Mahabharata Adhyaya 154
Vana ParvaAdhyaya 15417 Verses

Adhyaya 154

Jaṭāsura-praveśa, Draupadī-apaharaṇa, and Jaṭāsura-vadha (जटासुरप्रवेशः द्रौपद्यपहरणं च जटासुरवधः)

Upa-parva: Jaṭāsura-vadha (Episode of Jaṭāsura’s deception and defeat)

Vaiśaṃpāyana describes how Jaṭāsura, reputed and vigilant, remains near the Pāṇḍavas in a brāhmaṇa guise, studying their arms and seeking a lapse. When Bhīma departs for hunting, the rākṣasa assumes a terrifying form, gathers the weapons, and abducts Yudhiṣṭhira, the twins, and Draupadī. As they are carried away, Yudhiṣṭhira rebukes the captor with a moral indictment: betrayal of those whose food and shelter one has accepted violates social and sacred norms, and such conduct yields only disrepute. Sahadeva, seeing the situation, appeals to kṣatriya duty, arguing that confronting the aggressor is the proper occasion for valor and protection. Bhīma arrives, identifies the deception, and explains why the impostor was previously spared due to the protective aura of the brāhmaṇa-guest role. Declaring the time now ripe, Bhīma engages Jaṭāsura in escalating hand-to-hand conflict: trees are uprooted and used as weapons, then stones, then grappling and blows. Bhīma overpowers, crushes, dismembers, and finally severs Jaṭāsura’s head, after which he returns to Yudhiṣṭhira, praised by the assembled brāhmaṇas—reaffirming protective leadership and the limits of tolerance toward fraudulent harm.

Chapter Arc: लोमश के तीर्थ-प्रसंग में भीम कैलास-निकट कुबेर-भवन के पास पहुँचता है और पर्वत-झरनों से पोषित एक दिव्य सरोवर का दर्शन करता है—जहाँ सौगन्धिक कमलों की सुगन्ध स्वयं कथा को खींच लाती है। → सरोवर की अलौकिक शोभा—हरित अम्बुजों से ढकी स्वर्ण-सी कुमुदिनियाँ, पक्षियों की क्रीड़ा, निर्मल अमृत-तुल्य जल—भीम को आकर्षित करती है; पर जैसे ही वह कमल तोड़ने/लेने की इच्छा से आगे बढ़ता है, क्षेत्र की ‘रक्षा’ का संकेत उभरता है और अदृश्य सीमा का उल्लंघन आसन्न हो जाता है। → सशस्त्र राक्षस/यक्ष-रक्षक (कुबेर-परिसर के प्रहरी) एक साथ आकर भीम को घेर लेते हैं; वे परस्पर पुकारते हुए उस ‘अपरिचित, आयुधधारी’ को रोकते हैं और तीखे स्वर में प्रश्न करते हैं—“कस्त्वम्? किस हेतु से यहाँ आए हो?” → भीम के सामने अब स्पष्ट हो जाता है कि यह सरोवर साधारण नहीं, कुबेर-लोक की मर्यादा से बँधा है; रक्षकों का प्रतिरोध कथा को संवाद/संघर्ष की देहरी पर स्थिर कर देता है—भीम को अपनी पहचान और प्रयोजन बताना ही होगा। → भीम का उत्तर और आगे होने वाला टकराव/समझौता अगले अध्याय के लिए छोड़ दिया जाता है—क्या वह बल से मार्ग बनाएगा या मर्यादा के भीतर अपना प्रयोजन सिद्ध करेगा?

Shlokas

Verse 1

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोमशती र्थयात्राके प्रस॑ंगमें सौगन्धिक कमलको लानेसे सम्बन्ध रखनेवाला एक सौ बावनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १५२ ॥। हि आय ० () हि २ 7 त्रिपठ्चाशदाधिकशततमोब< ध्याय: क्रोधवश नामक राक्षसोंका भीमसेनसे सरोवरके निकट आनेका कारण पूछना वैशम्पायन उवाच स गत्वा नलिनीं रम्यां राक्षसैरभिरक्षिताम्‌ । कैलासशिखराभ्याशे ददर्श शुभकाननाम्‌

वैशम्पायन उवाच । स गत्वा नलिनीं रम्यां राक्षसैरभिरक्षिताम् । कैलासशिखराभ्याशे ददर्श शुभकाननाम् ॥

Verse 2

कुबेरभवनाभ्याशे जातां पर्वतनिझरै: । सुरम्यां विपुलच्छायां नानाद्रुमलताकुलाम्‌

वैशम्पायन उवाच—कुबेरभवनाभ्याशे पर्वतनिझरैर्जातं सरोवरं ददर्श भीमसेनः। तत् सुरम्यं विपुलच्छायं नानाद्रुमलताकुलं च; तस्य रक्षणार्थं बहवो राक्षसाः नियुक्ताः।

Verse 3

हरिताम्बुजसंच्छन्नां दिव्यां कनकपुष्कराम्‌ । नानापक्षिजनाकीर्णा सूपतीर्थामकर्दमाम्‌

हरिताम्बुजसञ्च्छन्नां दिव्यां कनकपुष्कराम्। नानापक्षिजनाकीर्णां सूपतीर्थामकर्दमाम्॥

Verse 4

३ ।। अतीवरम्यां सुजलां जातां पर्वतसानुषु । विचित्रभूतां लोकस्य शुभामद्भुतदर्शनाम्‌

अतीवरम्यां सुजलां जातां पर्वतसानुषु। विचित्रभूतां लोकस्य शुभामद्भुतदर्शनाम्॥

Verse 5

तत्रामृतरसं शीतं लघु कुन्तीसुत: शुभम्‌ | ददर्श विमल॑ तोयं पिबंश्व बहु पाण्डव:,उस सरोवरमें कुन्तीकुमार पाण्डुपुत्र भीमने अमृतके समान स्वादिष्ट, शीतल, हलका, शुभकारक और निर्मल जल देखा तथा उसे भरपेट पीया

तत्रामृतरसं शीतं लघु कुन्तीसुतः शुभम्। ददर्श विमलं तोयं पिबंश्च बहु पाण्डवः॥

Verse 6

तां तु पुष्करिणीं रम्यां दिव्यसौगन्धिकावृताम्‌ । जातरूपमयै: पद्मैश्छन्नां परमगन्धिभि:

तां तु पुष्करिणीं रम्यां दिव्यसौगन्धिकावृताम्। जातरूपमयैः पद्मैश्छन्नां परमगन्धिभिः॥

Verse 7

वैदूर्यवरनालैश्व बहुचित्रैर्मनोरमै: । हंसकारण्डवोदधूतै: सृजद्धिरमलं रज:

वैदूर्यवरनालैश्च बहुचित्रैर्मनोरमैः । हंसकारण्डवोदधूतैः सृजद्भिरमलं रजः ॥ दिव्यसौगन्धिकैः कमलैरावृतं तत्सरोवरं रमणीयमभवत्; सुवर्णमयाः परमगन्धिनः पद्मा आच्छादयामासुः। तेषां नालाः श्रेष्ठवैदूर्यमणिमयाः; पद्मानि च विचित्राणि मनोहराणि च। हंसैः कारण्डवैश्च सततं कम्प्यमानानि तानि निर्मलं परागं प्रसृजन्ति स्म।

Verse 8

आक्रीडं राजराजस्य कुबेरस्य महात्मन: । गन्धर्वैरप्सरोभिश्व देवैश्व परमार्चिताम्‌,वह सरोवर राजाधिराज महाबुद्धिमान्‌ कुबेरका क्रीडास्थल था। गन्धर्व, अप्सरा और देवता भी उसकी बड़ी प्रशंसा करते थे

आक्रीडं राजराजस्य कुबेरस्य महात्मनः । गन्धर्वैरप्सरोभिश्च देवैश्च परमार्चितम् ॥ तत्सरोवरं राजराजस्य महात्मनः कुबेरस्य क्रीडास्थानं बभूव; गन्धर्वैः अप्सरोभिश्च देवैश्च परमं सम्मान्यं प्रशंसितं च।

Verse 9

सेवितामृषिभिर्दिव्यैर्यक्षे: किम्पुरुषैस्तथा । राक्षसै: किन्नरैश्वापि गुप्तां वैश्रवणेन च

सेवितामृषिभिर्दिव्यैर्यक्षैः किम्पुरुषैस्तथा । राक्षसैः किन्नरैश्चापि गुप्तां वैश्रवणेन च ॥ तत्पुण्यं स्थानं दिव्यैः ऋषिभिः यक्षैः किम्पुरुषैस्तथा, राक्षसैः किन्नरैश्चापि सेवितम्; वैश्रवणेन च स्वयमेव रक्षितं बभूव।

Verse 10

तां च दृष्टवैव कौन्तेयो भीमसेनो महाबल: । बभूव परमप्रीतो दिव्यं सम्प्रेक्ष्य तत्‌ सर:,कुन्तीनन्दन महाबली भीमसेन उस दिव्य सरोवरको देखते ही अत्यन्त प्रसन्न हो गये

तां च दृष्ट्वैव कौन्तेयो भीमसेनो महाबलः । बभूव परमप्रीतो दिव्यं सम्प्रेक्ष्य तत्सरः ॥ तत्दिव्यं सरः सम्प्रेक्ष्य कौन्तेयः महाबलः भीमसेनः तां दृष्ट्वैव परमप्रीतो बभूव।

Verse 11

तच्च क्रोधवशा नाम राक्षसा राजशासनात्‌ । रक्षन्ति शतसाहसारश्रित्रायुधपरिच्छदा:

तच्च क्रोधवशा नाम राक्षसा राजशासनात् । रक्षन्ति शतसाहस्रा नानाशस्त्रायुधपरिच्छदाः ॥ राजशासनात् क्रोधवशा नाम राक्षसाः शतसाहस्रसंख्याः, नानाशस्त्रायुधपरिच्छदाः, तस्य रक्षणं कुर्वन्ति स्म।

Verse 12

ते तु दृष्टवैव कौन्तेयमजिनै: प्रतिवासितम्‌ | रुक्माड्रदधरं वीरं॑ भीम॑ भीमपराक्रमम्‌

ते तु दृष्ट्वैव कौन्तेयमजिनैः प्रतिवासितम् । रुक्माङ्गदधरं वीरं भीमं भीमपराक्रमम् ॥

Verse 13

सायुध॑ बद्धनिस्त्रिंशभशड्कितमरिंदमम्‌ | पुष्करेप्सुमुपायान्तमन्योन्यमभिचुक्रुशु:

सायुधं बद्धनिस्त्रिंशं भृशशङ्कितमरिंदमम् । पुष्करेप्सुमुपायान्तमन्योन्यमभिचुक्रुशुः ॥

Verse 14

उस समय भयानक पराक्रमी कुन्तीकुमार वीरवर भीम अपने अंगोंमें मृगचर्म लपेटे हुए थे। भुजाओंमें सोनेके अंगद (बाजूबंद) पहन रखे थे। वे धनुष और गदा आदि आयुधोंसे युक्त थे। उन्होंने कमरमें तलवार बाँध रखी थी। वे शत्रुओंका दमन करनेमें समर्थ और निर्भीक थे। उन्हें कमल लेनेकी इच्छासे वहाँ आते देख वे पहरा देनेवाले राक्षस आपसमें कोलाहल करने लगे ।। अयं पुरुषशार्दूल: सायुधोडजिनसंवृत: । यच्चिकीर्षरिह प्राप्तस्तत्‌ सम्प्रष्टमिहारहथ

अयं पुरुषशार्दूलः सायुधोऽजिनसंवृतः । यच्चिकीर्षुरिह प्राप्तस्तत् सम्प्रष्टुमिहार्हथ ॥

Verse 15

ततः: सर्वे महाबाहुं समासाद्य वृकोदरम्‌ । तेजोयुक्तमपृच्छन्त कस्त्वमाख्यातुमहसि

ततः सर्वे महाबाहुं समासाद्य वृकोदरम् । तेजोयुक्तमपृच्छन्त कस्त्वमाख्यातुमर्हसि ॥

Verse 16

तब वे सब राक्षस परम तेजस्वी महाबाहु भीमसेनके पास आकर पूछने लगे--“तुम कौन हो?” यह बताओ ।।

मुनिवेषधरश्चैव सायुधश्चैव लक्ष्यसे । यदर्थमभिसम्प्राप्तस्तदाचक्ष्व महामते ॥

Verse 153

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां सौगन्धिकाहरणे त्रिपउचाशदधिकशततमो<ध्याय:

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां सौगन्धिकाहरणे त्रिपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः।

Frequently Asked Questions

The tension lies between honoring the presumed sanctity of a brāhmaṇa-guest (which discourages suspicion and harm) and ensuring protective vigilance when that status is exploited as a cover for abduction and violence.

Dharma is contextual: hospitality and restraint are foundational, but when trust is weaponized through deception, protective duty requires timely, proportionate intervention to safeguard dependents and restore moral order.

No explicit phalaśruti is presented here; the chapter’s meta-significance is conveyed narratively through reputational consequence (kīrti/apakīrti), the sanctity of social norms, and the legitimizing function of protective action in exile.

Ask anything about Adhyaya 154 of the Mahabharata (Gita Press)

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.

Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App