Adhyaya 164
Arjuna meets the Lokapālas, is tested by Indra, and is led to Amarāvatī for astra-śikṣā (Indraloka-gamana)
Upa-parva: Arjunābhigamana / Indraloka-gamana (Arjuna’s ascent and celestial instruction episode)
Arjuna reports his successful vision of Mahādeva to a radiant brāhmaṇa-like figure, who affirms the uniqueness of the encounter and forecasts that, together with the Lokapālas, Arjuna will meet Indra and receive weapons. Auspicious atmospheric signs arise—fragrant garlands, divine music, hymns, and the arrival of celestial retinues. Indra appears with Śacī; Kubera, Yama, and Varuṇa are seen in their respective stations, and the Lokapālas reassure Arjuna and offer astras for the fulfillment of a divine-purpose mandate. Arjuna receives the weapons with ritual propriety and is dismissed. Indra then addresses Arjuna, acknowledging prior knowledge of him and outlining further tapas and the role of Mātali in conveying him to heaven. Arjuna requests Indra as instructor; Indra tests Arjuna’s intention by suggesting harsh action, and Arjuna clarifies ethical constraints on using divine weapons. Indra approves and directs Arjuna to learn multiple classes of astras. Mātali brings Indra’s chariot; during ascent he notes Arjuna’s steadiness on the moving divine chariot, then shows celestial abodes and Nandana forests. Amarāvatī is described as free from fatigue, impurity, grief, and moral affliction, marked by perennial blossoms, pure winds, jeweled ground, and joyful inhabitants. Arjuna pays respects to divine assemblies, is welcomed by Indra, and remains in heaven to train in astras and learn Gandharva arts under Citraseṇa, maintaining disciplined focus amid abundant pleasures.
Chapter Arc: सूर्योदय के बाद धौम्य और आर्ष्टिषेण नित्यकर्म पूर्ण कर पाण्डवों के पास आते हैं; वनवास की कठोरता के बीच ऋषि-आगमन एक दिव्य संवाद का द्वार खोलता है। → पाण्डव विनयपूर्वक चरण-वन्दना कर ब्राह्मणों का सत्कार करते हैं; युधिष्ठिर के भीतर जगत-व्यवस्था, देव-स्थान और काल-गति को जानने की तीव्र जिज्ञासा उभरती है। → धौम्य मेरु-पर्वत और उसके शिखरों पर स्थित ब्रह्मा-विष्णु आदि के ध्रुव, अक्षय स्थानों का वर्णन करते हैं तथा सूर्य की निरन्तर गति—अहोरात्र, कला, काष्ठा और प्राणियों की आयु-कर्म के विभाजन—को जगत-नियामक सत्य के रूप में स्थापित करते हैं। → युधिष्ठिर को यह बोध मिलता है कि सृष्टि-चक्र, देवर्षियों का प्रजापति में लय-उदय, और सूर्य की अविराम परिक्रमा—सब एक अटल नियम के अधीन हैं; मन स्थिर होकर धर्म-मार्ग में धैर्य पाता है। → मेरु-दर्शन और नारायण-स्थान जैसे दिव्य-स्थानों का संकेत आगे के अध्यायों में और व्यापक ब्रह्माण्ड-वर्णन/तीर्थ-प्रसंग की ओर ले जाता है।
Shlokas
Verse 1
वैशम्पायनजी कहते हैं--शत्रुदमन नरेश! तदनन्तर सूर्योदय होनेपर आ्टिषिणसहित धौम्यजी नित्यकर्म पूरा करके पाण्डवोंके पास आये
वैशम्पायन उवाच—शत्रुदमन नरेश! तदनन्तरं सूर्योदये सति धौम्यः ऋषिभिः सह नित्यकर्म समाप्य पाण्डवान् उपागमत्॥
Verse 2
ते5भिवाद्यार्टिषिणस्य पादौ धौम्यस्य चैव ह । ततः प्राउजलय: सर्वे ब्राह्म॒णांस्तानपूजयन्,तब समस्त पाण्डवोंने आर्श्षिण तथा धौम्यके चरणोंमें प्रणाम किया और हाथ जोड़कर सब ब्राह्मणोंका पूजन किया
तेऽभिवाद्य आर्टिषिणस्य पादौ धौम्यस्य चैव ह। ततः प्राञ्जलयः सर्वे ब्राह्मणांस्तान् अपूजयन्॥
Verse 3
/ #::73:.8 #::3-.7 (0) हि २ 7 त्रेषष्ट्याधिकशततमोब<् ध्याय: धौम्यका युधिषिरको मेरु पर्वत तथा उसके शिखरोंपर स्थित ब्रह्मा
वैशम्पायन उवाच—ततः सूर्योदये धौम्यः कृत्वाह्निकमरिन्दमः । आर्तिषेणेन सहितः पाण्डवानभ्यवर्तत ॥ ततः स युधिष्ठिरं धौम्यो गृहीत्वा दक्षिणे करे । प्राचीं दिशमभिप्रेक्ष्य महर्षिरिदमब्रवीत् ॥
Verse 4
असोौ सागरपर्यन्तां भूमिमावृत्य तिष्ठति । शैलराजो महाराज मन्दरो5ति विराजते,“महाराज! वह पर्वतराज मन्दराचल प्रकाशित हो रहा है, जो समुद्रतककी भूमिको घेरकर खड़ा है
असौ सागरपर्यन्तां भूमिमावृत्य तिष्ठति । शैलराजो महाराज मन्दरोऽयम् विराजते ॥
Verse 5
इन्द्रवैश्रवणावेतां दिशं पाण्डव रक्षत: | पर्वतैश्न वनान्तैश्न काननैश्वैव शोभिताम्
इन्द्रवैश्रवणावेतां दिशं पाण्डव रक्षतः । पर्वतैश्च वनान्तैश्च काननैश्चैव शोभिताम् ॥
Verse 6
'पाण्डुनन्दन! पर्वतों, वनान्त प्रदेशों और काननोंसे सुशोभित इस पूर्व दिशाकी रक्षा इन्द्र और कुबेर करते हैं ।।
पाण्डुनन्दन! पर्वतवनान्तकाननैः सुशोभितां प्राचीं दिशं रक्षत इन्द्रवैश्रवणौ । एतदाहुर्महेन्द्रस्य राज्ञो वैश्रवणस्य च । ऋषयः सर्वधर्मज्ञाः सह तात मनीषिणः ॥
Verse 7
अतश्रोद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठन्ति वै प्रजा: । ऋषयश्नापि धर्मज्ञा: सिद्धा: साध्याश्व देवता:
अतः श्रोद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठन्ति वै प्रजाः । ऋषयश्चापि धर्मज्ञाः सिद्धाः साध्याश्च देवताः ॥
Verse 8
यमस्तु राजा धर्मज्ञ: सर्वप्राणभृतां प्रभु: । प्रेतसत्त्वगतिं होनां दक्षिणामाश्रितो दिशम्
यमस्तु राजा धर्मज्ञः सर्वप्राणभृतां प्रभुः । दक्षिणां दिशमाश्रित्य तिष्ठति प्रेतसत्त्वगतिं हीनाम् ॥
Verse 9
एतत् संयमनं पुण्यमतीवाद्धुतदर्शनम् । प्रेतराजस्य भवनमृद्धया परमया युतम्,'प्रेतताजका यह निवासस्थान अत्यन्त समृद्धिशाली परम पवित्र तथा देखनेमें अद्भुत है। राजन! इसका नाम संयमन (या संयमनीपुरी) है
एतत् संयमनं पुण्यमतीवाद्भुतदर्शनम् । प्रेतराजस्य भवनमृद्ध्या परमया युतम् ॥
Verse 10
“राजन! जहाँ जाकर भगवान् सूर्य सत्यसे प्रतिष्ठित होते हैं
राजन्! यत्र गत्वा भगवान् सूर्यः सत्ये प्रतिष्ठितो भवेत् । तं पर्वतराजं मनीषिणोऽस्ताचलं प्रचक्षते ॥ गिरिराजेऽस्ताचले च महोदधौ च जलराशिभृते । तत्रावसन् वरुणो राजा सर्वप्राणभृतां रक्षां करोति ॥
Verse 11
एतं पर्वतराजानं समुद्र च महोदधिम् | आवसन् वरुणो राजा भूतानि परिरक्षति
एतं पर्वतराजानं समुद्रं च महोदधिम् । आवसन् वरुणो राजा भूतानि परिरक्षति ॥
Verse 12
उदीचीं दीपयन्नेष दिशं तिष्ठति वीर्यवान् | महामेरुर्महा भाग शिवो ब्रह्मविदां गति:
उदीचीं दीपयन्नेष दिशं तिष्ठति वीर्यवान् । महामेरुर्महाभागः शिवो ब्रह्मविदां गतिः ॥
Verse 13
यस्मिन ब्रह्मसदश्चैव भूतात्मा चावतिष्ठते । प्रजापति: सृजन् सर्व यत् किज्चिज्जड्र्मागमम्
यस्मिन् ब्रह्मसदश्चैव भूतात्मा चावतिष्ठते । प्रजापतिः सृजन् सर्वं यत्किञ्चिज्जङ्गमस्थावरम् ॥
Verse 14
यानाहुर्ब्रह्मण: पुत्रान् मानसात् दक्षसप्तमान् । तेषामपि महामेरु: शिवं स्थानमनामयम्
यानाहुर्ब्रह्मणः पुत्रान् मानसात् दक्षसप्तमान् । तेषामपि महामेरुः शिवं स्थानमनामयम् ॥
Verse 15
अन्रैव प्रतितिष्ठन्ति पुनरेवोदयन्ति च । सप्त देवर्षयस्तात वसिष्ठप्रमुखा: सदा,“तात! वसिष्ठ आदि सात देवर्षि इन्हीं प्रजापतिमें लीन होते और पुनः इन्हींसे प्रकट होते हैं
अत्रैव प्रतितिष्ठन्ति पुनरेवोदयन्ति च । सप्त देवर्षयस्तात वसिष्ठप्रमुखाः सदा ॥
Verse 16
देशं विरजसं पश्य मेरो: शिखरमुत्तमम् । यत्रात्मतृप्तैर ध्यास्ते देवे: सह पितामह:
देशं विरजसं पश्य मेरोः शिखरमुत्तमम् । यत्रात्मतृप्तैर्देवैः सह पितामहः ॥
Verse 17
यमाहु: सर्वभूतानां प्रकृते: प्रकृति धरुवम् । अनादिनिधन देवं प्रभुं नारायणं परम्
यमाहुः सर्वभूतानां प्रकृतेः प्रकृतिं ध्रुवम् । अनादिनिधनं देवं प्रभुं नारायणं परम् ॥
Verse 18
ब्रहद्मण: सदनात् तस्य परं स्थान प्रकाशते । देवा अपि न पश्यन्ति सर्वतेजोमयं शुभम्
वैशम्पायन उवाच— तस्माद् बृहतो ब्रह्मलोकात् परं तस्य परमं पदं प्रकाशते। तं सर्वतेजोमयं शुभं रूपं देवा अपि न पश्यन्ति। स्वयम्प्रभं तत् सूर्याग्न्योः प्रभया अधिकं, देवदानवयोश्च दर्शनं परमदुष्करम्॥
Verse 19
अत्यर्कानलदीप्तं तत् स्थान विष्णोर्महात्मन: । स्वयैव प्रभया राजन दुष्प्रेक्ष्यं देवदानवैः
वैशम्पायन उवाच— अत्यर्कानलदीप्तं तत् स्थानं विष्णोर्महात्मनः। स्वयैव प्रभया राजन् दुष्प्रेक्ष्यं देवदानवैः॥
Verse 20
प्राच्यां नारायणस्थानं मेरावतिविराजते । यत्र भूतेश्वरस्तात सर्वप्रकृतिरात्मभू:
वैशम्पायन उवाच— प्राच्यां नारायणस्थानं मेरावत्यतिविराजते। यत्र भूतेश्वरस्तात सर्वप्रकृतिरात्मभूः॥
Verse 21
भासयन् सर्वभूतानि सुश्रियाभिविराजते । नात्र ब्रह्मर्षयस्तात कुत एव महर्षय:
वैशम्पायन उवाच— भासयन् सर्वभूतानि सुश्रियाभिविराजते। नात्र ब्रह्मर्षयस्तात कुत एव महर्षयः॥
Verse 22
प्राप्रुवन्ति गतिं होतां यतीनां भावितात्मनाम् | नतं ज्योतींषि सर्वाणि प्राप्प भासन्ति पाण्डव
वैशम्पायन उवाच— प्राप्नुवन्ति गतिं होत्रां यतीनां भावितात्मनाम्। नतं ज्योतींषि सर्वाणि प्राप्य भासन्ति पाण्डव॥
Verse 23
“तात! पूर्व दिशामें मेरूपर ही भगवान् नारायणका स्थान सुशोभित हो रहा है
वैशम्पायन उवाच—तात! पूर्वदिशि मेरौ भगवान्नारायणस्य परमं स्थानं सुशोभते, यत्र स्वयंभूर्भगवान् विष्णुः सर्वभूताधिपतिः सर्वोपादानकारणं च, स्वेनोत्तमतेजसा सर्वाणि भूतानि प्रकाशयन् विराजते। तत्र यत्नशीलानां ज्ञानिनां महात्मनामेव गतिः। तस्मिन्नारायणधाम्नि ब्रह्मर्षीणामपि न गतिरेव; कुतो महर्षयः? पाण्डुनन्दन! सर्वे ज्योतिर्मयाः पदार्था भगवतः समीपं गत्वा स्वतेजः परिहाय यान्ति; पूर्ववत् प्रकाशो नावतिष्ठते। स्वयं प्रभुरचिन्त्यात्मा तत्र ह्यतिविराजते; यतयस्तत्र गच्छन्ति भक्त्या नारायणं हरिम्॥
Verse 24
परेण तपसा युक्ता भाविता: कर्मभि: शुभै: । योगसिद्धा महात्मानस्तमोमोहविवर्जिता:
परेण तपसा युक्ता भाविताः कर्मभिः शुभैः । योगसिद्धा महात्मानस्तमोमोहविवर्जिताः ॥
Verse 25
तत्र गत्वा पुनर्नेमं लोकमायान्ति भारत । स्वयम्भुवं महात्मानं देवदेवं सनातनम्
तत्र गत्वा पुनर्नेमं लोकमायान्ति भारत । स्वयम्भुवं महात्मानं देवदेवं सनातनम् ॥
Verse 26
स्थानमेतन्महाभाग ध्रुवमक्षयमव्ययम् | ईश्वरस्य सदा होतत् प्रणमात्र युधिष्ठिर,“महाभाग युधिष्ठिर! यह परमेश्वरका नित्य, अविनाशी और अविकारी स्थान है। तुम यहींसे इसको प्रणाम करो
स्थानमेतन्महाभाग ध्रुवमक्षयमव्ययम् । ईश्वरस्य सदा होतत् प्रणमात्र युधिष्ठिर ॥
Verse 27
एन॑ त्वहरहर्मेरुं सूर्याचन्द्रमसौ ध्रुवम् प्रदक्षिणमुपावृत्य कुरुत: कुरुनन्दन
एनं त्वहरहर्मेरुं सूर्याचन्द्रमसौ ध्रुवम् प्रदक्षिणमुपावृत्य कुरुतः कुरुनन्दन ।
Verse 28
ज्योतींषि चाप्यशेषेण सर्वाण्यनघ सर्वतः । परियान्ति महाराज गिरिराजं प्रदक्षिणम्
ज्योतींषि चाप्यशेषेण सर्वाण्यनघ सर्वतः । परियान्ति महाराज गिरिराजं प्रदक्षिणम् ॥
Verse 29
एतं ज्योतींषि सर्वाणि प्रकर्षीन् भगवानपि । कुरुते वितमस्कर्मा आदित्यो5भिप्रदक्षिणम्
एतं ज्योतींषि सर्वाणि प्रकर्षीन् भगवानपि । कुरुते वितमस्कर्मा आदित्योऽभिप्रदक्षिणम् ॥
Verse 30
य॑ं प्राप्प सविता राजन् सत्येन प्रतितिष्ठति । अस्तं पर्वतराजानमेतमाहुर्मनीषिण:
यं प्राप्य सविता राजन् सत्येन प्रतितिष्ठति । अस्तं पर्वतराजानमेतमाहुर्मनीषिणः ॥ अस्तं प्राप्य ततः संध्यामतिक्रम्य दिवाकरः । उदीचीं भजते काष्ठां दिशमेष विभावसुः ॥
Verse 31
स मेरुमनुवृत्त: सन् पुनर्गच्छति पाण्डव । प्रामुख: सविता देव: सर्वभूतहिते रत:
स मेरुमनुवृत्तः सन् पुनर्गच्छति पाण्डव । प्रामुखः सविता देवः सर्वभूतहिते रतः ॥
Verse 32
स मासान् विभजन् काले बहुथधा पर्वसंधिषु । तथैव भगवान् सोमो नक्षत्र: सह गच्छति
स मासान् विभजन् काले बहुधा पर्वसंधिषु । तथैव भगवान् सोमो नक्षत्रैः सह गच्छति ॥
Verse 33
एवमेतं त्वतिक्रम्प महामेरुमतन्द्रित: । भावयन् सर्वभूतानि पुनर्गच्छति मन्दरम्
एवमेतं त्वतिक्रम्य महामेरुमतन्द्रितः । भावयन् सर्वभूतानि पुनर्गच्छति मन्दरम् ॥ एवं तमिस्रहा देवो मयूखैर्भावयञ्जगत् । मार्गमेतदसम्बाधमादित्यः परिवर्तते ॥
Verse 34
तथा तमिस्रहा देवो मयूखैर्भावयञ्जगत् । मार्गमेतदसम्बाधमादित्य: परिवर्तते
तथा तमिस्रहा देवो मयूखैर्भावयञ्जगत् । मार्गमेतदसम्बाधमादित्यः परिवर्तते ॥
Verse 35
सिसृक्षुः शिशिराण्येव दक्षिणां भजते दिशम् | ततः सर्वाणि भूतानि कालो< भ्यच्छति शैशिर:
सिसृक्षुः शिशिराण्येव दक्षिणां भजते दिशम् । ततः सर्वाणि भूतानि कालोऽभ्यच्छति शैशिरः ॥
Verse 36
स्थावराणां च भूतानां जजड़मानां च तेजसा । तेजांसि समुपादत्ते निवृत्त: स विभावसु:
स्थावराणां च भूतानां जजड़मानां च तेजसा । तेजांसि समुपादत्ते निवृत्तः स विभावसुः ॥
Verse 37
ततः स्वेदक्लमौ तन््द्री ग्लानिश्व भजते नरान् । प्राणिभि: सतत स्वप्नो हाभीक्षणं च निषेव्यते
ततः स्वेदक्लमौ तन्द्रा ग्लानिश्च भजते नरान् । प्राणिभिः सततं स्वप्नो हाभीक्षणं च निषेव्यते ॥
Verse 38
एवमेतदनिर्देश्यं मार्गमावृत्य भानुमान् । पुन: सृजति वर्षाणि भगवान् भावयन् प्रजा:
एवमेतदनिर्देश्यं मार्गमावृत्य भानुमान् । पुनः सृजति वर्षाणि भगवान् भावयन् प्रजाः ॥
Verse 39
वृष्टिमारुतसंतापै: सुखै: स्थावरजड्रमान् | वर्धयन् सुमहातेजा: पुन: प्रतिनिवर्तते,“महातेजस्वी सूर्यदेव वृष्टि, वायु और तापद्दारा सुखपूर्वक चराचर जीवोंकी पुष्टि करते हुए पुनः अपने स्थानपर लौट आते हैं
वृष्टिमारुतसंतापैः सुखैः स्थावरजङ्गमान् । वर्धयन् सुमहातेजाः पुनः प्रतिनिवर्तते ॥
Verse 40
एवमेष चरन् पार्थ कालचक्रमतन्द्रित: । प्रकर्षन् सर्वभूतानि सविता परिवर्तते
एवमेष चरन् पार्थ कालचक्रमतन्द्रितः । प्रकर्षन् सर्वभूतानि सविता परिवर्तते ॥
Verse 41
संतता गतिरेतस्य नैष तिष्ठति पाण्डव | आदायैव तु भूतानां तेजो विसृजते पुन:
संतता गतिरस्यैष नैष तिष्ठति पाण्डव । आदायैव तु भूतानां तेजो विसृजते पुनः ॥
Verse 42
विभजन् सर्वभूतानामायु: कर्म च भारत । अहोरात्र॑ कला: काष्ठा: सृजत्येष सदा विभु:
विभजन् सर्वभूतानामायुः कर्म च भारत । अहोरात्रे कला काष्ठाः सृजत्येष सदा विभुः ॥
Verse 162
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत यक्षयुद्धपर्वमें कुबेरवाक्यविषयक एक सौ बासठवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि यक्षयुद्धपर्वणि कुबेरवाक्यविषयको द्विषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 163
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि यक्षयुद्धपर्वणि मेरुदर्शने त्रिषष्टयधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत यक्षयुद्धपर्वमें मेरुदर्शनविषयक एक सौ तिरसठसाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि यक्षयुद्धपर्वणि मेरुदर्शनविषयकस्त्रिषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।
Frequently Asked Questions
Whether the pursuit of extraordinary power (divine weapons) can be justified without ethical risk; Arjuna resolves the dilemma by stating he will not deploy such weapons against humans without appropriate countermeasures and necessity.
Authority and capability must be paired with restraint and tested intention; knowledge with high consequences is transmitted through disciplined training, procedural approval, and explicit limits on use.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-significance is narrative and ethical—Arjuna’s eligibility is demonstrated through steadiness, humility, and commitment to responsible use, situating astra-vidyā within a dharma-governed framework.