Adhyaya 161
अर्जुनागमनम् (Arjuna’s Arrival and Reunion on the Sacred Mountain)
Upa-parva: Arjunābhigamana / Indraloka-saṃbandha Episode (Arjuna’s return to the Pāṇḍavas)
Vaiśaṃpāyana describes the Pāṇḍavas residing on a श्रेष्ठ पर्वत (nagottama), maintaining vows and ascetic discipline while longing for Arjuna’s return. The mountain is depicted as ritually and aesthetically charged—flowering trees, bird-calls, lotus-filled lakes attributed to Kubera’s domain, jeweled recreation grounds, and potent herbs—producing an elevated mental clarity. The chapter notes an altered phenomenology of time: day and night appear undifferentiated due to the mountain’s radiance and the heroes’ concentrated waiting. Arjuna’s earlier departure, undertaken with Dhaumya’s consent at Yudhiṣṭhira’s instruction, is recalled as a source of collective sorrow. A sudden celestial approach follows: Indra’s chariot arrives with Mātali; Arjuna is seen adorned and radiant, dismounts, and performs formal salutations—first to Dhaumya, then to Yudhiṣṭhira, then to Bhīma and the Mādrī-suta brothers—before consoling Draupadī. The group honors Mātali; he departs back to the divine realm. Arjuna then gifts luminous ornaments (divākarābhā) received from Indra to his beloved (Draupadī), and finally summarizes his divine entry and instruction in astras from Indra, Vāyu, and Śiva, before resting.
Chapter Arc: Janamejaya asks Vaishampayana how long the Pandavas stayed on Gandhamadana at the ashrama of Arṣṭiṣeṇa, and what those world-renowned heroes did and lived upon in that lofty wilderness. → At Draupadi’s urging, Bhima ascends toward the mountain’s heights—his form described like an intoxicated lion and a rutting elephant—until fear ripples through the grotesque-bodied Yakshas who scatter their weapons and cry out in alarm. → A fierce Rakshasa/Yaksha champion, Maṇimān, hurls a terrible iron śakti with a golden shaft and then rushes in roaring with a blazing trident; Bhima, eyes aflame with wrath, shatters the trident with the head of his mace and charges to finish the duel. → Bhima’s overwhelming might breaks the enemy’s momentum and routs the Yaksha host; the mountain-peak encounter ends with Bhima standing dominant, the supernatural guardians forced into retreat and disarray. → The confrontation escalates toward Maṇimān’s fate and the consequences of Bhima’s violence in a sacred, guarded region—inviting the next chapter to declare the final outcome and its moral-spiritual repercussions.
Shlokas
Verse 1
#::3:.8 #::3-..:7 () हि २ 7 षष्टर्याधिकशततमो< ध्याय: पाण्डवोंका आर्टशिषेणके आश्रमपर निवास
जनमेजय उवाच । आर्तिषेणाश्रमे तस्मिन् मम पूर्वपितामहाः । पाण्डोः पुत्रा महात्मानः सर्वे दिव्यपराक्रमाः । कियन्तं कालमवसन् तत्र ब्रह्मन् वदस्व मे । तत्रस्थाश्चापि किं चक्रुः कथयस्व तपोधन ॥
Verse 2
कियन्तं कालमवसन् पर्वते गन्धमादने । कि च चक्रुर्महावीर्या: सर्वेडतिबलपौरुषा:
जनमेजय उवाच— कियन्तं कालमवसन् पर्वते गन्धमादने? किं च चक्रुर्महावीर्याः सर्वेऽतिबलपौरुषाः?
Verse 3
कानि चाभ्यवहार्याणि तत्र तेषां महात्मनाम् । वसतां लोकवीराणामासंस्तद् ब्रूहि सत्तम,साधुशिरोमणे! वहाँ निवास करते समय विश्वविख्यात वीर महामना पाण्डवोंके भोज्य पदार्थ क्या थे? यह बतानेकी कृपा करें
कानि चाभ्यवहार्याणि तत्र तेषां महात्मनाम्? वसतां लोकवीराणामासंस्तद् ब्रूहि सत्तम।
Verse 4
विस्तरेण च मे शंस भीमसेनपराक्रमम् । यत् यच्चक्रे महाबाहुस्तस्मिन् हैमवते गिरौ,आप मुझसे भीमसेनका पराक्रम विस्तारपूर्वक बतावें। उन महाबाहुने हिमालय पर्वतके शिखरपर रहते समय कौन-कौन-सा कार्य किया था?
विस्तरेण च मे शंस भीमसेनपराक्रमम्। यद्यच्चक्रे महाबाहुस्तस्मिन् हैमवते गिरौ॥
Verse 5
न खल्वासीतू पुनर्युद्धं तस्य यक्षैर््धिजोत्तम । कच्चित् समागमस्तेषामासीद् वैश्रवणस्य च,द्विजश्रेष्ठ! उनका यक्षोंके साथ फिर कोई युद्ध हुआ था या नहीं। क्या कुबेरके साथ कभी उनकी भेंट हुई थी?
न खल्वासीत्तु पुनर्युद्धं तस्य यक्षैर्द्विजोत्तम। कच्चित् समागमस्तेषामासीद् वैश्रवणस्य च॥
Verse 6
तत्र ह्वायाति धनद आर्टिषेणो यथाब्रवीत् । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस््तरेण तपोधन
तत्र ह्वायाति धनद आर्टिषेणो यथाब्रवीत्। एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण तपोधन॥
Verse 7
वैशम्पायन उवाच एतदात्महितं श्रुत्वा तस्याप्रतिमतेजस:
वैशम्पायन उवाच—एतदात्महितं श्रुत्वा तस्याप्रतिमतेजसः ।
Verse 8
भुज्जाना मुनिभोज्यानि रसवन्ति फलानि च
भुञ्जाना मुनिभोज्यानि रसवन्ति फलानि च । हिमालयस्य शिखरे निवसन्तोऽहिंसया लब्धं मेध्यं मधु च नानाविधं भुञ्जते स्म । एवं भरतश्रेष्ठाः पाण्डवास्तत्र न्यवसन् ॥
Verse 9
मेध्यानि हिमवत्पृछ्ठे मधूनि विविधानि च । एवं ते न्यवसंस्तत्र पाण्डवा भरतर्षभा:
मेध्यानि हिमवत्पृष्ठे मधूनि विविधानि च । एवं ते न्यवसंस्तत्र पाण्डवा भरतर्षभाः ॥
Verse 10
तथा निवसतां तेषां पञ्चमं वर्षमभ्यगात् । शृण्वतां लोमशोक्तानि वाक््यानि विविधान्युत,वहाँ निवास करते हुए उनका पाँचवाँ वर्ष बीत गया। उन दिनों वे लोमशजीकी कही हुई नाना प्रकारकी कथाएँ सुना करते थे
तथा निवसतां तेषां पञ्चमं वर्षमभ्यगात् । शृण्वतां लोमशोक्तानि वाक्यानि विविधान्युत ॥
Verse 11
कृत्यकाल उपस्थास्य इति चोक््त्वा घटोत्कच: । राक्षसै: सह सर्वश्च पूर्वमेव गत: प्रभो,राजन! घटोत्कच यह कहकर कि “मैं आवश्यकताके समय स्वयं उपस्थित हो जाऊँगा' सब राक्षसोंके साथ पहले ही चला गया था
कृत्यकाले उपस्थास्य इति चोक्त्वा घटोत्कचः । राक्षसैः सह सर्वैश्च पूर्वमेव गतः प्रभो ॥
Verse 12
आर्डिषेणाश्रमे तेषां वसतां वै महात्मनाम् | अगच्छन् बहवो मासा: पश्यतां महदद्भुतम्,आर्टिषेणके आश्रममें रहकर अत्यन्त अद्भुत दृश्योंका अवलोकन करते हुए महामना पाण्डवोंके अनेक मास व्यतीत हो गये
आर्डिषेणाश्रमे तेषां वसतां वै महात्मनाम् । अगच्छन् बहवो मासाः पश्यतां महदद्भुतम् ॥
Verse 13
तैस्तत्र विहरद्धिश्च रममाणैश्न पाण्डवै: । प्रीतिमन्तो महाभागा मुनयश्लारणास्तथा,वहाँ रहकर क्रीडा-विहार करते हुए उन पाण्डवोंसे महाभाग मुनि और चारण बहुत प्रसन्न थे
तैस्तत्र विहरद्भिश्च रममाणैश्च पाण्डवैः । प्रीतिमन्तो महाभागा मुनयश्चारणास्तथा ॥
Verse 14
आज म्मु: पाण्डवान द्रष्ू शुद्धात्मानो यतव्रता: । ते तैः सह कथां चक्रुर्दिव्यां भरतसत्तमा:
आजग्मुः पाण्डवान् द्रष्टुं शुद्धात्मानो यतव्रताः । ते तैः सह कथां चक्रुर्दिव्यां भरतसत्तमाः ॥
Verse 15
ततः कतिपयाहस्य महाह्दनिवासिनम् । ऋद्धिमन्तं महानागं सुपर्ण: सहसा55हरत्,तदनन्तर कुछ दिनोंके बाद एक महान् जलाशयमें निवास करनेवाले महानाग ऋद्धिमान्को गरुडने सहसा झपाटा मारकर पकड़ लिया
ततः कतिपयाहस्य महाह्रदनिवासिनम् । ऋद्धिमन्तं महानागं सुपर्णः सहसाहरत् ॥
Verse 16
प्राकम्पत महाशैल: प्रामृद्यन्त महाद्रुमा: । ददृशु: सर्वभूतानि पाण्डवाश्व तदद्भुतम्
प्राकम्पत महाशैलः प्रामृद्यन्त महाद्रुमाः । ददृशुः सर्वभूतानि पाण्डवाश्च तदद्भुतम् ॥
Verse 17
ततः शैलोत्तमस्याग्रात् पाण्डवान् प्रति मारुत: । अवहत् सर्वमाल्यानि गन्धवन्ति शुभानि च
ततः शैलोत्तमस्याग्रात् पाण्डवान् प्रति मारुतः । अवहत् सर्वमाल्यानि गन्धवन्ति शुभानि च ॥
Verse 18
तत्र पुष्पाणि दिव्यानि सुहृद्धि:ः सह पाण्डवा: । ददृशु: पञ्चवर्णानि द्रौपदी च यशस्विनी
तत्र पुष्पाणि दिव्यानि सुहृद्भिः सह पाण्डवाः । ददृशुः पञ्चवर्णानि द्रौपदी च यशस्विनी ॥
Verse 19
भीमसेनं ततः कृष्णा काले वचनमत्रवीत् | विविक्ते पर्वतोद्देशे सुखासीनं महाभुजम्,तदनन्तर उसने समय पाकर पर्वतके एकान्त प्रदेशमें सुखपूर्वक बैठे हुए महाबाहु भीमसेनसे कहाप--
भीमसेनं ततः कृष्णा काले वचनमब्रवीत् । विविक्ते पर्वतोद्देशे सुखासीनं महाभुजम् ॥
Verse 20
सुपर्णानिलवेगेन श्वसनेन महाचलात् | पज्चवर्णानि पात्यन्ते पुष्पाणि भरतर्षभ
सुपर्णानिलवेगेन श्वसनेन महाचलात् । पञ्चवर्णानि पात्यन्ते पुष्पाणि भरतर्षभ ॥
Verse 21
“भरतश्रेष्ठ! गरुडके पंखसे उठी हुई वायुके वेगसे उस दिन उस महान् पर्वतसे जो पाँच रंगके फूल अश्वरथा नदीके तटपर गिराये गये थे
वैशम्पायन उवाच—भरतश्रेष्ठ! सुपर्णपक्षोत्थितानिलवेगेन तस्मिन् दिने महाचलात् पञ्चवर्णानि पुष्पाण्यपतन् । तानि चाश्वरथानद्यास्तटे पतितानि सर्वभूतैः प्रत्यक्षं दृष्टानि। स्मरामि च खाण्डवे वने तव सत्यप्रतिज्ञो महामना भ्राता अर्जुनो गन्धर्वान् नागान् राक्षसान् देवराजमिन्द्रं च युद्धेऽग्रे निवारयामास। बहवो घोरमायाविनो राक्षसास्तेन निहताः, स च गाण्डीवाख्यं धनुरवाप ॥
Verse 22
गन्धर्वोरगरक्षांसि वासवश्नल निवारित: । हता मायाविनश्षोग्रा धनु: प्राप्तं च गाण्डिवम्
वैशम्पायन उवाच—गन्धर्वोरगरक्षांसि वासवश्च हुताशनः । निवारिताः प्रवृत्तिं तु न लेभिरे महाबलाः ॥ हता मायाविनो घोराः केचिद् राक्षसपुङ्गवाः । प्राप्तं च धनुरुत्तुङ्गं गाण्डीवं नाम विश्रुतम् ॥
Verse 23
प्रत्यक्ष॑ सर्वभूतानां नदीमश्चरथां प्रति । खाण्डवे सत्यसंधेन भ्रात्रा तव महात्मना
प्रत्यक्षं सर्वभूतानां नदीमश्वतरथां प्रति । खाण्डवे सत्यसन्धेन भ्रात्रा तव महात्मना ॥ तवापि सुमहत् तेजो महद् बाहुबलं च ते । अविषह्यमनाधृष्यं शक्रतुल्यपराक्रमम् ॥
Verse 24
त्वद्वाहुबलवेगेन त्रासिता: सर्वराक्षसा: । हित्वा शैलं प्रपद्यन्तां भीमसेन दिशो दश,'भीमसेन! मैं चाहती हूँ कि तुम्हारे बाहुबलके वेगसे थर्राकर सम्पूर्ण राक्षस इस पर्वतको छोड़ दें और दसों दिशाओंकी शरण लें
त्वद्बाहुबलवेगेन त्रासिताः सर्वराक्षसाः । हित्वा शैलं प्रपद्यन्तां भीमसेन दिशो दश ॥
Verse 25
ततः शैलोत्तमस्याग्रं चित्रमाल्यधरं शिवम् | व्यपेतभयसम्मोहा: पश्यन्तु सुहृदस्तव
ततः शैलोत्तमस्याग्रं चित्रमाल्यधरं शिवम् । व्यपेतभयसम्मोहाः पश्यन्तु सुहृदस्तव ॥
Verse 26
एवं प्रणिहितं भीम चिरात् प्रभृति मे मन: । द्रष्टमिच्छामि शैलाग्रं त्वद्वाहुबलपालिता
एवं प्रणिहितं भीम चिरात् प्रभृति मे मनः । द्रष्टुमिच्छामि शैलाग्रं त्वद्बाहुबलपालिता ॥
Verse 27
ततः क्षिप्तमिवात्मान द्रौपद्या स परंतप: । नामृष्यत महाबाहु: प्रहारमिव सद्भव:
ततः क्षिप्तमिवात्मानं द्रौपद्या स परन्तपः । नामृष्यत महाबाहुः प्रहारमिव सद्भवः ॥
Verse 28
द्रौपदीकी यह बात सुनकर परंतप महाबाहु भीमसेनने इसे अपने ऊपर आक्षेप हुआ-- सा समझा। जैसे अच्छा बैल अपने ऊपर चाबुककी मार नहीं सह सकता, उसी प्रकार यह आक्षेप उनसे नहीं सहा गया ।।
वैशम्पायन उवाच । द्रौपद्या वचनं श्रुत्वा परन्तपः महाबाहुः भीमसेनः स्वयमात्मनि तदाक्षेपं मन्यमानः सोऽमृष्यत । यथा वृषभः श्रेष्ठः स्वाङ्गे प्रहारं न सहते तथा स तद्वचनं न सहत । सिंहर्षभगतिः श्रीमानुदारः कनकप्रभः । मनस्वी बलवान् दृप्तो मानी शूरश्च पाण्डवः ॥
Verse 29
लोहिताक्ष: पृथुव्यंसो मत्तवारणविक्रम: । सिंहदंष्टो बृहत्स्कन्ध: शालपोत इवोद्भतः
लोहिताक्षः पृथुव्यंसो मत्तवारणविक्रमः । सिंहदंष्ट्रो बृहत्स्कन्धः शालपोत इवोद्धतः ॥
Verse 30
महात्मा चारुसर्वाज्ध: कम्बुग्रीवो महाभुज: । रुक्मपृष्ठं धनु: खडगं तूर्णाश्चनापि परामृशत्
वैशम्पायन उवाच । महात्मा चारुसर्वाङ्गः कम्बुग्रीवो महाभुजः । रुक्मपृष्ठं धनुः खड्गं तूणीरांश्च पुनः पुनः परामृशत् ॥
Verse 31
स केसरीव चोत्सिक्त: प्रभिन्न इव वारण: । व्यपेतभयसम्मोह: शैलमभ्यपतद् बली,बलवान् भीमसेन मदोन्मत्त सिंह और मदकी धारा बहानेवाले गजराजकी भाँति भय और मोहसे रहित हो उस पर्वतपर चढ़ने लगे
स केसरीव चोत्सिक्तः प्रभिन्न इव वारणः । व्यपेतभयसम्मोहः शैलमभ्यपतद् बली ॥
Verse 32
त॑ मृगेन्द्रमिवायान्तं प्रभिन्नमिव वारणम् | ददृशु: सर्वभूतानि बाणकार्मुकधारिणम्,मदवर्षी कुंजर और मृगराजकी भाँति आते हुए धनुष-बाणधारी भीमसेनको उस समय सब भूतोंने देखा
तं मृगेन्द्रमिवायान्तं प्रभिन्नमिव वारणम् । ददृशुः सर्वभूतानि बाणकार्मुकधारिणम् ॥
Verse 33
द्रौपद्या वर्धयन् हर्ष गदामादाय पाण्डव: । व्यपेतभयसम्मोह: शैलराज॑ समाश्रित:,पाण्डुनन्दन भीम गदा हाथमें लेकर द्रौपदीका हर्ष बढ़ाते हुए भय और घबराहट छोड़कर उस पर्वतराजपर चढ़ गये
द्रौपद्याः वर्धयन् हर्षं गदामादाय पाण्डवः । व्यपेतभयसम्मोहः शैलराजं समाश्रितः ॥
Verse 34
न ग्लानिर्न च कातर्य न वैक्लव्यं न मत्सर: । कदाचिज्जुषते पार्थमात्मजं मातरिश्वन:,वायु-पुत्र कुन्तीकुमार भीमसेनको कभी ग्लानि, कातरता, व्याकुलता और मत्सरता आदि भाव नहीं छूते थे
न ग्लानिर्न च कातर्यं न वैक्लव्यं न मत्सरः । कदाचिज्जुषते पार्थमात्मजं मातरिश्वनः ॥
Verse 35
तदेकायनमासाद्य विषमं भीमदर्शनम् | बहुतालोच्छूयं शूद्धमारुरोह महाबल:
तदेकायनमासाद्य विषमं भीमदर्शनम् । बहुतालोच्छ्रयं शैलमारुरोह महाबलः ॥
Verse 36
सकिजन्नरमहानागमुनिगन्धर्वराक्षसान् | हर्षयन् पर्वतस्याग्रमारुह्वु स महाबल:,पर्ववके शिखरपर आरूढ़ हो महाबली भीम किन्नर, महानाग, मुनि, गन्धर्व तथा राक्षसोंका हर्ष बढ़ाने लगे
सकिंनरमहानागमुनिगन्धर्वराक्षसान् । हर्षयन् पर्वतस्याग्रमारुरोह स महाबलः ॥
Verse 37
ततो वैश्रवणावासं ददर्श भरतर्षभ: । काज्चनै: स्फाटिकैश्वैव वेश्मभि: समलंकृतम्,तदनन्तर भरतश्रेष्ठ भीमसेनने कुबेरका निवासस्थान देखा, जो सुवर्ण और स्फटिकमणिके बने हुए भवनोंसे विभूषित था
ततो वैश्रवणावासं ददर्श भरतर्षभः । काञ्चनैः स्फाटिकैश्चैव वेश्मभिः समलङ्कृतम् ॥
Verse 38
प्राकारेण परिक्षिप्तं सौवर्णेन समन्ततः । सर्वरत्नद्युतिमता सर्वोद्यानवता तथा
प्राकारेण परिक्षिप्तं सौवर्णेन समन्ततः । सर्वरत्नद्युतिमता सर्वोद्यानवता तथा ॥
Verse 39
शैलादश्युच्छुयवता चयाट्टालकशोभिना । द्वारतोरणनिर्व्यूहध्वजसंवाहशोभिना
शैलादुच्छ्रितवता चैवाट्टालकशोभिना । द्वारतोरणनिर्व्यूहध्वजसंवाहशोभिना ॥
Verse 40
विलासिनीभिरत्यर्थ नृत्यन्तीभि: समन्ततः । वायुना धूयमानाभि: पताकाभिरलंकृतम्,उस भवनमें सब ओर कितनी ही विलासिनी अप्सराएँ नृत्य कर रही थीं और हवासे फहराती हुई पताकाएँ उस भवनका अलंकार बनी हुई थीं
विलासिनीभिरत्यर्थं नृत्यन्तीभिः समन्ततः । वायुना धूयमानाभिः पताकाभिरलङ्कृतम् ॥
Verse 41
धनुष्कोटिमवष्टभ्य वक्रभावेन बाहुना । पश्यमान: स खेदेन द्रविणाधिपते: पुरम्,अपनी तिरछी की हुई बाहुसे धनुषकी नोकको स्थिर करके भीमसेन उस धनाध्यक्ष कुबेरके नगरको बड़े खेदके साथ देख रहे थे
धनुष्कोटिमवष्टभ्य वक्रभावेन बाहुना । पश्यमानः स खेदेन द्रविणाधिपतेः पुरम् ॥
Verse 42
मोदयन् सर्वभूतानि गन्धमादनसम्भव: । सर्वगन्धवहस्तत्र मारुत: सुसुखो ववौ,गन्धमादनसे उठी हुई वायु सम्पूर्ण सुगन्धकी राशि लेकर समस्त प्राणियोंको आनन्दित करती हुई सुखद मन्द गतिसे बह रही थी
वैशम्पायन उवाच—गन्धमादनसम्भवो मारुतः सर्वगन्धवहस्तत्र सुसुखो मन्दमन्दं ववौ, सर्वभूतानि मोदयन्।
Verse 43
चित्रा विविधवर्णाभ श्षित्रमञज्जरिधारिण: । अचिन्त्या विविधास्तत्र ट्रमा: परमशोभिन:
वैशम्पायन उवाच—तत्र वृक्षाः परमशोभिनो विविधा विचित्रा विविधवर्णाभा बभ्राजुः; तेषां मञ्जर्यः फलपुष्पधारिण्योऽचिन्त्यरूपा इव दृश्यन्ते स्म। एवं भरतश्रेष्ठो भीमः कुबेरस्य यक्षराजस्य तद्देशं नागसमुदायैः सुशोभितं विचित्रमाल्यविभूषितं ददर्श।
Verse 44
रत्नजालपरिक्षिप्तं चित्रमाल्यविभूषितम् | राक्षसाधिपते: स्थानं ददृशे भरतर्षभ:
वैशम्पायन उवाच—रत्नजालपरिक्षिप्तं चित्रमाल्यविभूषितं राक्षसाधिपतेः स्थानं भरतर्षभो ददर्श।
Verse 45
गदाखड््गधनुष्पाणि: समभित्यक्तजीवित: । भीमसेनो महाबाहुस्तस्थौ गिरिरिवाचल:
वैशम्पायन उवाच—गदाखड्गधनुष्पाणिः समभित्यक्तजीवितः महाबाहुर्भीमसेनस्तस्थौ गिरिरिवाचलः।
Verse 46
तत:ः शड्खमुपाध्मासीद् द्विषतां लोमहर्षणम् । ज्याघोषतलशब्दं च कृत्वा भूतान्यमोहयत्
ततः शङ्खमुपाध्मासीद् द्विषतां लोमहर्षणम्। ज्याघोषतलशब्दं च कृत्वा भूतान्यमोहयत्॥
Verse 47
ततः प्रहृष्टरोेमाणस्तं शब्दमभिदुद्रुवु: । यक्षराक्षसगन्धर्वा: पाण्डवस्य समीपत:,तब यक्ष, राक्षस और गन्धर्व रोमाज्वित होकर उस शब्दको लक्ष्य करके पाण्डुनन्दन भीमसेनके समीप दौड़े आये
ततः प्रहृष्टरोमाणस्तं शब्दमभिदुद्रुवुः । यक्षराक्षसगन्धर्वाः पाण्डवस्य समीपतः ॥
Verse 48
गदापरिघनिस्त्रिंशशूलशक्तिपरश्वधा: । प्रगूहीता व्यरोचन्त यक्षराक्षसबाहुभि:,उस समय गदा, परिघ, खड्ग, शूल, शक्ति और फरसे आदि अस्त्र-शस्त्र उन यक्षों तथा राक्षसोंके हाथोंमें आकर बड़ी चमक पैदा कर रहे थे
गदापरिघनिस्त्रिंशशूलशक्तिपरश्वधाः । प्रगृहीता व्यरोचन्त यक्षराक्षसबाहुभिः ॥
Verse 49
ततः प्रववृते युद्ध तेषां तस्य च भारत । तैः प्रयुक्तान् महामायै: शूलशक्तिपरश्वधान्
ततः प्रववृते युद्धं तेषां तस्य च भारत । तैः प्रयुक्तान् महामायैः शूलशक्तिपरश्वधान् ॥
Verse 50
भल््लैर्भीम: प्रचिच्छेद भीमवेगतरैस्तत: । अन्तरिक्षगतानां च भूमिष्टानां च गर्जताम्
भल्लैर्भीमः प्रचिच्छेद भीमवेगतरैस्ततः । अन्तरिक्षगतानां च भूमिष्ठानां च गर्जताम् ॥
Verse 51
शरैरविंव्याध गात्राणि राक्षसानां महाबल: । सा लोहितमहावृष्टिर भ्यवर्षन्महाबलम्
शरैरविंव्याध गात्राणि राक्षसानां महाबलः । सा लोहितमहावृष्टिरभ्यवर्षन्महाबलम् ॥
Verse 52
गदापरिघपाणीनां रक्षसां कायसम्भवा: । कार्येभ्य: प्रच्युता धारा राक्षसानां समन््तत:
वैशम्पायन उवाच—गदापरिघपाणीनां रक्षसां कायसम्भवाः। कार्येभ्यः प्रच्युता धाराः राक्षसानां समन्ततः॥
Verse 53
भीमबाहुबलो त्सूष्टैरायुधैर्यक्षरक्षसाम् । विनिकृत्तानि दृश्यन्ते शरीराणि शिरांसि च
वैशम्पायन उवाच—भीमबाहुबलोत्सृष्टैरायुधैर्यक्षरक्षसाम्। विनिकृत्तानि दृश्यन्ते शरीराणि शिरांसि च॥
Verse 54
भीमके बाहुबलसे छूटे हुए अस्त्र-शस्त्रोंद्वारा यक्षों तथा राक्षसोंके शरीर और सिर कटे दिखायी दे रहे थे ।।
भीमबाहुबलोत्सृष्टैरस्त्रशस्त्रैर्यक्शरक्षसाम्। विनिकृत्तानि दृश्यन्ते शरीराणि शिरांसि च॥ प्रच्छाद्यमानं रक्षोभिः पाण्डवं प्रियदर्शनम्। ददृशुः सर्वभूतानि सूर्यमभ्रगणैरिव॥
Verse 55
स रश्मिभिरिवादित्य: शरैररिनिघातिभि: । सर्वानार्च्छन्महाबाहुर्बलवान् सत्यविक्रम:
वैशम्पायन उवाच—स रश्मिभिरिवादित्यः शरैररिनिघातिभिः। सर्वानार्च्छन्महाबाहुर्बलवान् सत्यविक्रमः॥
Verse 56
अभितर्जयमानाश्न रुवन्तश्न महारवान् | न मोहं भीमसेनस्य ददृशु: सर्वराक्षसा:,सब ओरसे गर्जन-तर्जन करते हुए तथा बड़ी भयानक आवाजसे चिग्घाड़ते हुए सब राक्षसोंने भीमसेनके चित्तमें तनिक भी घबराहट नहीं देखी
वैशम्पायन उवाच—अभितर्जयमानाश्च रुवन्तश्च महारवान्। न मोहं भीमसेनस्य ददृशुः सर्वराक्षसाः॥
Verse 57
यक्षा विकृतसर्वाज्जा भीमसेनभयार्दिता: | भीममार्तस्वरं चक्रुर्विप्रकीर्णमहायुधा:
यक्षा विकृतसर्वाङ्गा भीमसेनभयार्दिताः । भीममार्तस्वरं चक्रुर्विप्रकीर्णमहायुधाः ॥
Verse 58
उत्सृज्य ते गदाशूलानसिशक्तिपरश्वधान् । दक्षिणां दिशमाजम्मुस्त्रसिता दृढद्धन्चना
उत्सृज्य ते गदाशूलानसिशक्तिपरश्वधान् । दक्षिणां दिशमाजग्मुस्त्रसिता दृढधन्वनः ॥
Verse 59
तत्र शूलगदापाणिवव्यूढोरस्को महाभुज: । सखा वैश्रवणस्यासीन्मणिमाज्नाम राक्षस:
तत्र शूलगदापाणिर्व्यूढोरस्को महाभुजः । सखा वैश्रवणस्यासीन्मणिमान्नाम राक्षसः ॥
Verse 60
अदर्शयदधीकारं पौरुषं च महाबल: । स तान् दृष्टवा परावृत्तान् स्मयमान इवाब्रवीत्
अदर्शयदधिकारं पौरुषं च महाबलः । स तान्दृष्ट्वा परावृत्तान्स्मयमान इवाब्रवीत् ॥
Verse 61
एकेन बहव: सड्ख्ये मानुषेण पराजिता: । प्राप्प वैश्रवणावासं कि वक्ष्यथ धनेश्वरम्
एकेन बहवः सङ्ख्ये मानुषेण पराजिताः । प्राप्य वैश्रवणावासं किं वक्ष्यथ धनेश्वरम् ॥
Verse 62
एवमाभाष्य तान् सर्वनिभ्यवर्तत राक्षस: | शक्तिशूलगदापाणिरभ्यधावत् स पाण्डवम्,ऐसा कहकर राक्षस मणिमानने उन सबको लौटाया और हाथोंमें शक्ति, शूल तथा गदा लेकर भीमसेनपर धावा किया
एवमाभाष्य तान् सर्वान् निवर्त्य राक्षसः शक्तिशूलगदापाणिरभ्यधावत् स पाण्डवं भीमसेनम्।
Verse 63
तमापतत्तं वेगेन प्रभिन्नमिव वारणम् | वत्सदन्तैस्त्रिभि: पाश्वे भीमसेन: समार्दयत्
तमापतन्तं वेगेन प्रभिन्नमिव वारणम्। वत्सदन्तैस्त्रिभिः पाश्वे भीमसेनः समार्दयत्॥
Verse 64
मणिमानपि संक्रुद्ध: प्रगृह्ा महतीं गदाम् । प्राहिणोद् भीमसेनाय परिगृह्म महाबल:,यह देख महाबली मणिमान् भी रोषसे आगबबूला हो उठे और बहुत बड़ी गदा लेकर उन्होंने भीमसेनपर चलायी
मणिमानपि संक्रुद्धः प्रगृह्य महतीं गदाम्। प्राहिणोद् भीमसेनाय परिगृह्य महाबलः॥
Verse 65
विद्युद्रूपां महाघोरामाकाशे महतीं गदाम् । शरैरबहुभिरभ्यार्च्छद् भीमसेन: शिलाशितै:
विद्युद्रूपां महाघोरामाकाशे महतीं गदाम्। शरैरबहुभिरभ्यर्च्छद् भीमसेनः शिलाशितैः॥
Verse 66
न हि मे शृण्वतस्तृप्तिरस्ति तेषां विचेष्टितम् । क्योंकि आ्षिणने जैसा बताया था
न हि मे शृण्वतस्तृप्तिरस्ति तेषां विचेष्टितम्। प्रत्यहन्यन्त ते सर्वे गदामासाद्य सायका:। न वेगं धारयामासुर्गदावेगस्य वेगिताः॥
Verse 67
गदायुद्धसमाचारं बुद्धयमान: स वीर्यवान् । व्यंसयामास तं तस्य प्रहारं भीमविक्रम:,भयंकर पराक्रमी महाबली भीमसेन गदायुद्धकी कलको जानते थे। अतः उन्होंने शत्रुके उस प्रहारको व्यर्थ कर दिया
गदायुद्धसमाचारं बुद्ध्यमानः स वीर्यवान् । व्यंसयामास तं तस्य प्रहारं भीमविक्रमः ॥
Verse 68
ततः शक्ति महाघोरां रुक्मदण्डामयस्मयीम् । तस्मिन्नेवान्तरे धीमान् प्रजहाराथ राक्षस:,तदनन्तर बुद्धिमान् राक्षसने उसी समय स्वर्णमय दण्डसे विभूषित एवं लोहेकी बनी हुई बड़ी भयानक शक्तिका प्रहार किया
ततः शक्तिं महाघोरां रुक्मदण्डामयस्मयीम् । तस्मिन्नेवान्तरे धीमान् प्रजहाराथ राक्षसः ॥
Verse 69
सा भुजं भीमनिर्हादा भित्वा भीमस्य दक्षिणम् | साग्निज्वाला महारौद्रा पपात सहसा भुवि,वह अग्निकी ज्वालाके समान अत्यन्त भयंकर शक्ति भयानक गड़गड़ाहटके साथ भीमकी दाहिनी भुजाको छेदकर सहसा पृथ्वीपर गिर पड़ी
सा भुजं भीमनिर्हादा भित्वा भीमस्य दक्षिणम् । साग्निज्वाला महारौद्रा पपात सहसा भुवि ॥
Verse 70
सो5तिविद्धो महेष्वास: शक्त्यामितपराक्रम: । गदां जग्राह कौन्तेय: क्रोधपर्याकुलेक्षण:
सोऽतिविद्धो महेष्वासः शक्त्यामितपराक्रमः । गदां जग्राह कौन्तेयः क्रोधपर्याकुलेक्षणः । तरसा चाभिदुद्राव मणिमन्तं महाबलम् ॥
Verse 71
रुक्मपट्टपिनद्धां तां शत्रूणां भयवर्धिनीम् । प्रगृह्या थ नदन् भीम: शैक्यां सर्वायसीं गदाम्
रुक्मपट्टपिनद्धां तां शत्रूणां भयवर्धिनीम् । प्रगृह्याथ नदन् भीमः शैक्यां सर्वायसीं गदाम् ॥
Verse 72
दीप्यमानं महाशूलं प्रगृह्ा मणिमानपि
वैशम्पायन उवाच—दीप्यमानं महाशूलं प्रगृह्य मणिमानपि; निर्णायककर्मणे सज्जो बभूव, तस्यायुधस्य प्रभा तदा क्षणस्य गुरुत्वं प्रतापयामास।
Verse 73
भड़क्त्वा शूलं गदाग्रेण गदायुद्धविशारद:
वैशम्पायन उवाच—गदायुद्धविशारदः स गदाग्रेण शूलं भङ्क्त्वा चूर्णयामास।
Verse 74
सो<न्तरिक्षमवप्लुत्य विधूय सहसा गदाम्
वैशम्पायन उवाच—ततो भीमसेनो महाबाहुः रणमुखे ननाद च; सहसोत्प्लुत्य गदां विधूय, वातवेगया मणिमानं प्रति प्रचिक्षेप—यथा देवराज इन्द्रो दैत्यं वज्रेणाभ्यहनत्।
Verse 75
प्रचिक्षेप महाबाहुर्विनद्य रणमूर्धनि । सेन्द्राशनिरिवेन्द्रेण विसृष्टा वातरंहसा
वैशम्पायन उवाच—महाबाहुर्भीमः रणमूर्धनि विनद्य वातरंहसा गदां प्रचिक्षेप; सेन्द्राशनिरिवेन्द्रेण विसृष्टा सा मणिमानमभ्यहनत्।
Verse 76
शासन सतत चक्रुस्तथैव भरतर्षभा: । वैशम्पायनजीने कहा--राजन्! अप्रतिम तेजस्वी आर्डिषिणका यह अपने लिये हितकर वचन सुनकर भरतकुल-भूषण पाण्डवोंने सदा उनके आदेशका उसी प्रकार पालन किया
वैशम्पायन उवाच—भरतर्षभाः, पाण्डवाः सदा तस्याज्ञां यथावत् समचरन्। राक्षसं हत्वा क्षितिं प्राप्य, स भीमबलेन राक्षसो भीमसेनेन पातितो भूमौ पपात—मूर्तिमतीव कृत्या। तं निहतं दारुणं महाबलं राक्षसं सर्वभूतानि प्रत्यक्षं ददृशुः, यथा सिंहः वृषभं निपातयेत्। तं मृतं भूमौ पतितं दृष्ट्वा येऽवशिष्टा निशाचराः, ते घोरमार्तनादं कृत्वा पूर्वदिशं प्राद्रवन्।
Verse 77
ददृशु: सर्वभूतानि सिंहेनेव गवां पतिम् । त॑ प्रेक्ष्य निहत॑ भूमौ हतशेषा निशाचरा: । भीममार्तस्वरं कृत्वा जम्मु: प्राचीं दिशं॑ प्रति
वैशम्पायन उवाच— सर्वभूतानि तं गवां पतिं सिंहेनेव वृषभं निहतं ददृशुः। तं भूमौ निहतं प्रेक्ष्य हतशेषा निशाचराः भीममार्तस्वरं कृत्वा प्राचीं दिशं प्रति जग्मुः।
Verse 159
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत यक्षयुद्धपर्वमें आर्दिषेण-युधिष्ठिरसंवादविषयक एक सौ उनसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि यक्षयुद्धपर्वणि आर्दिषेणयुधिष्ठिरसंवादविषयकः एकोनषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 160
॥#£ #ब ८ (< है २ | ॥ 26
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि यक्षयुद्धपर्वणि मणिमद्वधविषयकः षष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 713
तरसा चाभिदुद्राव मणिमन्तं महाबलम् | शक्तिकी गहरी चोट लगनेसे महान धनुर्धर एवं अत्यन्त पराक्रमी कुन्तीकुमार भीमके नेत्र क्रोधसे व्याकूल हो उठे और उन्होंने एक ऐसी गदा हाथमें ली जो शत्रुओंका भय बढ़ानेवाली थी। उसके ऊपर सोनेके पत्र जड़े थे। वह सारी-की-सारी लोहेकी बनी हुई और शत्रुओंको नष्ट करनेमें समर्थ थी। उसे लेकर भीमसेन विकट गर्जना करते हुए बड़े वेगसे महाबली मणिमान्की ओर दौड़े
वैशम्पायन उवाच— तरसा चाभिदुद्राव मणिमन्तं महाबलम्। शक्त्या गाढं प्रहृतः स कुन्तीपुत्रो भीमः क्रोधेन लोचनानि प्रदीप्तवान्। स सुवर्णपत्रचितां सर्वायसीं शत्रुनाशिनीं गदां गृहीत्वा विकटं ननाद, महावेगेन च मणिमन्तं प्रत्यधावत्।
Verse 723
प्राहिणोद् भीमसेनाय वेगेन महता नदन् । उधर मणिमानने भी सिंहनाद करते हुए एक चमचमाता हुआ महान त्रिशूल हाथमें लिया और बड़े वेगसे भीमसेनपर चलाया
वैशम्पायन उवाच— स महान् वेगेन नदन् भीमसेनाय तं प्राहिणोत्। अथ मणिमानपि सिंहनादं कृत्वा दीप्तं महात्रिशूलं गृहीत्वा महावेगेन भीमसेनं प्रति चिक्षेप।
Verse 733
अभिदुद्राव तं हन्तुं गरुत्मानिव पन्नगम् । परंतु गदा-युद्धमें कुशल भीमने गदाके अग्रभागसे उस त्रिशूलके टुकड़े-टुकड़े करके मणिमानको मारनेके लिये उसी प्रकार धावा किया
वैशम्पायन उवाच—गरुत्मानिव पन्नगं हन्तुं तमभिदुद्राव। परन्तु गदायुद्धकुशलो भीमः स्वगदाग्रेण तस्य त्रिशूलस्य खण्डान् खण्डान् चकार, ततः मणिमानं हन्तुं तथैवाभ्यधावत्—यथा सर्पस्य प्राणान् हर्तुं गरुडः पतति।
Frequently Asked Questions
The tension lies between kṣatriya preparedness for future political confrontation and the present obligation to live by ascetic restraint and truthful discipline during exile.
Sustained practice—svādhyāya, ritual regularity, and respectful conduct—preserves communal coherence and readiness, even when outcomes depend on delayed return and uncertain timing.
No explicit phalaśruti formula is presented here; the chapter functions as narrative integration, emphasizing ethical comportment, sanctioned power-acquisition, and reunion order within the exile arc.
Ask anything about Adhyaya 161 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.