Adhyaya 153
Portents, Pursuit to the Nalinī, and Yudhiṣṭhira’s Restraint Toward Bhīma (Saugandhika-padma Continuation)
Upa-parva: Saugandhika-padma (Nalini) Episode — Bhīma’s Yakṣa Encounter Context
Vaiśaṃpāyana describes a sequence of atmospheric and cosmic portents—harsh winds, a blazing meteor with thunder, dimming of the sun, trembling earth, dust-rain, and disoriented fauna—suggesting imminent confrontation. Yudhiṣṭhira interprets the signs as risk to the group and urges readiness, then realizes Bhīma is absent and questions Draupadī. Draupadī explains she asked Bhīma to bring additional Saugandhika lotuses for her pleasure; Bhīma has gone northward to obtain them. Yudhiṣṭhira orders the party to follow quickly, arranging transport assistance by rākṣasas and instructing Ghaṭotkaca to carry Draupadī. They reach Kubera’s beautiful lotus-lake (nalinī) and find Bhīma stationed at the bank, with yakṣa guardians slain, holding his mace like a punitive agent. Yudhiṣṭhira embraces Bhīma yet reproves the rashness as displeasing even to the gods, accepts the lotuses, and the party recreates briefly at the lake. Guardians of the garden appear armed with stones; upon seeing Yudhiṣṭhira and the ṛṣi Lomāśa, they bow with deference, are pacified, and peaceably acknowledge Kubera’s connection, allowing the Pāṇḍavas to remain for a short time.
Chapter Arc: हनुमान के अद्भुत विराट रूप और अनुपम तेज का स्मरण करते हुए बलवान भीमसेन उसी मार्ग से आगे बढ़ते हैं—द्रौपदी के वचन उनके लिए पाथेय बन जाते हैं। → सौगन्धिक वन की चाह में भीम रमणीय वनों, उपवनों, सरोवरों और पुष्पित शिखरों को निहारते हुए आगे बढ़ते हैं; मार्ग वन्य पशुओं (महिष, वराह, शार्दूल) से भरा है, पर वे शौर्य से निर्भय होकर पर्वतीय अरण्य में प्रवेश करते हैं। → फूलों की अनन्त सुगन्ध और लाल-लाल कोमल पल्लवों से मानो ‘याचना’ करते वृक्षों के बीच, भीम का मन-नेत्र पुष्पित गिरिशिखरों में डूब जाता है—लक्ष्य (सौगन्धिक) और प्रेरणा (द्रौपदी) एक साथ तीव्र हो उठते हैं। → सौगन्धिक वन को देखकर भीम मन ही मन ‘लब्धकाम’ अनुभव करते हैं और वनवास से क्लिष्ट अपनी प्रिया द्रौपदी को स्मरण कर, शीघ्रतर गति से आगे बढ़ते हैं। → सौगन्धिक-हरण की यात्रा अब निर्णायक मोड़ पर है—आगे वन की रक्षा करने वाली शक्तियों/अवरोधों से सामना होने का संकेत।
Shlokas
Verse 1
हि आय न [हुक है द्विपज्चाशर्दाधिकशततमो< ध्याय: भीमसेनका सौगन्धिक वनमें पहुँचना वैशम्पायन उवाच गते तस्मिन् हरिवरे भीमो5पि बलिनां वर: । तेन मार्गेण विपुलं व्यचरद् गन्धमादनम्
वैशम्पायन उवाच। गते तस्मिन् हरिवरे भीमोऽपि बलिनां वरः। तेन मार्गेण विपुलं व्यचरद् गन्धमादनम्॥
Verse 2
अनुस्मरन् वपुस्तस्य श्रियं चाप्रतिमां भुवि । माहात्म्यमनुभावं च स्मरन् दाशरथेर्यया
अनुस्मरन् वपुस्तस्य श्रियं चाप्रतिमां भुवि। माहात्म्यमनुभावं च स्मरन् दाशरथेर्यथा॥
Verse 3
स तानि रमणीयानि वनान्युपवनानि च । विलोकयामास तदा सौगन्धिकवनेप्सया
वैशम्पायन उवाच— सौगन्धिकवनं प्राप्तुमिच्छन् स तदा तानि रमणीयानि वनान्युपवनानि च विलोकयामास; विकसितवृक्षैर्विचित्रशोभानि बहूनि सरांसि सरितश्च ददर्श, नानाकुसुमैश्च पुष्पितैः काननानि अद्भुतदर्शनानि निरीक्ष्य च।
Verse 4
फुल्लद्रुमविचित्राणि सरांसि सरितस्तथा । नानाकुसुमचित्राणि पुष्पितानि वनानि च
वैशम्पायन उवाच— सौगन्धिकवनं प्राप्तुमिच्छन्तस्ते तत्र रमणीयानि वनान्युपवनानि च समन्तात् समालोकयन्। फुल्लद्रुमविचित्राणि सरांसि सरितस्तथा ददृशुः; नानाकुसुमचित्राणि पुष्पितानि वनानि च निरीक्ष्य, प्रकृतेः समृद्धिं तेषां प्रयाणस्य पृष्ठभूमिं च मनसि चक्रुः।
Verse 5
मत्तवारणयूथानि पड़कक्लिन्नानि भारत । वर्षतामिव मेघानां वृन्दानि ददृशे तदा,भारत! उस समय बहते हुए मदके पंकसे भीगे मतवाले गजराजोंके अनेकानेक यूथ वर्षा करनेवाले मेघोंके समूहके समान दिखलायी देते थे
वैशम्पायन उवाच— हे भारत, तदा मत्तवारणयूथानि मदपङ्कक्लिन्नानि बहूनि ददर्श; वर्षतामिव मेघानां वृन्दानि सन्निविष्टानि इव ते बभूवुः।
Verse 6
हरिणैश्वपलापाड्लैहरिणीसहितैरवनम् । सशष्पकवलै: श्रीमान् पथि दृष्ट्वा द्रुतं ययौ
वैशम्पायन उवाच— पथि हरिणैश्चपलापाङ्गैर्हरिणीसहितैः, केचिद् सशष्पकवलैर्मुखे धारयन्तः, तद्वनं श्रीमान् भीमसेनः दृष्ट्वा तस्य शोभां मनसि कृत्वा द्रुतं ययौ।
Verse 7
महिषैश्न वराहैश्न शार्टूलैश्न निषेवितम् । व्यपेतभीर्गिरिं शौर्याद् भीमसेनो व्यगाहत,उन्होंने अपनी अद्भुत शूरतासे निर्भय होकर भेंसों, वराहों और सिंहोंसे सेवित गहन वनमें प्रवेश किया
वैशम्पायन उवाच— महिषैर्वराहैश्च शार्दूलैश्च निषेवितं गहनं वनं, स्वशौर्येण व्यपेतभीः भीमसेनः व्यगाहत।
Verse 8
कुसुमानन्तगन्धैश्व ताम्रपललवकोमलै: । याच्यमान इवारण्ये ट्रुमैमारुतकम्पितै:
वैशम्पायन उवाच । कुसुमानन्तगन्धैश्च ताम्रपल्लवकोमलैः । याच्यमान इवारण्ये द्रुमैर्मारुतकम्पितैः ॥
Verse 9
कृतपद्माज्जलिपुटा मत्तषट्पदसेविता: । प्रियतीर्थवना मार्गे प्शेनी: समतिक्रमन्
वैशम्पायन उवाच । कृतपद्माज्जलिपुटा मत्तषट्पदसेविताः । प्रियतीर्थवनामार्गे श्रेणीः समतिक्रमन् ॥
Verse 10
मज्जमानमनोटदृष्टि: फुल्लेषु गिरिसानुषु । द्रौोपदीवाक्यपाथेयो भीम: शीघ्रतरं ययौ
मज्जमानमनोटदृष्टिः फुल्लेषु गिरिसानुषु । द्रौपदीवाक्यपाथेयो भीमः शीघ्रतरं ययौ ॥
Verse 11
परिवृत्तेडहनि ततः प्रकीर्णहरिणे वने । काज्चनैर्विमलै: पद्मैर्ददर्श विपुलां नदीम्
परिवृत्तेऽहनि ततः प्रकीर्णहरिणे वने । काञ्चनैर्विमलैः पद्मैर्ददर्श विपुलां नदीम् ॥
Verse 12
हंसकारण्डवयुतां चक्रवाकोपशोभिताम् | रचितामिव तस्याद्रेमालां विमलपड्कजाम्
हंसकारण्डवयुतां चक्रवाकोपशोभिताम् । रचितामिव तस्याद्रेमालां विमलपङ्कजाम् ॥
Verse 13
तस्यां नद्यां महासत्त्वः सौगन्धिकवनं महत् | अपश्यत् प्रीतिजननं बालार्कसदृशद्युति
तस्यां नद्यां महासत्त्वः सौगन्धिकवनं महत् । अपश्यत् प्रीतिजननं बालार्कसदृशद्युति ॥
Verse 14
तद् दृष्टवा लब्धकाम: स मनसा पाण्डुनन्दन: । वनवासपरिक्लिष्टां जगाम मनसा प्रियाम्
तद् दृष्ट्वा लब्धकामः स मनसा पाण्डुनन्दनः । वनवासपरिक्लिष्टां जगाम मनसा प्रियाम् ॥
Verse 151
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोगशती र्थयात्राके प्रसंगमें गन्धमादन पर्वतपर हनुमानजी और भीमसेनका संवादविषयक एक सौ इक्यावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां गन्धमादनपर्वते हनूमद्भीमसंवादविषयक एकपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः ।
Verse 152
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां सौगन्धिकाहरणे द्विपज्चाशदधिकशततमो<्ध्याय:
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां सौगन्धिकाहरणे द्विपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ।
Frequently Asked Questions
The tension lies between personal devotion and heroic initiative (securing desired lotuses) versus respecting jurisdictional boundaries and minimizing escalation in a protected divine domain under responsible leadership.
Effective leadership prioritizes restraint, consultation, and legitimacy of means; even successful outcomes can be ethically compromised if achieved through unauthorized or disproportionate force.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s meta-function is narrative-ethical, using omens and admonition to frame disciplined conduct as integral to dharma and long-term stability.
Ask anything about Adhyaya 153 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.