Adhyaya 168
Vana ParvaAdhyaya 16861 Verses

Adhyaya 168

Adhyāya 168: Arjuna’s counters to māyā-rains and the onset of darkness (Nivātakavaca engagement)

Upa-parva: Nivātakavaca-yuddha (Arjuna’s engagement with the Nivātakavacas)

Arjuna reports a sequence of escalating, environment-based assaults: a massive stone-rain (aśmavarṣa) that presses in from all sides, which he pulverizes with Indra-empowered arrows. As the stone fragments fall like sparks, the encounter shifts to an intense water-rain of thick torrents that obscure space and orientation; Arjuna then deploys a drying/absorbing divine weapon (viśoṣaṇa-astra) taught by Indra to neutralize the deluge. The Dānavas answer by projecting further māyā—fire and wind—which Arjuna counters with the water-weapon (salilāstra) and a mountain/rock-weapon (śaila-mahāstra) to check the gale. A compounded, fear-inducing ‘rain’ of dreadful astras follows, culminating in dense darkness that disorients horses and causes Mātali to lose control and drop his golden goad. Mātali, frightened and cognitively overwhelmed, recalls having witnessed earlier cosmic battles (including Vṛtra and Śambara conflicts) yet claims never to have experienced such a condition, interpreting it as an exceptional, near-apocalyptic scenario. Arjuna steadies himself, reassures Mātali, and releases a delusive counter-māyā (mohanī astra-māyā) for the benefit of the gods. Despite momentary restoration of light, the Dānavas repeatedly reassert concealment; Arjuna notes that enemies vanish under māyā, and he targets openings when they present themselves, continuing the engagement amid intermittent visibility.

Chapter Arc: अर्जुन अपनी तपस्या-यात्रा और स्वर्ग-प्रवास से लौटकर युधिष्ठिर के सम्मुख आता है; प्रणाम करते ही धर्मराज का हर्ष गद्गद हो उठता है और वे पूछ बैठते हैं—स्वर्ग में समय कैसे बीता, इन्द्र को कैसे तुष्ट किया, और दिव्यास्त्र कैसे प्राप्त हुए? → अर्जुन क्रमशः अपने अनुभवों का वृत्तांत सुनाता है—किरात-वेषधारी शंकर का रहस्योद्घाटन, फिर दिव्य-स्वरूप में महेश्वर का प्रकट होना, और वह क्षण जब देवाधिदेव स्वयं सामने खड़े होकर कहते हैं: ‘तुष्टोऽस्मि… जो मनोगत हो, मांगो।’ साथ ही अस्त्र-विद्या की भयावह मर्यादा भी उद्घाटित होती है—अल्प-शक्ति वाले पर प्रयोग करने से यह समस्त जगत को दग्ध कर सकती है। → भगवान् वृषभध्वज (उमा सहित) अर्जुन को प्रत्यक्ष वर देते हैं—पाशुपत (रौद्र) महास्त्र का प्रदान, तथा धनुष और अक्षय बाणों से भरे तरकस आदि दिव्य आयुधों का सौंपा जाना; साथ ही कठोर चेतावनी कि इसका प्रयोग केवल प्रतिघात/निवारण और परम-आवश्यकता में ही हो। → अर्जुन का तप, शौर्य और संयम देव-स्वीकृति पाता है; युधिष्ठिर को यह आश्वासन मिलता है कि पाण्डवों के पास अब ऐसे अस्त्र हैं जो महाविपत्ति में भी रक्षा कर सकते हैं—पर उनकी शक्ति के साथ उत्तरदायित्व भी जुड़ा है। → पाशुपतास्त्र का प्राप्त होना भविष्य के महासंघर्ष की छाया डालता है—अब प्रश्न यह रह जाता है कि धर्म की मर्यादा में रहते हुए, कब और किस सीमा तक इन अस्त्रों का उपयोग होगा।

Shlokas

Verse 1

/ (दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल १८ श्लोक हैं) हि >> [हुक माप आप८ सप्तषष्ट्यांधेकशततमो< ध्याय: अर्जुनके द्वारा अपनी तपस्या-यात्राके वृत्तान्तका वर्णन

वैशम्पायन उवाच । यथागतं गते शक्रे भ्रातृभिः सह संगतः । कृष्णया चैव बीभत्सुः धर्मपुत्रमपूजयत् ॥

Verse 2

अभिवादयमान त॑ मूर्ध्न्युपाप्राय पाण्डवम्‌ । हर्षगद्गदया वाचा प्रद्ृष्टो$र्जुनमब्रवीत्‌

वैशम्पायन उवाच— पाण्डुनन्दनमर्जुनं मूर्ध्ना प्रणमन्तं दृष्ट्वा युधिष्ठिरो हर्षसमाविष्टः तमुपसृत्य मूर्धानमाघ्राय हर्षगद्गदया वाचा तमब्रवीत्।

Verse 3

कथमर्जुन कालो<यं स्वर्गे व्यतिगतस्तव । कथं चास्त्राण्यवाप्तानि देवराजश्न तोषित:

वैशम्पायन उवाच— कथमर्जुन कालोऽयं स्वर्गे व्यतिगतस्तव। कथं चास्त्राण्यवाप्तानि देवराजं च तोषितः॥

Verse 4

सम्यग वा ते गृहीतानि कच्चिदस्त्राणि पाण्डव । कच्चित्‌ सुराधिप: प्रीतो रुद्रो वास्त्राण्यदात्‌ तव

वैशम्पायन उवाच— सम्यग्वा ते गृहीतानि कच्चिदस्त्राणि पाण्डव। कच्चित् सुराधिपः प्रीतो रुद्रो वास्त्राण्यदात् तव॥

Verse 5

यथा दृष्टश्न॒ ते शक्रो भगवान्‌ वा पिनाकधृक्‌ । यथैवास्त्राण्यवाप्तानि यथैवाराधितश्ष ते

वैशम्पायन उवाच— यथा दृष्टस्ते शक्रो भगवान्वा पिनाकधृक्। यथैवास्त्राण्यवाप्तानि यथैवाराधिताश्च ते॥ तत्सर्वं कथयस्वेह; शक्रस्य च प्रियं कर्म यत्कृतं त्वया, तदपि ब्रूहि॥

Verse 6

यथोक्तवांस्त्वां भगवान्‌ शतक्रतुररिंदम । कृतप्रियस्त्वयास्मीति तस्य ते कि प्रियं कृतम्‌

वैशम्पायन उवाच— यथोक्तवांस्त्वां भगवान् शतक्रतुररिंदम। कृतप्रियस्त्वयास्मीति तस्य ते किं प्रियं कृतम्॥

Verse 7

एतदिच्छाम्यहं श्रीतुं विस्तरेण महाद्युते । यथा तुष्टो महादेवो देवराजस्तथानघ

वैशम्पायन उवाच—एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण महाद्युते। यथा तुष्टो महादेवो देवराजस्तथानघ॥

Verse 8

यच्चापि वज्पाणेस्तु प्रियं कृतमरिंदम । एतदाख्याहि मे सर्वमखिलेन धनंजय

यच्चापि वज्रपाणेस्तु प्रियं कृतमरिंदम। एतदाख्याहि मे सर्वमखिलेन धनंजय॥

Verse 9

अजुन उवाच शृणु हन्त महाराज विधिना येन दृष्टवान्‌ | शतक्रतुमहं देव॑ं भगवन्तं च शड्करम्‌

अर्जुन उवाच—शृणु हन्त महाराज विधिना येन दृष्टवान्। शतक्रतुमहं देवं भगवन्तं च शङ्करम्॥

Verse 10

विद्यामधीत्य तां राजंस्त्वयोक्तामरिमर्दन । भवता च समादिष्टस्तपसे प्रस्थितो वनम्‌

विद्यामधीत्य तां राजंस्त्वयोक्तामरिमर्दन। भवता च समादिष्टस्तपसे प्रस्थितो वनम्॥

Verse 11

भगुतुड़्मथो गत्वा काम्यकादास्थितस्तप: । एकरात्रोषित: कज्चिदपश्यं ब्राह्मणं पथि

भृगुतुङ्गमथो गत्वा काम्यकादास्थितस्तपः। एकरात्रोषितः कश्चिदपश्यं ब्राह्मणं पथि॥

Verse 12

स मामपृच्छत्‌ कौन्तेय क्वासि गन्ता ब्रवीहि मे । तस्मा अवितथं सर्वमन्रुवं कुरुनन्दन,उन्होंने मुझसे कहा--“कुन्तीनन्दन! कहाँ जाते हो? मुझे ठीक-ठीक बताओ।” तब मैंने उनसे सब कुछ सच-सच बता दिया

स मामपृच्छत् कौन्तेय क्वासि गन्ता ब्रवीहि मे । तस्मै अवितथं सर्वमनुव्रुवं कुरुनन्दन ॥

Verse 13

स तथ्यं मम तच्छुत्वा ब्राह्मणो राजसत्तम | अपूजयत मां राजन प्रीतिमांश्वाभवन्‍न्मयि,नृपश्रेष्ठ! ब्राह्मणदेवताने मेरी यथार्थ बातें सुनकर मेरी प्रशंसा की और मुझपर बड़े प्रसन्न हुए

स तथ्यं मम तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणो राजसत्तम । अपूजयत मां राजन् प्रीतिमांश्चाभवन् मयि ॥

Verse 14

ततो मामब्रवीत्‌ प्रीतस्तप आतिष्ठ भारत । तपस्वी नचिरेण त्वं द्रक्ष्स्से विबुधाधिपम्‌

ततो मामब्रवीत् प्रीतस्तप आतिष्ठ भारत । तपस्वी नचिरेण त्वं द्रक्ष्यसे विबुधाधिपम् ॥

Verse 15

ततो<हं वचनात्‌ तस्य गिरिमारुह्मु शैशिरम्‌ । तपो5तप्यं महाराज मासं मूलूफलाशन:,महाराज! उनके इस आदेशको मानकर मैं हिमालय पर्वतपर आरूढ़ हो तपस्यामें संलग्न हो गया और एक मासतक केवल फल-फूल खाकर रहा

ततोऽहं वचनात् तस्य गिरिमारुह्य शैशिरम् । तपोऽतप्यं महाराज मासं मूलफलाशनः ॥

Verse 16

द्वितीयश्षापि मे मासो जल॑ भक्षयतो गत: । निराहारस्तृतीये5थ मासे पाण्डवनन्दन

द्वितीयश्चापि मे मासो जलं भक्षयतो गतः । निराहारस्तृतीयेऽथ मासे पाण्डवनन्दन ॥

Verse 17

ऊर्ध्वबाहुश्नतुर्थ तु मासमस्मि स्थितस्तदा । नच मे हीयते प्राणस्तदद्भुतमिवाभवत्‌

चतुर्थे तु मासेऽहं ऊर्ध्वबाहुः स्थितस्तदा। न च मे हीयते प्राणः; तदद्भुतमिवाभवत्॥

Verse 18

पज्चमे त्वथ सम्प्राप्ते प्रथमे दिवसे गते । वराहसंस्थितं भूतं मत्समीपं समागमत्‌,पाँचवाँ महीना प्रारम्भ होनेपर जब एक दिन बीत गया तब दूसरे दिन एक शूकररूपधारी जीव मेरे निकट आया

पञ्चमे त्वथ सम्प्राप्ते प्रथमे दिवसे गते। द्वितीये दिवसे भूतं वराहसंस्थितं मम समीपं समागमत्॥

Verse 19

निघ्नन्‌ प्रोथेन पृथिवीं विलिखंश्ररणैरपि । सम्मार्जञ्जठरेणोर्वी विवर्तश्न मुहुर्मुहु:

निघ्नन् प्रोथेन पृथिवीं विलिखन् शृङ्गैरपि। पादैश्च भूमिं खनन् मुहुर्मुहुः; शयित्वा च जठरेणोर्वीं सम्मार्जयामास॥

Verse 20

अनु तस्यापरं भूतं महत्‌ कैरातसंस्थितम्‌ । भधनुर्बाणासिमत्‌ प्राप्तं सत्रीगणानुगतं तदा

अनु तस्यापरं भूतं महत् कैरातसंस्थितम्। धनुर्बाणासिमत् प्राप्तं स्त्रीगणानुगतं तदा॥

Verse 21

ततो<हं धनुरादाय तथाक्षय्ये महेषुधी । अताडयं शरेणाथ तद्‌ भूतं लोमहर्षणम्‌

ततोऽहं धनुरादाय तथाक्षय्ये महेषुधी। अताडयं शरेणाथ तद्भूतं लोमहर्षणम्॥

Verse 22

तब मैंने धनुष तथा अक्षय तरकस लेकर एक बाणके द्वारा उस रोमांचकारी सूकरपर आघात किया ।।

ततोऽहं धनुः अक्षयतरकसं च गृहीत्वा एकेन बाणेन तं रोमाञ्चकरं सूकरं ताडितवान्। युगपत् तु स किरातोऽपि बलवद् धनुर्विकृष्य दृढतरं तमभ्याजघान, येन मे मन इव कम्पितम्।

Verse 23

स तु मामब्रवीद्‌ राजन्‌ मम पूर्वपरिग्रह: । मृगयाधर्ममुत्स॒ज्य किमर्थ ताडितस्त्वया

स तु मामब्रवीद् राजन्—मम पूर्वपरिग्रहः। मृगयाधर्ममुत्सृज्य किमर्थं ताडितस्त्वया॥

Verse 24

एष ते निशितैर्बाणैर्दर्प हन्मि स्थिरो भव । स धनुष्मान्‌ महाकायस्ततो मामभ्यभाषत

एष ते निशितैर्बाणैर्दर्पं हन्मि स्थिरो भव। स धनुष्मान् महाकायस्ततो मामभ्यभाषत॥

Verse 25

ततो गिरिमिवात्यर्थमावृणोन्मां महाशरै: । तं॑ चाहं शरवर्षेण महता समवाकिरम्‌

ततो गिरिमिवात्यर्थमावृणोन्मां महाशरैः। तं चाहं शरवर्षेण महता समवाकिरम्॥

Verse 26

ततः शरैर्दीप्तमुखैर्यन्त्रितैरनुमन्त्रितै: । प्रत्यविध्यमहं तं॑ तु वजैरिव शिलोच्चयम्‌

ततः शरैर्दीप्तमुखैर्यन्त्रितैरनुमन्त्रितैः। प्रत्यविध्यमहं तं तु वज्रैरिव शिलोच्चयम्॥

Verse 27

तस्य तच्छतथा रूपमभवच्च सहस्रधा । तानि चास्य शरीराणि शरैरहमताडयम्‌,उस समय उसके सैकड़ों और सहस्रों रूप प्रकट हुए और मैंने उसके सभी शरीरोंपर बाणोंसे गहरी चोट पहुँचायी

तस्य तच्छतथा रूपमभवच्च सहस्रधा । तानि चास्य शरीराणि शरैरहमताडयम् ॥

Verse 28

पुनस्तानि शरीराणि एकीभूतानि भारत । अदृश्यन्त महाराज तान्यहं व्यधमं पुन:,भारत! फिर उसके वे सारे शरीर एकरूप दिखायी दिये। महाराज! उस एकरूपमें भी मैंने उसे पुन: अच्छी तरह घायल किया

पुनस्तानि शरीराणि एकीभूतानि भारत । अदृश्यन्त महाराज तान्यहं व्यधमं पुनः ॥

Verse 29

अर्णुर्ब॑हच्छिरा भूत्वा बृहच्चाणुशिरा: पुन: । एकीभूतस्तदा राजन्‌ सो<भ्यवर्तत मां युधि

अणुर्बहच्छिरा भूत्वा बृहच्चाणुशिराः पुनः । एकीभूतस्तदा राजन् सोऽभ्यवर्तत मां युधि ॥

Verse 30

यदाभिभवितु बाणैर्न च शक्नोमि तं रणे । ततो महास्त्रमातिष्ठं वायव्यं भरतर्षभ

यदाभिभवितुं बाणैर्न च शक्नोमि तं रणे । ततो महास्त्रमातिष्ठं वायव्यं भरतर्षभ ॥

Verse 31

न चैनमशकं हन्तुं हल 0 खा भवत्‌ | तस्मिन्‌ प्रतिहते चास्त्रे मे महानभूत्‌,किंतु उससे भी उसका वध न कर सका। यह एक अद्भुत-सी घटना हुई। वायव्यास्त्रके निष्फल हो जानेपर मुझे महान्‌ आश्चर्य हुआ

न चैनमशकं हन्तुं वायव्यास्त्रेण भारत । तस्मिन् प्रतिहते चास्त्रे मे महानभूदद्भुतम् ॥

Verse 32

भूय एव महाराज सविशेषमहं ततः । अस्त्रपूगेन महता रणे भूतमवाकिरम्‌,महाराज! तब मैंने पुनः विशेष प्रयत्न करके रणभूमिमें किरातरूपधारी उस अद्भुत पुरुषपर महान्‌ अस्त्रसमूहकी वर्षा की

अर्जुन उवाच—भूय एव महाराज सविशेषमहं ततः । अस्त्रपूगेन महता रणे भूतमवाकिरम् ॥

Verse 33

स्थूणाकर्णमथो जालं शरवर्षमथोल्बणम्‌ | शलभास्त्रमश्मवर्ष समास्थायाहमभ्ययाम्‌,स्थूणाकर्ण5, वारुणास्त्र-, भयंकर शरवर्षास्त्रर, शलभास्त्र5<४ तथा अभ्मवर्ष४ इन अस्त्रोंका सहारा ले मैं उस किरातपर टूट पड़ा

स्थूणाकर्णमथो जालं शरवर्षमथोल्बणम् । शलभास्त्रमश्मवर्षं समास्थायाहमभ्ययाम् ॥

Verse 34

जग्रास प्रसभं तानि सर्वाण्यस्त्राणि मे नृप । तेषु सर्वेषु जग्धेषु ब्रह्मास्त्र महदादिशम्‌

जग्रास प्रसभं तानि सर्वाण्यस्त्राणि मे नृप । तेषु सर्वेषु जग्धेषु ब्रह्मास्त्रं महदादिशम् ॥

Verse 35

ततः प्रज्वलितैर्बाणै: सर्वतः सोपचीयते । उपचीयमानश्न मया महास्त्रेण व्यवर्धत

ततः प्रज्वलितैर्बाणैः सर्वतः सोपचीयते । उपचीयमानश्च मया महास्त्रेण व्यवर्धत ॥

Verse 36

ततः: संतापिता लोका मत्प्रसूतेन तेजसा । क्षणेन हि दिश: खं च सर्वतो हि विदीपितम्‌

ततः संतापिता लोका मत्प्रसूतेन तेजसा । क्षणेन हि दिशः खं च सर्वतो हि विदीपितम् ॥

Verse 37

तदप्यस्त्रं महातेजा: क्षणेनैव व्यशातयत्‌ । ब्रह्मास्त्रे तु हते राजन्‌ भयं मां महदाविशत्‌

अर्जुन उवाच—तदप्यस्त्रं महातेजाः क्षणेनैव व्यशातयत्। ब्रह्मास्त्रे तु हते राजन् भयं मां महदाविशत्॥

Verse 38

परंतु उस महान्‌ तेजस्वी वीरने क्षणभरमें ही मेरे उस ब्रह्मास्त्रको भी शान्त कर दिया। राजन! उस ब्रह्मास्त्रके नष्ट होनेपर मेरे मनमें महान्‌ भय समा गया ।।

ततोऽहं धनुरादाय तथाक्षय्ये महेषुधी। सहसाभ्यहनं भूतं तान्यप्यस्त्राण्यभक्षयत्॥ ब्रह्मास्त्रे निहते राजन् मम चित्ते महद्भयम्।

Verse 39

हतेष्वस्त्रेषु सर्वेषु भक्षितेष्वायुधेषु च । मम तस्य च भूतस्य बाहुयुद्धमवर्तत,जब मेरे सारे अस्त्र-शस्त्र नष्ट होकर उसके आहार बन गये, तब मेरा उस अलौकिक प्राणीके साथ मल्लयुद्ध प्रारम्भ हो गया

हतेष्वस्त्रेषु सर्वेषु भक्षितेष्वायुधेषु च। मम तस्य च भूतस्य बाहुयुद्धमवर्तत॥

Verse 40

व्यायामं मुष्टिभि: कृत्वा तलैरपि समागतै: । अपाययंश्व तद्‌ भूत॑ निश्रचेष्टमगमं महीम्‌

व्यायामं मुष्टिभिः कृत्वा तलैरपि समागतैः। अपाययंश्च तद्भूतं निश्चेष्टोऽगमं महीम्॥

Verse 41

ततः प्रहस्य तद्‌ भूतं तत्रैवान्तरधीयत । सह स्त्रीभिर्महाराज पश्यतो मे<द्भधुतोपमम्‌

ततः प्रहस्य तद्भूतं तत्रैवान्तरधीयत। सह स्त्रीभिर्महाराज पश्यतो मेऽद्भुतोपमम्॥

Verse 42

एवं कृत्वा स भगवांस्ततो<न्यद्‌ रूपमास्थित: । दिव्यमेव महाराज वसानो<द्धभुतमम्बरम्‌

एवं कृत्वा स भगवान् ततः अन्यद् रूपम् आस्थितः। दिव्यमेव महाराज वसानोऽद्भुतम् अम्बरम्॥

Verse 43

हित्वा किरातरूपं च भगवांस्त्रिदशे श्वर: । स्वरूपं दिव्यमास्थाय तस्थौ तत्र महेश्वर:

हित्वा किरातरूपं च भगवान् त्रिदशेश्वरः। स्वरूपं दिव्यमास्थाय तस्थौ तत्र महेश्वरः॥

Verse 44

अदृश्यत तत: साक्षाद्‌ भगवान्‌ गोवृषध्वज: । उमासहायो व्यालधृग्‌ बहुरूप: पिनाकधृकू

अदृश्यत ततः साक्षाद् भगवान् गोवृषध्वजः। उमासहायो व्यालधृग् बहुरूपः पिनाकधृक्॥

Verse 45

स मामभ्येत्य समरे तथैवाभिमुखं स्थितम्‌ । शूलपाणिरथोवाच तुष्टोउस्मीति परंतप

स मामभ्येत्य समरे तथैवाभिमुखं स्थितम्। शूलपाणिरथोवाच तुष्टोऽस्मीति परंतप॥

Verse 46

ततस्तदू धनुरादाय तूणौ चाक्षय्यसायकौ । प्रादान्ममैव भगवान्‌ धारयस्वेति चाब्रवीत्‌

ततस्तद् धनुरादाय तूणौ चाक्षय्यसायकौ। प्रादान्ममैव भगवान् धारयस्वेति चाब्रवीत्॥

Verse 47

तुष्टोडस्मि तव कौन्तेय ब्रूहि किं करवाणि ते । यत्‌ ते मनोगतं वीर तद्‌ ब्रूहि वितराम्पहम्‌

तुष्टोऽस्मि तव कौन्तेय; ब्रूहि किं करवाणि ते। यत्ते मनोगतं वीर तद्ब्रूहि; वितराम्यहम्॥

Verse 48

ततः प्राञज्जलिरेवाहमस्त्रेषु गतमानस:

ततः प्राञ्जलिरेवाहमस्त्रेषु गतमानसः। मनसा शङ्करं नत्वा वाक्यमेतदुदाहरम्॥ यदि मे भगवान्प्रीतः स्यादेष वर उत्तमः। यानि देवेषु दिव्यानि अस्त्राणि तानि सर्वशः। ज्ञातुमिच्छाम्यहं देव तानि मे दातुमर्हसि॥ श्रुत्वा तु भगवान्शङ्करः प्रत्युवाच—पाण्डुनन्दन! सर्वदिव्यास्त्रलाभं ते वरं ददामि॥

Verse 49

प्रणम्य मनसा शर्व ततो वचनमाददे । भगवान्‌ मे प्रसन्नश्वेदीप्सितो5यं वरो मम

प्रणम्य मनसा शर्वं ततो वचनमाददे। भगवान्मे प्रसन्नश्चेद् ईप्सितोऽयं वरो मम॥ देवेषु यानि दिव्यानि अस्त्राणि निहितानि वै। तानि सर्वाण्यहं ज्ञातुमिच्छामि च लब्धुमपि॥

Verse 50

अस्त्राणीच्छाम्यहं ज्ञातुं यानि देवेषु कानिचित्‌ । ददानीत्येव भगवानन्रवीत्‌ त्रयम्बकश्न माम्‌

अस्त्राणीच्छाम्यहं ज्ञातुं यानि देवेषु कानिचित्। ददानीत्येव भगवानब्रवीत् त्र्यम्बकस्तु माम्॥

Verse 51

रौद्रमस्त्रं मदीयं त्वामुपस्थास्यति पाण्डव । प्रददौ च मम प्रीत: सो<स्त्रं पाशुपतं महत्‌

रौद्रमस्त्रं मदीयं त्वामुपस्थास्यति पाण्डव। प्रददौ च मम प्रीतः सोऽस्त्रं पाशुपतं महत्॥

Verse 52

उवाच च महादेवो दत्त्वा मे5स्त्रं सनातनम्‌ | न प्रयोज्यं भवेदेतन्मानुषेषु कथठ्चन,अपना सनातन अस्त्र मुझे देकर महादेवजी फिर बोले--तुम्हें मनुष्योंपर किसी प्रकार इस अस्त्रका प्रयोग नहीं करना चाहिये

उवाच च महादेवो दत्त्वा मेऽस्त्रं सनातनम् । न प्रयोज्यं भवेदेतन्मानुषेषु कथञ्चन ॥

Verse 53

जगद्‌ विनिर्दहेदेवमल्पतेजसि पातितम्‌ | पीड्यमानेन बलवत्‌ प्रयोज्यं स्याद्‌ू धनंजय

जगद्विनिर्दहेदेवमल्पतेजसि पातितम् । पीड्यमानेन बलवत्प्रयोज्यं स्याद्धनंजय ॥

Verse 54

तदप्रतिहतं दिव्यं सर्वास्त्रप्रतिषिधनम्‌

तदप्रतिहतं दिव्यं सर्वास्त्रप्रतिषेधनम् ॥

Verse 55

उत्सादनममित्राणां परसेनानिकर्तनम्‌

उत्सादनममित्राणां परसेनानिकर्तनम् । दुरापं तदिति ज्ञात्वा देवदानवराक्षसैः । शिवाज्ञया ततोऽहं तत्रैव समुपाविशम् । पश्यतो मे महादेवोऽन्तर्हितोऽभवत् ततः ॥

Verse 56

दुरासदं दुष्प्रसहं सुरदानवराक्षसै: । अनुज्ञातस्त्वहं तेन तत्रैव समुपाविशम्‌

दुरासदं दुष्प्रसहं सुरदानवराक्षसैः । अनुज्ञातस्त्वहं तेन तत्रैव समुपाविशम् । पश्यतो मे महादेवोऽन्तर्हितोऽभवत् ततः ॥

Verse 57

प्रेक्षतश्नैेव मे देवस्तत्रैवान्तरधीयत

अर्जुन उवाच—अहं तावत् प्रेक्षमाण एव स देवस्तत्रैव शनैः शनैरन्तर्हितः। स शत्रुसूदनः परसेनाविध्वंसकश्च; तस्य प्राप्तिरतिदुर्लभा। देवा दानवा राक्षसाश्चापि तस्य वेगं सोढुमत्यन्तं दुष्करम्। अथ भगवतः शिवस्याज्ञया तत्रैवोपविष्टोऽहं, स च मम पश्यतः पश्यतः अन्तर्धानं गतः।

Verse 167

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि निवातकवचयुद्धपर्वणि गन्धमादनवासे युधिष्ठटिरार्जुनसंवादे सप्तषष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि निवातकवचयुद्धपर्वणि गन्धमादनवासे युधिष्ठिरार्जुनसंवादे सप्तषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः।

Verse 473

अमरत्वमपाहाय ब्रूहि यत्‌ ते मनोगतम्‌ । तदनन्तर मेरे धनुष और अक्षय बाणोंसे भरे हुए दोनों तरकस लेकर भगवान्‌ शिवने मुझे ही दे दिये और कहा--'परंतप! ये अपने अस्त्र ग्रहण करो।' कुन्तीकुमार! मैं तुमसे संतुष्ट हूँ। बोलो

अर्जुन उवाच—अमरत्वमपाहाय ब्रूहि यत्ते मनोगतम्। तदनन्तरं भगवाञ्शिवो मम धनुः अक्षयबाणपूर्णौ चोभौ तूणीरौ गृहीत्वा मम एव दत्त्वा प्रोवाच—“परंतप, एतान्यस्त्राणि गृहाण। कुन्तीकुमार, तव तुष्टोऽस्मि। ब्रूहि—किं ते कार्यं साधयामि? वीर, यन्मनसि काम्यते तद्वद; अहं तत्पूरयिष्यामि। अमरत्वं विहाय यत्किञ्चिन्मनोगतं तद्ब्रूहि।”

Verse 536

अस्त्राणां प्रतिघाते च सर्वथैव प्रयोजयेत्‌ । “अपनेसे अल्पशक्तिवाले विपक्षी पर यदि इसका प्रहार किया जाय तो यह सम्पूर्ण विश्वको दग्ध कर देगा। धनंजय! जब शत्रुके द्वारा अपनेको बहुत पीड़ा प्राप्त होने लगे

अर्जुन उवाच—अस्त्राणां प्रतिघाते च सर्वथैव प्रयोजयेत्। अल्पशक्तौ प्रतिद्वन्द्विनि प्रयुक्तं चेत् समग्रं जगद् दहेत्। तस्माद् धनंजय, शत्रुणा बहु पीड्यमानः सन् आत्मरक्षार्थं तद् उपयोजयेत्। शत्रोरस्त्रविनाशाय सर्वथैव तस्य प्रयोगः प्रशस्यते।

Verse 546

मूर्तिमन्मे स्थित पारश्वे प्रसन्ने गोवृषध्वजे । इस प्रकार भगवान्‌ वृषभध्वजके प्रसन्न होनेपर सम्पूर्ण अस्त्रोंका निवारण करनेवाला और कहीं भी कुण्ठित न होनेवाला दिव्य पाशुपतास्त्र मूर्तिमान्‌ हो मेरे पास आकर खड़ा हो गया

अर्जुन उवाच—मूर्तिमन्मे स्थितं पार्श्वे प्रसन्ने गोवृषध्वजे। एवं भगवति वृषभध्वजे प्रसन्ने सर्वास्त्रनिवारणं सर्वत्राकुण्ठितं दिव्यं पाशुपतास्त्रं मूर्तिमद् भूत्वा मम पार्श्वे समुपस्थितम्।

Frequently Asked Questions

How to maintain disciplined agency when perception is compromised: Arjuna must act decisively while resisting panic and avoiding indiscriminate escalation amid māyā-driven sensory collapse.

Competence is ethical: trained discernment and proportionate response—matching specific threats with specific remedies—functions as a moral technology for stability under uncertainty.

No explicit phalaśruti is present in this chapter segment; its meta-significance is implicit, illustrating how instruction (Indra’s teaching) and composure transform chaos into intelligible, governable conditions.