सबको लोभ दबा लेगा। फिर लोभ और क्रोधके वशीभूत हुए मूढ़ मनुष्य कामनाओंमें फँसकर आपसमें वैर बाँध लेंगे और एक-दूसरेके प्राण लेनेकी घातमें लगे रहेंगे
वैरबद्धा भविष्यन्ति परस्परवधैषिणः॥
Verse 190
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि भविष्यकथने नवत्यधिकशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि भविष्यकथने नवत्यधिकशततमोऽध्यायः॥
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns how virtue is authenticated when public remembrance fades: Indradyumna’s merit exists, yet his identity and status depend on social memory and verifiable testimony, raising the question of what endures—acts alone or their recognized record.
The chapter frames kīrti as the transmissible residue of action: the ‘sound’ of puṇya reaches both earth and heaven, sustaining personhood and standing, whereas harmful notoriety drives descent; therefore one should adopt wholesome conduct and rely on dharma.
Rather than an explicit phalaśruti, it provides a normative meta-claim: moral action generates an enduring reputational trace that functions as consequence and evidence, positioning the episode as an interpretive key for karma, social remembrance, and restoration.
Ask anything about Adhyaya 191 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.