Mahabharata Adhyaya 174
Vana ParvaAdhyaya 17486 Versesअर्जुन के दिव्यास्त्र-बल से निर्णायक रूप से देवपक्ष के पक्ष में; हिरण्यपुर उजड़कर प्रतिपक्ष की शक्ति समाप्त।

Adhyaya 174

Kailāsa-darśana, Badarī-vāsa, and Sarasvatī–Dvaitavana Transition (कैलासदर्शन–बदरीवास–सरस्वतीद्वैतवनगमनम्)

Upa-parva: Tīrtha-yātrā and Himalayan Sojourn (Kailāsa–Badarī–Sarasvatī itinerary episode)

Vaiśaṃpāyana describes the Pāṇḍavas departing a pleasant mountain residence and regaining resolve upon seeing Kailāsa, depicted as a luminous, Kubera-associated peak marked by waterfalls, forests, caves, and varied terrain. After enduring difficult travel they reach an exemplary āśrama of King Vṛṣaparvan, receive formal hospitality, and recount their wanderings. They stay one night in the meritorious hermitage and proceed to expansive Badarī, residing near Nārāyaṇa’s locale and observing the Kubera-linked Nalini lake frequented by divine and perfected beings. The brothers then return by the same route, enjoy a month in Badarī within the Kirāta ruler Subāhu’s domain, traverse northern regions (including references to Cīna, Tukhāra, Darada, and Kuninda territories), and are welcomed by Subāhu with attendants and provisions. After another night they depart toward a Yāmuna-associated mountain, establish residence near Viśākhayūpa, and spend a year in a great forest rich in wildlife and hunting activity. An episode of peril is noted: Bhīma encounters a powerful, hunger-driven serpent in a mountain cave, and Yudhiṣṭhira is described as the one who frees him when he is constricted (imagery likened to a crocodile’s grasp). As the twelfth year of forest life approaches, they move from the Caitraratha-like forest region toward Marudhanva, then to Sarasvatī, ultimately choosing Dvaitavana as a residence; ascetics practicing austerity and riverbank flora are catalogued, and the Sarasvatī landscape is praised as enchanting and conducive to contented wandering.

Chapter Arc: अर्जुन अपने वृतान्त का सूत्र पकड़ता है—हिरण्यपुर का दिव्य वैभव, रत्न-वृक्षों और मधुर पक्षियों से गूँजता नगर, और उसके भीतर छिपी दानवी सत्ता का संकेत। → रत्नमय, चार-द्वारों वाला दुर्गम नगर (हिरण्यपुर) पौलोमों और कालकेयों से भरा है; अर्जुन को देवकार्य सिद्ध करने हेतु उस ‘अमर-वर्जित’ ख-पुर में प्रवेश कर दानव-समूहों और उनके मायावी, बहुरूपी प्राकट्यों का सामना करना पड़ता है। → अर्जुन के समक्ष रौद्र/पाशुपत-सम्बद्ध दिव्य अस्त्र-प्रभाव का उग्र दृश्य उभरता है—त्रिशिर, त्रिमुख, षड्भुज, दीप्त पुरुष-रूप और मांस-मेद-वसा-अस्थि से संयुक्त अनेक भयावह रूप; इसी उन्मत्त संग्राम में अर्जुन पौलोमों, कालकेयों और निवातकवच दानवों का संहार कर नगर की शक्ति-रीढ़ तोड़ देता है। → दानव-नगर शुष्क वन-सा उजड़ा, शोभाहीन और शोकाकुल हो जाता है; अर्जुन अपने कृतकार्य से हर्षित होकर मातलि के साथ रणभूमि से लौटता है और देवराज इन्द्र के भवन की ओर प्रस्थान करता है—देवकार्य पूर्ण। → इन्द्र द्वारा अर्जुन के अभिनन्दन और आगे के दिव्य संवाद/पुरस्कार की भूमिका बनती है।

Shlokas

Verse 1

अर रत (0) है ० त्रिसप्तत्यांधिकशततमोब< ध्याय: अर्जुनद्वारा हिरण्यपुरवासी पौलोम तथा कालकेयोंका वध और इन्द्रद्वारा अर्जुनका अभिनन्दन अजुन उवाच निवर्तमानेन मया महदू दृष्टं ततो5परम्‌ पुरं कामचरं दिव्यं पावकार्कसमप्रभम्‌

अर्जुन उवाच—राजन्, निवर्तमानेन मया महद् दृष्टं ततोऽपरम्। पुरं कामचरं दिव्यं पावकार्कसमप्रभम्॥

Verse 2

रत्नद्रुममयैश्षित्रै: सुस्वरैश्व पतत्त्रिभि: पौलोमै: कालकज्जैश्न नित्यहृष्टे रधिष्ठितम्‌

रत्नद्रुममयैश्चित्रैः सुस्वरैश्च पतत्त्रिभिः। पौलोमैः कालकञ्जैश्च नित्यहृष्टैरधिष्ठितम्॥

Verse 3

गोपुराट्टालकोपेतं चतुर्द्धारं दुरासदम्‌ सर्वरत्नमयं दिव्यमद्भुतोपमदर्शनम्‌

गोपुराट्टालकोपेतं चतुर्द्वारं दुरासदम्। सर्वरत्नमयं दिव्यमद्भुतोपमदर्शनम्॥

Verse 4

ट्रुमै: पुष्पफलोपेतै: सर्वरत्नमयैर्वृतम्‌ तथा पतनत्र्त्रिभिर्दिव्यैरुपेतं सुमनोहरै:

द्रुमैः पुष्पफलोपेतैः सर्वरत्नमयैर्वृतम्। तथा पतत्त्रिभिर्दिव्यैरुपेतं सुमनोहरैः॥

Verse 5

असुरैर्नित्यमुदितै: शूलर्टिमुसलायुधै: चापमुद्गरहस्तैश्व स्रग्विभि: सर्वतो वृतम्‌

अर्जुन उवाच—सा पुरी सर्वतः परितो नित्यहृष्टैः स्रग्विभिः समलङ्कृतैः शूलऋष्टिमुसलचापमुद्गराद्यायुधहस्तैः असुरैः परिवृता नित्यं रक्ष्यमाणा बभूव।

Verse 6

तदहं प्रेक्ष्य दैत्यानां पुरमद्भुतदर्शनम्‌ अपृच्छे मातलिं राजन्‌ किमिदं वर्तते5द्भुतम्‌,राजन! दैत्योंके उस अद्भुत दिखायी देनेवाले नगरको देखकर मैंने मातलिसे पूछा --'सारथे! यह कौन-सा अद्भुत नगर है?”

तदद्भुतदर्शनं दैत्यानां पुरं प्रेक्ष्याहं राजन् मातलिमपृच्छम्—किमिदं वर्ततेऽद्भुतं दृश्यते इति।

Verse 7

मातलिरुवाच पुलोमा नाम दैतेयी कालका च महासुरी दिव्यं वर्षमहस्रं ते चेरतु: परमं तप:

मातलिरुवाच—पुलोमा नाम दैतेयी कालका च महासुरी। तौ दिव्यं वर्षसहस्रं परमं तपश्चेरतुः॥

Verse 8

तपसोडन्‍्ते ततस्ताभ्यां स्वयम्भूरदद्‌ वरम्‌ अगृल्लीतां वरं ते तु सुतानामल्पदुःखताम्‌

तपसः समाप्ते ततस्ताभ्यां स्वयम्भूरददद्वरम्। ताभ्यां तु वृतो वरः—सुतानामल्पदुःखता॥

Verse 9

अवध्यतां च राजेन्द्र सुरराक्षसपन्नगै: पुरं सुरमणीयं च खचरं सुमहाप्रभम्‌

अवध्यतां च राजेन्द्र सुरराक्षसपन्नगैः। पुरं सुरमणीयं च खचरं सुमहाप्रभम्॥

Verse 10

सर्वरत्नै: समुदितं दुर्धर्षममरैरपि महर्षियक्षगन्धर्वपन्नगासुरराक्षसै:

अर्जुन उवाच—राजेन्द्र! सर्वरत्नसमुदितं नगरं दुर्धर्षममरैरपि, महर्षियक्षगन्धर्वपन्नगासुरराक्षसैरपि अविध्वंस्यम् इति तौ प्रार्थयताम्। अपि च—देवराक्षसनागैरपि अस्माकं पुत्रा अवध्याः स्युः; तेषां निवासाय सुन्दरं नगरं महाप्रभापुञ्जज्वलितं विमानवत् खचरं, सर्वरत्ननिचयसम्पन्नं, सर्वमनोज्ञगुणोपेतं, वीतशोकमनामयम्; यत्र देवर्षियक्षगन्धर्वनागासुरराक्षसाः कश्चनापि विध्वंसं न कुर्यात्—इति। भरतश्रेष्ठ! ब्रह्मा कालकेयकृते तथैव नगरं निर्ममे। एष एव दिव्यः खचरः पुरः सर्वत्र विचरति; अत्र देवानां प्रवेशो नास्ति; वीरवर! अत्र पौलोमकालकाञ्जनामकौ दानवौ निवसतः।

Verse 11

सर्वकामगुणोपेतं वीतशोकमनामयम्‌ ब्रह्मणा भरतश्रेष्ठ कालकेयकृते कृतम्‌

अर्जुन उवाच—भरतश्रेष्ठ! ब्रह्मणा कालकेयकृते नगरं कृतं सर्वकामगुणोपेतं वीतशोकमनामयम्। तदेतत् तेषां याचनां पूरयितुं निर्मितं—दुर्धर्षं देवैः, महर्षियक्षगन्धर्वनागासुरराक्षसैरपि अविध्वंस्यम्, महाप्रभापुञ्जज्वलितं विमानवत् खचरं, सर्वरत्ननिचयसम्पन्नं, सर्वमनोज्ञगुणसमृद्धम्। एष एव दिव्यः खचरः पुरः सर्वत्र विचरति; अत्र देवानां प्रवेशो नास्ति; अत्र पौलोमकालकाञ्जनामकौ दानवौ निवसतः।

Verse 12

तदेतत्‌ खपुरं दिव्यं चरत्यमरवर्जितम्‌ पौलोमाध्युषितं वीर कालकज्जैश्व दानवै:

अर्जुन उवाच—तदेतत् खपुरं दिव्यं चरत्यमरवर्जितम्। पौलोमैः सह कालकाञ्जैर्दानवैः अध्युशितं, वीर!।

Verse 13

हिरण्यपुरमित्येवं ख्यायते नगरं महत्‌ रक्षितं कालकेयैश्न पौलोमैश्न महासुरै:,यह विशाल नगर हिरण्यपुरके नामसे विख्यात है। कालकेय तथा पौलोम नामक महान्‌ असुर इसकी रक्षा करते हैं

हिरण्यपुरमित्येवं ख्यायते नगरं महत्। रक्षितं कालकेयैश्च पौलोमैश्च महासुरैः॥

Verse 14

त एते मुदिता राजन्नवध्या: सर्वदैवतै: निवसन्त्यत्र राजेन्द्र गतोद्वेगा निरुत्सुका:

त एते मुदिता राजन्नवध्याः सर्वदैवतैः। निवसन्त्यत्र राजेन्द्र गतोद्वेगा निरुत्सुकाः॥

Verse 15

मानुषान्मृत्युरेतेषां निर्दिष्टो ब्रह्मणा पुरा एतानपि रणे पार्थ कालकज्जान्‌ दुरासदान्‌ वज्ास्त्रेण नयस्वाशु विनाशं सुमहाबलान्‌

अर्जुन उवाच—मानुषान् मृत्युरेतेषां निर्दिष्टो ब्रह्मणा पुरा। एतानपि रणे पार्थ कालकज्जान् दुरासदान् वज्रास्त्रेण नयस्वाशु विनाशं सुमहाबलान्॥

Verse 16

अजुन उवाच सुरासुरैरवध्यं तदहं ज्ञात्वा विशाम्पते अब्र॒ुवं मातलिं हृष्टो याहेतत्‌ पुरमज्जसा

अर्जुन उवाच—सुरासुरैरवध्यं तदहं ज्ञात्वा विशाम्पते। अब्रुवं मातलिं हृष्टो याहेतत् पुरमञ्जसा॥

Verse 17

त्रिदशेशद्विषो यावत्‌ क्षयमस्त्रैर्नयाम्यहम्‌ न कथज्वचिद्धि मे पापा न वध्या ये सुरद्विष:

त्रिदशेशद्विषो यावत् क्षयमस्त्रैर्नयाम्यहम्। न कथञ्चिद्धि मे पापा न वध्या ये सुरद्विषः॥

Verse 18

उवाह मां ततः शीघ्र हिरण्यपुरमन्तिकात्‌ रथेन तेन दिव्येन हरियुक्तेन मातलि:,मेरे ऐसा कहनेपर मातलिने घोड़ोंसे युक्त उस दिव्य रथके द्वारा मुझे शीघ्र ही हिरण्यपुरके निकट पहुँचा दिया

उवाह मां ततः शीघ्रं हिरण्यपुरमन्तिकात्। रथेन तेन दिव्येन हरियुक्तेन मातलिः॥

Verse 19

ते मामालक्ष्य दैतेया विचित्रा भरणाम्बरा: समुत्पेतुर्महावेगा रथानास्थाय दंशिता:,मुझे देखते ही विचित्र वस्त्राभूषणोंसे विभूषित वे दैत्य कवच पहनकर अपने रथोंपर जा बैठे और बड़े वेगसे मेरे ऊपर टूट पड़े

ते मामालक्ष्य दैतेया विचित्राभरणाम्बराः। समुत्पेतुर्महावेगा रथानास्थाय दंशिताः॥

Verse 20

ततो नालीकनाराचैर्भल्लै: शक्त्यृष्टितोमरै: प्रत्यघ्नन्‌ दानवेन्द्रा मां क्रुद्धास्तीव्रपराक्रमा:

ततो नालीकनाराचैर्भल्लैः शक्त्यृष्टितोमरैः । प्रत्यघ्नन् दानवेन्द्रा मां क्रुद्धास्तीव्रपराक्रमाः ॥

Verse 21

तदहं शरवर्षेण महता प्रत्यवारयम्‌ शस्त्रवर्ष महद्‌ राजन्‌ विद्याबलमुपाश्रित:

तदहं शरवर्षेण महता प्रत्यवारयम् । शस्त्रवर्षं महद् राजन् विद्याबलमुपाश्रितः ॥

Verse 22

व्यामोहयं च तान्‌ सर्वान्‌ रथमार्गैश्चरन्‌ रणे तेडन्योन्यमभिसम्मूढा: पातयन्ति सम दानवान्‌

व्यामोहयं च तान् सर्वान् रथमार्गैश्चरन् रणे । तेऽन्योन्यमभिसम्मूढाः पातयन्ति स्म दानवान् ॥

Verse 23

तेषामेवं विमूढानामन्योन्यमभिधावताम्‌ शिरांसि विशियेर्दीप्तैन्यहनं शतसड्घश:

तेषामेवं विमूढानामन्योन्यमभिधावताम् । शिरांसि विशिखैर्दीप्तैर्न्यहनं शतसङ्घशः ॥

Verse 24

इस प्रकार मूढ़चित्त हो आपसमें ही एक-दूसरेपर धावा करनेवाले उन दानवोंके सौ-सौ मस्तकोंको मैं अपने प्रज्वलित बाणोंद्वारा काट-काटकर गिराने लगा ।।

ते वध्यमाना दैतेयाः पुरमास्थाय तत् पुनः । खमुत्पेतुः सनगरा मायामास्थाय दानवीम् ॥

Verse 25

ततो<हं शरवर्षेण महता कुरुनन्दन मार्गमावृत्य दैत्यानां गतिं चैषामवारयम्‌,कुरुनन्दन! तब मैं बाणोंकी भारी बौछार करके दैत्योंका मार्ग रोक लिया और उनकी गति कुण्ठित कर दी

ततोऽहं शरवर्षेण महता कुरुनन्दन मार्गमावृत्य दैत्यानां गतिं चैषामवारयम्।

Verse 26

तत्‌ पुरं खचरं दिव्यं कामगं सूर्यसप्रभम्‌ दैतेयैर्वरदानेन धार्यते सम यथासुखम्‌

तत्पुरं खचरं दिव्यं कामगं सूर्यसप्रभम्। दैतेयैर्वरदानेन धार्यते सम्यथासुखम्॥

Verse 27

अन्तर्भूमौ निपतति पुनरूर्ध्व॑ प्रतिष्ठते पुनस्तिर्यक्‌ प्रयात्याशु पुनरप्सु निमज्जति

अन्तर्भूमौ निपतति पुनरूर्ध्वं प्रतिष्ठते। पुनस्तिर्यक्प्रयात्याशु पुनरप्सु निमज्जति॥

Verse 28

अमरावतिसंकाशं तत्‌ पुरं कामगं महत्‌ अहमस्त्रैरबहुविधै: प्रत्यगृह्लं परंतप

अमरावतीसंकाशं तत्पुरं कामगं महत्। अहमस्त्रैरबहुविधैः प्रत्यगृह्णं परंतप॥

Verse 29

ततो<हं शरजालेन दिव्यास्त्रनुदितेन च व्यगृह्नं सह दैतेयैस्तत्‌ पुरं पुरुषर्षभ

ततोऽहं शरजालेन दिव्यास्त्रनुदितेन च। व्यगृह्णं सह दैतेयैस्तत्पुरं पुरुषर्षभ॥

Verse 30

विक्षतं चायसैर्बाणर्म-्प्रयुक्तैरजिद्वागै: महीमभ्यपतदू राजन्‌ प्रभग्नं पुरमासुरम्‌

Arjuna said: “O King, the iron arrows I discharged—swift and unerring in their course—struck the target and tore it apart. Thus the Asura-city, shattered and ruined, fell down upon the earth.”

Verse 31

ते वध्यमाना मद्वाणैर्वज़वेगैरयस्मयै: पर्यभ्रमन्त वै राजन्नसुरा: कालचोदिता:,महाराज! लोहेके बने हुए मेरे बाणोंका वेग वज्ञ़के समान था। उनकी मार खाकर वे कालप्रेरित असुर चारों ओर चक्कर काटने लगते थे

Arjuna said: “O King, struck down by my iron arrows—swift as Indra’s thunderbolt—the Asuras, driven onward by Time itself, reeled and whirled about on every side.”

Verse 32

ततो मातलिरारुह्म[ पुरस्तान्निपतन्निव महीमवातरत क्षिप्रं रथेनादित्यवर्चसा,तदनन्तर मातलि आकाशमें ऊँचे चढ़कर सूर्यके समान तेजस्वी रथद्वारा उन राक्षसोंके सामने गिरते हुए-से शीघ्र ही पृथ्वीपर उतरे

Then Mātali, mounting up into the sky, descended swiftly to the earth in his sun-bright chariot, as though falling straight down before the foes. The scene underscores disciplined, purposeful action: divine power is employed not for display, but to meet danger directly and protect the righteous cause.

Verse 33

ततो रथसहस्राणि षष्टिस्तेषाममर्षिणाम्‌ युयुत्सूनां मया सार्थ पर्यवर्तन्त भारत तान्यहं निशितैर्बाणिव्यधरमं गार्ध्रराजितै:

Then, O Bhārata, sixty thousand chariots of those wrath-filled beings, eager to fight, wheeled about and formed up against me. Seeing this, O delight of the Bharatas, I began to wound them all with sharp arrows, splendidly adorned with vulture-feathers—meeting their aggression with disciplined force in battle.

Verse 34

ते युद्धे सन्‍न्‍यवर्तन्त समुद्रस्थ यथोर्मय: नेमे शक्‍या मानुषेण युद्धेनेति प्रचिन्त्य तत्‌

Arjuna said: “In the midst of battle they turned back, like waves that rise within the ocean and then subside. Reflecting on that, it became clear: ‘These cannot be overcome by a merely human mode of fighting.’”

Verse 35

ततस्तानि सहस्राणि रथिनां चित्रयोधिनाम्‌

ततस्तानि सहस्राणि रथिनां चित्रयोधिनाम्।

Verse 36

अस्त्राणि मम दिव्यानि प्रत्यघध्नन्‌ शनकैरिव परंतु विचित्र युद्ध करनेवाले वे सहस्रों रथारूढ़ दानव धीरे-धीरे मेरे दिव्यास्त्रोंका भी निवारण करने लगे ।। रथमार्गान्‌ विचित्रांस्ते विचरन्तो महाबला:

अस्त्राणि मम दिव्यानि प्रत्यघध्नन् शनकैरिव। रथमार्गान् विचित्रांस्ते विचरन्तो महाबलाः॥

Verse 37

विचित्रमुकुटापीडा विचित्रकवचध्वजा:

विचित्रमुकुटापीडा विचित्रकवचध्वजाः।

Verse 38

अहं तु शरवर्षैस्तानस्त्रप्रचुदितै रणे

अहं तु शरवर्षैस्तानस्त्रप्रचुदितै रणे।

Verse 39

तैः पीड्यमानो बहुभि: कृतास्त्रै: कुशलैर्युधि

तैः पीड्यमानो बहुभिः कृतास्त्रैः कुशलैर्युधि।

Verse 40

ततो&हं देवदेवाय रुद्राय प्रयतो रणे

ततोऽहं देवदेवाय रुद्राय प्रयतो रणे ।

Verse 41

(प्रयत: प्रणतो भूत्वा नमस्कृत्य महात्मने ।) स्वस्ति भूतेभ्य इत्युक्त्वा महास्त्रं समचोदयम्‌ तब मैंने एकाग्रचित्त हो मस्तक झुकाकर देवाधिदेव महात्मा रुद्रको प्रणाम किया और “समस्त भूतोंका कल्याण हो” ऐसा कहकर उनके महान्‌ पाशुपतास्त्रका प्रयोग किया ।।

प्रयतः प्रणतो भूत्वा नमस्कृत्य महात्मने । स्वस्ति भूतेभ्य इत्युक्त्वा महास्त्रं समचोदयम् ॥

Verse 42

(महत्‌ पाशुपतं दिव्यं सर्वतोकनमस्कृतम्‌ ।) ततो<पश्यं त्रिशिरसं पुरुषं नवलोचनम्‌ त्रिमुखं षपड्भुजं दीप्तमर्कज्वलनमूर्थजम्‌

महत् पाशुपतं दिव्यं सर्वलोकनमस्कृतम् । ततोऽपश्यं त्रिशिरसं पुरुषं नवलोचनम् । त्रिमुखं षड्भुजं दीप्तमर्कज्वलनमूर्धजम् ॥

Verse 43

लेलिहानैर्महानागै: कृतचीरममित्रहन्‌ (भक्तानुकम्पिनं देवं नागयज्ञोपवीतिनम्‌ ।) विभीस्ततस्तदस्त्र॑ तु घोरं रौद्रं सनातनम्‌

लेलिहानैर्महानागैः कृतचीरममित्रहन् । भक्तानुकम्पिनं देवं नागयज्ञोपवीतिनम् । विभीस्ततस्तदस्त्रं तु घोरं रौद्रं सनातनम् ॥

Verse 44

दृष्टवा गाण्डीवसंयोगमानीय भरतर्षभ नमस्कृत्वा त्रिनेत्राय शर्वायामिततेजसे

दृष्ट्वा गाण्डीवसंयोगमानाय भरतर्षभ । नमस्कृत्वा त्रिनेत्राय शर्वायामिततेजसे ॥

Verse 45

मुक्तवान्‌ दानवेन्द्राणां पपाभावाय भारत मुक्तमात्रे ततस्तस्मिन्‌ रूपाण्यासन्‌ सहस्रश:

अर्जुन उवाच—भारत, दानवेन्द्राणां पापभावविनाशाय तदस्त्रं मया मुक्तम्। तस्मिन् मुक्तमात्रे ततोऽस्य सहस्रशो रूपाणि प्रादुरभवन्।

Verse 46

मृगाणामथ सिंहानां व्याप्राणां च विशाम्पते ऋक्षाणां महिषाणां च पन्नगानां तथा गवाम्‌

मृगाणामथ सिंहानां व्याघ्राणां च विशाम्पते। ऋक्षाणां महिषाणां च पन्नगानां तथा गवाम्॥

Verse 47

शरभाणां गजानां च वानराणां च सड्घश: ऋषभाणां वराहाणां मार्जाराणां तथैव च

शरभाणां गजानां च वानराणां च सङ्घशः। ऋषभाणां वराहाणां मार्जाराणां तथैव च॥

Verse 48

शालावृकाण्णा प्रेतानां भुरुण्डानां च सर्वशः गृध्राणां गरुडानां च चमराणां तथैव च

शालावृकाणां प्रेतानां भुरुण्डानां च सर्वशः। गृध्राणां गरुडानां च चमराणां तथैव च॥

Verse 49

देवानां च ऋषीणां च गन्धर्वाणां च सर्वशः पिशाचानां सयक्षाणां तथैव च सुरद्धिषाम्‌

देवानां च ऋषीणां च गन्धर्वाणां च सर्वशः। पिशाचानां सयक्षाणां तथैव च सुराधिषाम्॥

Verse 50

गुहाकानां च संग्रामे नै#तानं तथैव च झषाणां गजवकक्‍त्राणामुलूकानां तथैव च

अर्जुन उवाच—गुह्यकानां च संग्रामे नैतानां तथैव च। झषाणां गजवक्त्राणामुलूकानां तथैव च॥

Verse 51

मीनवाजिसरूपाणां नानाशस्त्रासिपाणिनाम्‌ तथैव यातुधानानां गदामुद्गरधारिणाम्‌

मीनवाजिसरूपाणां नानाशस्त्रासिपाणिनाम्। तथैव यातुधानानां गदामुद्गरधारिणाम्॥

Verse 52

महाराज! मृग, सिंह, व्याप्र, रीछ, भैंस, नाग, गौ, शरभ, हाथी, वानर, बैल, सूअर, बिलाव, भेड़िये, प्रेत, मुरुण्ड, गिद्ध, गरुड, चमरी गाय, देवता, ऋषि, गन्धर्व, पिशाच, यक्ष, देवद्रोही राक्षस, गुह्मक, निशाचर, मत्स्य, गजमुख, उल्लू, मीन तथा अभश्व-जैसे रूपवाले नाना प्रकारके जीवोंका प्रादुर्भाव हुआ। उन सबके हाथमें भाँति-भाँतिके अस्त्र-शस्त्र एवं खड्ग थे। इसी प्रकार गदा और मुद्गर धारण किये बहुत-से यातुधान भी प्रकट हुए ।। ४६ “५३९ || एतैश्वान्यैश्व बहुभि्नानारूपधरैस्तथा सर्वमासीज्जगद्‌ व्याप्तं तस्मिन्नस्त्रे विसर्जिते,इन सबके साथ दूसरे भी बहुत-से जीवोंका प्राकट्य हुआ, जिन्होंने नाना प्रकारके रूप धारण कर रखे थे। उन सबके द्वारा यह सारा जगत्‌ व्याप्त-सा हो गया था। पाशुपतास्त्रका प्रयोग होते ही कोई तीन मस्तक, कोई चार दाढ़ें, कोई चार मुख और कोई चार भुजावाले अनेक रूपधारी प्राणी प्रकट हुए, जो मांस, मेदा, वसा और हलड्ियोंसे संयुक्त थे

अर्जुन उवाच—महाराज! तस्मिन्नस्त्रे विसृष्टे नानाविधानि भूतानि प्रादुर्भूतानि सर्वशः। मृगसिंहव्याघ्रऋक्षमहिषनागगोशरभहस्तिवानरवृषवराहमार्जारवृकप्रेतमुरुण्डगृध्रगरुडचामरीगवां देवर्षिगन्धर्वपिशाचयक्षदेवद्रोहिराक्षसगुह्यकनिशाचरमत्स्यगजमुखोलूकमीनाभश्वादिरूपाणि। तेषां सर्वेषां करेषु नानाविधान्यस्त्रशस्त्राणि खड्गाश्चासन्; तथा गदामुद्गरधारिणो बहवो यातुधानाश्च प्रादुर्भूताः। एतैश्चान्यैश्च बहुभिर्नानारूपधरैः सर्वं जगदिव व्याप्तमभवत्, तस्मिन्नस्त्रे विसर्जिते॥

Verse 53

त्रिशिरोभिश्नतुर्दष्टै क्षतुरास्यै श्चतुर्भुजै: अनेकरूपसंयुक्तैर्मांसमेदोवसास्थिभि:

तस्मिन्नस्त्रे प्रवृत्ते तु त्रिशिरोभिश्चतुर्दंष्ट्रैश्चतुरास्यैश्चतुर्भुजैः। अनेकरूपसंयुक्तैर्मांसमेदोवसास्थिभिः सर्वं जगदिव व्याप्तमभवत्॥

Verse 54

अभीक्षणं वध्यमानास्ते दानवा नाशमागता: अर्कज्वलनतेजोभिव॑ज्राशनिसमप्रभै:

अभीक्षणं वध्यमानास्ते दानवा नाशमागताः। अर्कज्वलनतेजोभिर्वज्राशनिसमप्रभैः॥

Verse 55

अद्रिसारमयैश्चान्यैर्बाणैरपि निबर्हणै: न्यहनं दानवानू्‌ सर्वान्‌ मुहूर्तेनेव भारत

अद्रिसारमयैश्चान्यैर्बाणैरपि निबर्हणैः न्यहनं दानवान् सर्वान् मुहूर्तेनेव भारत। सूर्याग्निसमतेजस्विभिर्वज्राशनिसमप्रभैः शत्रुनाशकैर्लौहमयैर्बाणैर्द्विघटीमात्रेण दानवानां समूलं संहारमकरवम्॥

Verse 56

गाण्डीवास्त्रप्रणुन्नांस्तान्‌ गतासून्‌ नभसक्ष्युतान्‌ दृष्टवाहं प्राणमं भूयस्त्रिपुरघ्नाय वेधसे

गाण्डीवास्त्रप्रणुन्नांस्तान् गतासून् नभसश्च्युतान् दृष्ट्वाहं प्राणमं भूयस्त्रिपुरघ्नाय वेधसे॥

Verse 57

तथा रौद्रास्त्रनिष्पिष्टान्‌ दिव्याभरणभूषितान्‌ निशम्य परमं हर्षमगमद्‌ देवसारथि:,दिव्य आभूषणोंसे विभूषित दानव पाशुपतास्त्रसे पिस गये हैं, यह देखकर देवसारथि मातलिको बड़ा हर्ष हुआ

तथा रौद्रास्त्रनिष्पिष्टान् दिव्याभरणभूषितान् निशम्य परमं हर्षमगमद् देवसारथिः॥

Verse 58

तदसहां कृतं कर्म देवैरपि दुरासदम्‌ दृष्टवा मां पूजयामास मातलि: शक्रसारथि:,जो कार्य देवताओंके लिये भी दुष्कर और असहा था, वह मेरेद्वारा पूरा हुआ देख इन्द्रसारथि मातलिने मेरा बड़ा सम्मान किया

तदसहां कृतं कर्म देवैरपि दुरासदम् दृष्ट्वा मां पूजयामास मातलिः शक्रसारथिः॥

Verse 59

उवाच वचन चेदं प्रीयमाण: कृताञ्जलि: सुरासुरैरसहां हि कर्म यत्‌ साधितं त्वया,और अत्यन्त प्रसन्न हो हाथ जोड़कर कहा--'अर्जुन! आज तुमने वह कार्य कर दिखाया है जो देवताओं और असुरोंके लिये भी असाध्य था

उवाच वचनं चेदं प्रीयमाणः कृताञ्जलिः। सुरासुरैरसह्यं हि कर्म यत् साधितं त्वया॥

Verse 60

न होतत्‌ संयुगे कर्तुमपि शक्तः सुरेश्वर: (ध्रुवं धनंजय प्रीतस्त्वयि शक्र: पुरार्दन ।) सुरासुरैरवध्यं हि पुरमेतत्‌ खगं महत्‌

न होतत् संयुगे कर्तुमपि शक्तः सुरेश्वरः। ध्रुवं धनञ्जय प्रीतस्त्वयि शक्रः पुरार्दन॥ सुरासुरैरवध्यं हि पुरमेतत् खगं महत्॥

Verse 61

विध्वस्ते खपुरे तस्मिन्‌ दानवेषु हतेषु च

विध्वस्ते खपुरे तस्मिन् दानवेषु हतेषु च। तत्र सर्वाः स्त्रियो दुःखार्ता विलपन्त्यः पुराद् बहिः निष्पेतुः। प्रकीर्णकेश्यो व्यथिताः कुरर्य इव करुणं निनदुः॥

Verse 62

विनदन्त्यः स्त्रिय: सर्वा निष्पेतुर्नगराद्‌ बहि: प्रकीर्णकेश्यो व्यथिता: कुरर्य इव दुखिता:

विनदन्त्यः स्त्रियः सर्वा निष्पेतुर्नगराद् बहिः। प्रकीर्णकेश्यो व्यथिताः कुरर्य इव दुःखिताः॥

Verse 63

पेतुः पुत्रान्‌ पितृन्‌ भ्रातूनू शोचमाना महीतले रुदत्यो दीनकण्ठ्यस्तु निनदन्त्यो हतेश्वरा:

पेतुः पुत्रान् पितॄन् भ्रातॄन् शोचमाना महीतले। रुदत्यो दीनकण्ठ्यस्तु निनदन्त्यो हतेश्वराः॥

Verse 64

उरांसि परिनिध्नन्त्यो विस्नस्तस्रग्विभूषणा: अपने पुत्र, पिता और भाइयोंके लिये शोक करती हुई वे सब-की-सब पृथ्वीपर गिर पड़ीं। जिनके पति मारे गये थे, वे अनाथ अबलाएँ दीनतापूर्ण कष्टसे रोती-चिल्लाती हुई छाती पीट रही थीं। उनके हार और आभूषण इधर-उधर गिर पड़े थे ।।

उरांसि परिनिध्नन्त्यो विस्रस्तस्रग्विभूषणाः। तच्छोकयुक्तमश्रीकं दुःखदैन्यसमाहतम्। शुष्कवृक्षमिवारण्यमदृश्यं भवत् पुरम्॥

Verse 65

न बभौ दानवपुरं हतत्विट्कं हतेश्वरम्‌ गन्धर्वनगराकारं हतनागमिव हृदम्‌

न बभौ दानवपुरं हतत्विट्कं हतेश्वरम्। गन्धर्वनगराकारं हतनागमिव हृदम्॥

Verse 66

मां तु संहृष्टमनसं क्षिप्रं मातलिरानयत्‌

मां तु संहृष्टमनसं क्षिप्रं मातलिरानयत्॥

Verse 67

हिरण्यपुरमुत्सूज्य निहत्य च महासुरान्‌

हिरण्यपुरमुत्सृज्य निहत्य च महासुरान्॥

Verse 68

मम कर्म च देवेन्द्र मातलिरविस्तरेण तत्‌

मम कर्म च देवेन्द्र मातलिरविस्तरेण तत्॥

Verse 69

सर्व विश्रावयामास यथाभूतं महाद्ुते महाद्युते! मातलिने मेरा सारा कार्य, जो कुछ जैसे हुआ था, देवराज इन्द्रसे विस्तारपूर्वक कह सुनाया ।।

सर्वं विश्रावयामास यथाभूतं महाद्युते। हिरण्यपुरघातं च मायानां च निवारणम्॥ निवातकवचानां च वधे श्रुत्वा महाबलान्। मरुद्भिः सहितो देवेन्द्रः सहस्राक्षोऽतिहृष्टवान्॥ साधुवादैः प्रशस्यैनं परिष्वज्य च सान्वयम्। स्मयमानोऽथ मूर्धानं घ्रात्वा चैनं पुनः पुनः॥ सान्त्वयामास मधुरं वाक्यं चेदमुवाच ह। ‘पार्थ! त्वया कृतं कर्म युद्धे देवासुरैरपि। अशक्यं तत्’ इति प्रीत्या देवैः सह महाद्युतिः॥

Verse 70

निवातकवचानां च वधं संख्ये महौजसाम्‌ 85 त्वा भगवान्‌ _प्रीतः सहस्राक्ष: पुरंदर:

अर्जुन उवाच— निवातकवचानां महौजसां संख्ये वधं श्रुत्वा सहस्राक्षः पुरन्दरः शक्रो मरुद्भिः सह देवैश्च सह प्रीतमनाः माम् “साधु साधु” इति प्रशशंस। स प्रेम्णा मां परिष्वज्य सस्मितं मूर्ध्न्याघ्राय चानुमोदितवान्। ततः स देवराजो मां पुनः पुनः समाश्वास्य देवानां मध्ये मधुरं वचनमब्रवीत्— “पार्थ, त्वया रणे तत्कर्म कृतं यद्देवासुरैरप्यशक्यम्।”

Verse 71

: सहित: श्रीमान्‌ साधु साध्वित्यथाब्रवीत्‌ (परिष्वज्य च मां प्रेम्णा मूर्ध्नि चाप्राय सस्मितम्‌ ।) ततो मां देवराजो वै समाश्वास्य पुन: पुन:

ततः स श्रीमान् देवराजो देवैः सहितः “साधु साधु” इत्यथाब्रवीत्। स प्रेम्णा मां परिष्वज्य सस्मितं मूर्ध्न्याघ्राय च। ततः स मां पुनः पुनः समाश्वास्य मधुरैर्वाक्यैः कर्म तत्प्रशशंस यद्देवदानवैः परं दुष्करम्।

Verse 72

अब्रवीद्‌ विबुधै: सार्थमिदं स मधुरं वच: अतिदेवासुरं कर्म कृतमेव त्वया रणे

स विबुधैः सार्धं हृष्टहृदयः मधुरं वचोऽब्रवीत्— “अतिदेवासुरं कर्म त्वया रणे कृतमेव।” हिरण्यपुरविध्वंसं दानवीमायानिवारणं महाबलनिवातकवचानां च संख्ये वधं श्रुत्वा स मां प्रशशंस, प्रेम्णा परिष्वज्य सस्मितं मूर्ध्नि चानुममर्श। ततः स देवराजो देवानां मध्ये मां पुनः पुनः समाश्वास्याब्रवीत्— “पार्थ, त्वया कृतं कर्म देवासुरैरप्यतीतम्।”

Verse 73

गुर्वर्थश्ष कृत: पार्थ महाशत्रून्‌ घ्नता मम एवमेव सदा भाव्यं स्थिरेणाजी धनंजय

गुर्वर्थश्च कृतः पार्थ महाशत्रून् घ्नता मम। एवमेव सदा भाव्यं स्थिरेणाजौ धनंजय।

Verse 74

असम्मूढेन चास्त्राणां कर्तव्यं प्रतिपादनम्‌ अविषटह्गो रणे हि त्वं देवदानवराक्षसै:

असम्मूढेन चास्त्राणां कर्तव्यं प्रतिपादनम्। अविषह्यो रणे हि त्वं देवदानवराक्षसैः॥

Verse 75

सयक्षासुरगन्धर्वै: सपक्षिगणपत्नगै: वसुधां चापि कौन्तेय त्वदूबाहुबलनिर्जिताम्‌ पालयिष्यति धर्मात्मा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर:

अर्जुन उवाच—कौन्तेय, यक्षासुरगन्धर्वैः सपक्षिगणैर्नागजातिभिश्च सह, त्वां प्रति कोऽपि न स्थातुं शक्नोति। धर्मात्मा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः, त्वद्बाहुबलनिर्जितामिमां वसुधां धर्मेणैव पालयिष्यति, न केवलं जयलालसया।

Verse 172

इस प्रकार श्रीमह्ा भारत वनपर्वके अन्तर्गत निवातकवचयुद्धपर्वमें निवातकवचयुद्धाविषयक एक सौ बहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि निवातकवचयुद्धपर्वणि निवातकवचयुद्धविषयको द्विसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 173

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि निवातकवचयुद्धपर्वणि हिरण्यपुरदैत्यवधे त्रिसप्तत्यधिकशततमो<ध्याय:

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि निवातकवचयुद्धपर्वणि हिरण्यपुरदैत्यवधे त्रिसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः।

Verse 343

ततो&हमानुपूर्व्येण दिव्यान्यस्त्राण्ययोजयम्‌ परंतु वे दानव युद्धके लिये इस प्रकार मेरी ओर चढ़े आ रहे थे

ततोऽहमनुपूर्व्येण दिव्यान्यस्त्राण्ययोजयम्। ते तु दानवा युद्धाय तथैव ममाभिमुखं समारुरुहुः, यथा सागरस्योर्मय उद्यन्ति। अथाहं मनसि कृत्वा—मानुषेण युद्धेनैतेषां जयः न शक्यः—क्रमशो दिव्यास्त्रप्रयोगं प्रववृते।

Verse 363

प्रत्यदृश्यन्त संग्रामे शतशो5थ सहस््रशः वे महान्‌ बलवान तो थे ही, रथके विचित्र पैंतरे बदलकर रणभूमिमें विचर रहे थे। उस युद्धके मैदानमें उनके सौ-सौ और हजार-हजारके झुंड दिखायी देते थे

प्रत्यदृश्यन्त संग्रामे शतशोऽथ सहस्रशः। ते महाबलवन्तो हि रथानां विचित्रान् पैंतरे परिवर्तयन्तो रणभूमौ विचेरुः। तत्र तेषां शतशः सहस्रशश्च गणाः समदृश्यन्त, युद्धवेगं भयावहं प्रदर्शयन्तः।

Verse 373

विचित्राभरणाश्रैव नन्दयन्तीव मे मनः उनके मस्तकोंपर विचित्र मुकुट और पगड़ी देखी जाती थी। उनके कवच और ध्वज भी विचित्र ही थे। वे अद्भुत आभूषणोंसे विभूषित हो मेरे लिये मनोरंजनकी-सी वस्तु बन गये थे

अर्जुन उवाच—विचित्राभरणैरेव नन्दयन्तीव मे मनः। तेषां शिरःसु विचित्राः किरीटपट्टिकाः दृश्यन्ते स्म; कवचानि ध्वजाश्चापि विचित्रा एव। तेऽद्भुताभरणविभूषिता मम दृष्टौ युद्धगाम्भीर्येऽपि दर्शनीयवस्तुवदिवाभवन्।

Verse 386

नाशबवनुवं॑ पीडयितु ते तु मां प्रत्यपीडयन्‌ उस युद्धमें दिव्यास्त्रों द्वारा अभिमन्त्रित बाणोंकी वर्षा करके भी मैं उन्हें पीड़ित न कर सका; परंतु वे मुझे बहुत पीड़ा देने लगे

अर्जुन उवाच—न शक्नोम्यहं तान् पीडयितुम्। तस्मिन् युद्धे दिव्यास्त्राभिमन्त्रितैर्मन्त्रपूतैश्च शरवर्षैः प्रहृत्यापि न तान् जेतुं शशाक; प्रत्युत ते मां तीव्रं पीडयितुं प्रवृत्ताः।

Verse 396

व्यथितो5स्मि महायुद्धे भयं चागान्महन्मम वे अस्त्रोंके ज्ञाता तथा युद्धकुशल थे, उनकी संख्या भी बहुत थी। उस महान संग्राममें उन दानवोंसे पीड़ित होनेपर मेरे मनमें महान्‌ भय समा गया

अर्जुन उवाच—व्यथितोऽस्मि महायुद्धे भयं चागान्महन्मम। तेऽस्त्रविदो युद्धकुशलाश्च बहवश्च; तैर्दारुणैः शत्रुभिः पीड्यमानोऽहं तस्मिन् महति संग्रामे महद्भयमवाप्नुवम्।

Verse 603

त्वया विमथितं वीर स्ववीर्यतपसो बलात्‌ 'साक्षात्‌ देवराज इन्द्र भी युद्धमें यह सब कार्य करनेकी शक्ति नहीं रखते हैं। हिरण्यपुरका विनाश करनेवाले वीरवर धनंजय! निश्चय ही देवराज इन्द्र आज तुम्हारे ऊपर बहुत प्रसन्न होंगे। वीर! तुमने अपने पराक्रम और तपस्याके बलसे इस आकाशचारी विशाल नगरको तहस-नहस कर डाला

अर्जुन उवाच—त्वया विमथितं वीर स्ववीर्यतपसो बलात्। साक्षादपि देवराज इन्द्रो न युद्धेऽस्य सर्वस्य कर्तुं शक्तः स्यात्। हिरण्यपुरविनाशक वीरवर धनञ्जय, अद्य ते देवराज इन्द्रो नूनं परमं प्रीतिमान्। वीर, त्वं पराक्रमस्य तपसो बलाच्चैतदाकाशचारी महन्नगरं विध्वंसितवान्, यद् देवासुरैः समागतैरपि न शक्यं नाशयितुम्।

Verse 653

शुष्कवृक्षमिवारण्यमदृश्यम भवत्‌ पुरम्‌ दानवोंका वह नगर शोकमग्न हो अपनी सारी शोभा खो चुका था। वहाँ दुःख और दीनता व्याप्त हो रही थी। अपने प्रभुओंके मारे जानेसे वह दानव-नगर निष्प्रभ और अशोभनीय हो गया था। गन्धर्व-नगरकी भाँति उसका अस्तित्व अयथार्थ जान पड़ता था। जिसका हाथी मर गया हो

अर्जुन उवाच—शुष्कवृक्षमिवारण्यमदृश्यमभवत् पुरम्। दैत्यपुरं शोकमग्नं सर्वशोभाविवर्जितम्; दुःखदैन्यव्याप्तं च। स्वामिनां निहतेन तद् दैत्यनगरं निष्प्रभमशोभनं बभूव; गन्धर्वनगरमिवास्य सत्त्वमयथार्थं प्रतीतं। मृतगजसरोवरवत् शुष्कवृक्षवनवत् च तन्नगरं दर्शनेऽनर्हमभवत्।

Verse 663

देवराजस्य भवनं कृतकर्माणमाहवात्‌ मेरे मनमें तो हर्ष और उत्साह भरा हुआ था। मैंने देवताओंका कार्य पूरा कर दिया था। अतः मातलि उस रणभूमिसे मुझे शीघ्र ही देवराज इन्द्रके भवनमें ले आये

अहं तु रणकर्म समाप्य हृष्टः समुत्साहसमन्वितश्चाभवम्। देवैर्नियुक्तं कार्यं मया सम्यक् कृतमिति; ततो मातलिः तस्माद् रणभूमेर्मां शीघ्रमादाय देवराजेन्द्रस्य भवनं निनाय।

Verse 676

निवातकवचांश्वैव ततो5हं शक्रमागमम्‌ इस प्रकार मैं निवातकवच नामक महादानवोंको (तथा पौलोम और कालकेयोंको) मारकर तथा उजड़े हुए हिरण्यपुरको उसी अवस्थामें छोड़कर वहाँसे इन्द्रके पास आया

एवं मया निवातकवचान् महादानवान् पौलोमान् कालकेयांश्च निहत्य, ध्वस्तं हिरण्यपुरं यथास्थितमेव विहाय, ततः शक्रस्य समीपमागतम्।

Frequently Asked Questions

The tension lies in balancing survival-oriented movement (seeking safe lodging, resources, and protection) with ascetic discipline and non-disruptive conduct—maintaining royal responsibility and restraint while living as forest-dwellers.

Sacred geography functions as moral infrastructure: disciplined travel, respectful reciprocity with hosts, and contemplative residence transform exile from mere deprivation into an organized practice of endurance, memory, and dharmic continuity.

No explicit phalaśruti formula is presented in the provided verses; the chapter’s meta-function is archival and orienting—linking locations, hosts, and trials to the broader exile chronology and the ethical maturation of the protagonists.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App