Adhyaya 150
Hanūmān’s Embrace, Counsel, and Promise to Amplify Bhīma’s Battle-Roar (Gandhamādana Continuation)
Upa-parva: Saugaṅdhika-āharaṇa / Hanūmad-bhīma-saṃvāda episode (Gandhamādana sequence)
Vaiśaṃpāyana recounts how the vānara (Hanūmān) withdraws his magically augmented form and embraces Bhīmasena, after which Bhīma’s fatigue dissipates and circumstances become favorable. With tears and affectionate speech, Hanūmān instructs Bhīma to return to his camp and to remember him when needed, adding that his presence should not be disclosed. He references the appropriate timing and locale for celestial women released from Kubera’s domain, reinforcing the episode’s setting near Gandhamādana. Hanūmān then invites Bhīma to request a boon grounded in fraternal regard; Bhīma responds with deference, apology, and confidence that the Pāṇḍavas will overcome adversaries through Hanūmān’s radiance. Hanūmān promises concrete battlefield support: when Bhīma roars amid hostile forces, Hanūmān will magnify that roar and, stationed upon the victory-banner, emit terrifying cries that sap enemy vitality. After Hanūmān disappears, Bhīma continues through Gandhamādana, reflecting on Hanūmān’s splendor and Rāma’s greatness, searching the forests and river-lotus landscapes until he sights the great Saugaṅdhika grove and inwardly turns toward Draupadī, the proximate cause of his quest.
Chapter Arc: हनुमान के दिव्य वचनों से अभिभूत भीम, कपीश्वर के चरणों में विनयपूर्वक कहता है कि आज वह धन्य हो गया—ऐसे आर्य को प्रत्यक्ष देखकर उसका जीवन सफल हुआ। → भीम की जिज्ञासा युगों के बदलते धर्म और आचरण पर टिकती है; हनुमान समय-चक्र की कठोरता बताते हैं—कृत, त्रेता, द्वापर और अब कलि में धर्म का स्वरूप और मनुष्यों की शक्ति-प्रकृति बदल जाती है। शास्त्र-भेद और कर्म-मार्गों की बहुलता से प्रजा की प्रवृत्ति राजसी होती जाती है। → हनुमान कलियुग/प्रध्वंसन-काल का निर्णायक चित्र खींचते हैं: सत्य से च्युत होने पर रोग, काम-उपद्रव और दैव-आश्रितता बढ़ती है; युगानुसार भूमि, नदियाँ, पर्वत, सिद्ध, देव, महर्षि—सब काल के साथ रूप बदलते हैं। → हनुमान भीम की जिज्ञासा का सम्यक उत्तर देकर युग-संख्या और युग-धर्म का सार समेटते हैं, और भीम को ‘स्वस्ति’—कल्याण के साथ आगे बढ़ने का संकेत देते हैं: जो पूछा गया, वह कह दिया गया।
Shlokas
Verse 1
#:73:.8 #::3:.7 (0) हि 2 7 एकोनपज्चाशर्दाधिकशततमो< ध्याय: हनुमानजीके द्वारा चारों युगोंके धर्मोंका वर्णन वैशम्पायन उवाच एवमुक्तो महाबाहुर्भीमसेन: प्रतापवान् । प्रणिपत्य ततः प्रीत्या भ्रातरं हृष्टमानस:
वैशम्पायन उवाच— एवमुक्तो महाबाहुर्भीमसेनः प्रतापवान्। प्रणिपत्य ततः प्रीत्या भ्रातरं हृष्टमानसः॥
Verse 2
उवाच श्लक्ष्णया वाचा हनूमन्तं कपीश्वरम् । मया धन्यतरो नास्ति यदार्य दृष्टवानहम्
उवाच श्लक्ष्णया वाचा हनूमन्तं कपीश्वरम्। मया धन्यतरो नास्ति यदार्य दृष्टवानहम्॥
Verse 3
अनुग्रहो मे सुमहांस्तृप्तिश्न तव दर्शनात् । एकं तु कृतमिच्छामि त्वयाद्य प्रियमात्मन:
अनुग्रहो मे सुमहान् तृप्तिश्च तव दर्शनात्। एकं तु कृतमिच्छामि त्वयाद्य प्रियमात्मनः॥
Verse 4
“आर्य! आपने मुझपर बड़ी कृपा की है। आपके दर्शनसे मुझे बड़ा सुख मिला है। अब मैं पुन: आपके द्वारा अपना एक और प्रिय कार्य पूर्ण करना चाहता हूँ ।।
भीमसेन उवाच— आर्य! त्वया मयि महती कृपा कृता; तव दर्शनात् परमं सुखं मे जातम्। इदानीं त्वया सह ममापरं प्रियं कार्यं साधयितुमिच्छामि। यत्ते तदा प्लवत: सागरं मकरालयं, रूपमप्रतिमं वीर, तदहं द्रष्टुमिच्छामि। तद् दृष्ट्वा न केवलं तुष्टो भविष्यामि, अपि च तव वचसि श्रद्धा मे दृढा भविष्यति।
Verse 5
एवं तुष्टो भविष्यामि श्रद्धास्यामि च ते वच: । एवमुक्त: स तेजस्वी प्रहस्य हरिरब्रवीत्
एवं तुष्टो भविष्यामि श्रद्धास्यामि च ते वचः। एवमुक्तः स तेजस्वी प्रहस्य हरिरब्रवीत्—
Verse 6
न तच्छक्यं त्वया द्रष्टं रूपं नान्येन केनचित् । कालावस्था तदा हान्या वर्तते सा न साम्प्रतम्
न तच्छक्यं त्वया द्रष्टुं रूपं नान्येन केनचित्। कालावस्था तदा हान्या वर्तते सा न साम्प्रतम्॥
Verse 7
अन्य: कृतयुगे कालस्त्रेतायां द्वापरे पर: । अयं प्रध्वंसन: कालो नाद्य तद् रूपमस्ति मे
अन्यः कृतयुगे कालस्त्रेतायां द्वापरे परः। अयं प्रध्वंसनः कालो नाद्य तद् रूपमस्ति मे॥
Verse 8
भूमिर्नद्यो नगा: शैला: सिद्धा देवा महर्षय: । कालं॑ समनुवर्तन्ते यथा भावा युगे युगे
भूमिर्नद्यो नगा: शैला: सिद्धा देवा महर्षयः। कालं समनुवर्तन्ते यथा भावा युगे युगे॥
Verse 9
बलवर्ष्मप्रभावा हि प्रहीयन्त्युद्धवन्ति च । तदलं बत तदू रूपं द्रष्ट कुरुकुलोद्वह । युगं समनुवर्तामि कालो हि दुरतिक्रम:
वैशम्पायन उवाच—बलवर्ष्मप्रभावा हि युगानुसारं प्रहीयन्त्युद्धवन्ति च। तदलं बत तदू रूपं द्रष्टुं कुरुकुलोद्वह। युगं समनुवर्तामि; कालो हि दुरतिक्रमः॥
Verse 10
भीम उवाच युगसंख्यां समाचक्ष्व आचारं च युगे युगे । धर्मकामार्थभावांश्ष कर्मवीर्ये भवाभवौ
भीम उवाच—युगसंख्यां समाचक्ष्व आचारं च युगे युगे। धर्मकामार्थभावांश्च कर्मवीर्ये भवाभवौ॥
Verse 11
हनूमानुवाच कृतं नाम युगं तात यत्र धर्म: सनातन: । कृतमेव न कर्तव्यं तस्मिन् काले युगोत्तमे
हनूमानुवाच—कृतं नाम युगं तात यत्र धर्मः सनातनः। कृतमेव न कर्तव्यं तस्मिन् काले युगोत्तमे॥
Verse 12
न तत्र धर्मा: सीदन्ति क्षीयन्ते न च वै प्रजा: । ततः कृतयुगं नाम कालेन गुणतां गतम्
न तत्र धर्माः सीदन्ति क्षीयन्ते न च वै प्रजाः। ततः कृतयुगं नाम कालेन गुणतां गतम्॥
Verse 13
देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगा: । नासन् कृतयुगे तात तदा न क्रयविक्रय:
देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगाः। नासन् कृतयुगे तात तदा न क्रयविक्रयः॥
Verse 14
न सामकरग्यजुर्वर्णा: क्रिया नासीच्च मानवी | अभिध्याय फल तत्र धर्म: संन्यास एव च
भीम उवाच— तस्मिन् युगे न ऋक्सामयजुर्वर्णानां पृथग्विभागोऽभवत्, न च मानवी काचित् क्रिया कृष्यादिरपि। अभिध्यायमात्रेणैव सर्वेऽभीष्टफलमवाप्नुवन्। कृते (सत्य) युगे एक एव धर्मः—संन्यासः, स्वार्थत्याग एव च।
Verse 15
न तस्मिन् युगसंसर्गे व्याधयो नेन्द्रियक्षय: । नासूया नापि रुदितं न दर्पो नापि वैकृतम्
भीम उवाच— तस्मिन् युगसंसर्गे न व्याधयोऽभवन्, न चेन्द्रियक्षयः। नासूया नापि दोषदर्शनं परगुणेषु; न दुःखाद्रुदितं, न दर्पः, न चान्यद्विकारजातम्।
Verse 16
न विग्रह: कुतस्तन्द्री न द्वेघो न च पैशुनम् न भयं नापि संतापो न चेष्या न च मत्सर:,कहीं लड़ाई-झगड़ा नहीं था, आलसी भी नहीं थे। द्वेष, चुगली, भय, संताप, ईर्ष्या और मात्सर्य भी नहीं था-
भीम उवाच— न विग्रहोऽभवत् कुतस्तन्द्री? न द्वेषो न च पैशुनम्। न भयं नापि संतापो न चेष्या न च मत्सरः।
Verse 17
ततः परमकं ब्रह्म सा गतियोंगिनां परा । आत्मा च सर्वभूतानां शुक्लो नारायणस्तदा,उस समय योगियोंके परम आश्रय और सम्पूर्ण भूतोंकी अन्तरात्मा परब्रह्मस्वरूप भगवान् नारायणका वर्ण शुक्ल था
तदा परमकं ब्रह्म योगिनां परा गतिः पराश्रयश्च, सर्वभूतानामन्तरात्मा नारायणः शुक्लवर्णो बभूव।
Verse 18
ब्राह्मणा: क्षत्रिया वैश्या: शूद्राश्न॒ कृतलक्षणा: । कृते युगे समभवन् स्वकर्मनिरता: प्रजा:
कृते युगे ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च कृतलक्षणाः समभवन्; सर्वा प्रजा स्वस्वकर्मनिरता बभूव।
Verse 19
समाश्रयं समाचारं समज्ञानं च केवलम् । तदा हि समकर्माणो वर्णा धर्मानवाप्तुवन्
भीम उवाच—तस्मिन् पुरा काले परब्रह्मैवैकः सर्वेषामाश्रयः आसीत्। तस्यैव प्राप्तये सदाचारः परिपालितः, परस्य ब्रह्मणोऽद्वितीयं ज्ञानमेव सर्वैः समुपासितम्। तदा सर्ववर्णा अपि समभावेन समकर्माणः स्वस्वकर्मसु प्रवृत्ता धर्मफलानि प्राप्नुवन्।
Verse 20
एकदेवसदायुक्ता एकमन्त्रविधिक्रिया: । पृथग्धर्मास्त्विकवेदा धर्ममेकमनुव्रता:
एकदेवसदायुक्ता एकमन्त्रविधिक्रियाः। पृथग्धर्मास्त्विकवेदा धर्ममेकमनुव्रताः॥
Verse 21
सब लोग सदा एक परमात्मदेवमें ही चित्त लगाये रहते थे। सब लोग एक परमात्माके ही नामका जप और उन्हींकी सेवा-पूजा किया करते थे। सबके वर्णाश्रमानुसार पृथक्- पृथक् धर्म होनेपर भी वे एकमात्र वेदको ही माननेवाले थे और एक ही सनातनधर्मके अनुयायी थे ।।
भीम उवाच—सर्वे सदा एकस्मिन् परमे देव आत्मनि चित्तं निधाय तिष्ठन्ति। तस्य नाम जपन्ति, तमेव सेवां पूजां च कुर्वन्ति। वर्णाश्रमभेदात् पृथग्धर्मेष्वपि स्थिताः, एकमेव वेदं प्रमाणं मन्यन्ते, एकस्य सनातनधर्मस्यैव अनुयायिनः। चातुराश्रम्ययुक्तेन कर्मणा कालयोगिना, अकामफलसंयोगात् परां गतिं प्राप्नुवन्ति।
Verse 22
आत्मयोगसमायुक्तो धर्मोड्यं कृतलक्षण: । कृते युगे चतुष्पादश्चातुर्वण्यस्य शाश्वत:
भीम उवाच—आत्मयोगसमायुक्तो धर्मोऽयं कृतलक्षणः। कृते युगे चतुष्पादश्चातुर्वर्ण्यस्य शाश्वतः॥
Verse 23
एतत् कृतयुगं नाम त्रैगुण्यपरिवर्जितम् त्रेतामपि निबोध त्वं यस्मिन् सत्र प्रवर्तते
भीम उवाच—एतत् कृतयुगं नाम त्रैगुण्यपरिवर्जितम्। त्रेतामपि निबोध त्वं यस्मिन् सत्रं प्रवर्तते॥
Verse 24
यह तीनों गुणोंसे रहित सत्ययुगका वर्णन हुआ। अब त्रेताका वर्णन सुनो, जिसमें यज्ञ- कर्मका आरम्भ होता है ।।
एवं त्रिगुणविवर्जितस्य सत्ययुगस्य वर्णनं कृतम्। इदानीं त्रेतायुगस्य वर्णनं शृणु, यत्र यज्ञकर्मणाम् आरम्भो भवति। तस्मिन् युगे धर्मः पादेन ह्रसति, अच्युतस्य च रूपं रक्ततां याति। नराः सत्यप्रवृत्ताः सन्तः शास्त्रोक्तयज्ञक्रियासु धर्मानुष्ठाने च परायणाः भवन्ति।
Verse 25
ततो यज्ञा: प्रवर्तन्ते धर्माक्ष विविधा: क्रिया: । त्रेतायां भावसंकल्पा: क्रियादानफलोपगा:
ततो यज्ञाः प्रवर्तन्ते धर्माख्याः विविधाः क्रियाः। त्रेतायां भावसंकल्पाः क्रियादानफलोपगाः॥
Verse 26
प्रचलन्ति न वै धर्मात् तपोदानपरायणा: । स्वधर्मस्था: क्रियावन्तो नरास्त्रेतायुगे5डभवन्
प्रचलन्ति न वै धर्मात् तपोदानपरायणा:। स्वधर्मस्थाः क्रियावन्तो नरास्त्रेतायुगेऽभवन्॥
Verse 27
द्वापरे च युगे धर्मो द्विभागोन: प्रवर्तते । विष्णुवैं पीततां याति चतुर्धा वेद एव च
द्वापरे च युगे धर्मो द्विभागोनः प्रवर्तते। विष्णुर्वै पीततां याति चतुर्धा वेद एव च॥
Verse 28
ततो<न््ये च चतुर्वेदास्त्रिवेदाश्व॒ तथापरे । दविवेदाश्वैकवेदाश्वाप्पनचश्व॒ तथापरे
ततोऽन्ये च चतुर्वेदास्त्रिवेदाश्च तथापरे। द्विवेदाश्चैकवेदाश्चापञ्चाश्च तथापरे॥
Verse 29
एवं शास्त्रेषु भिन्नेषु बहुधा नीयते क्रिया । तपोदानप्रवृत्ता च राजसी भवति प्रजा
एवं शास्त्रेषु भिन्नेषु बहुधा नीयते क्रिया। तपोदानप्रवृत्ता च राजसी भवति प्रजा॥
Verse 30
एकवेदस्य चाज्ञानाद् वेदास्ते बहव: कृता: । सत्त्वस्य चेह विश्रंशात् सत्ये कश्चिदवस्थित:
एकवेदस्य चाज्ञानाद् वेदास्ते बहवः कृताः। सत्त्वस्य चेह विश्रंशात् सत्ये कश्चिदवस्थितः॥
Verse 31
सत्यात् प्रच्यवमानानां व्याधयो बहवो5भवन् । कामाश्षोपद्रवाश्वैव तदा वै दैवकारिता:
सत्यात् प्रच्यवमानानां व्याधयो बहवोऽभवन्। कामाश्चोपद्रवाश्चैव तदा वै दैवकारिताः॥
Verse 32
यैर््यमाना: सुभृशं तपस्तप्यन्ति मानवा: । कामकामा: स्वर्गकामा यज्ञांस्तन्वन्ति चापरे,उन सबसे अत्यन्त पीड़ित होकर लोग तप करने लगते हैं। कुछ लोग भोग और स्वर्गकी कामनासे यज्ञोंका अनुष्ठान करते हैं
यैर्यमानाः सुभृशं तपस्तप्यन्ति मानवाः। कामकामाः स्वर्गकामाः यज्ञांस्तन्वन्ति चापरे॥
Verse 33
एवं द्वापरमासाद्य प्रजा: क्षीयन्त्यधर्मत: । पादेनैकेन कौन्तेय धर्म: कलियुगे स्थित:
एवं द्वापरमासाद्य प्रजाः क्षीयन्त्यधर्मतः। पादेनैकेन कौन्तेय धर्मः कलियुगे स्थितः॥
Verse 34
तामसं युगमासाद्य कृष्णो भवति केशव: । वेदाचारा: प्रशाम्यन्ति धर्मयज्ञक्रियास्तथा
तामसं युगमासाद्य कृष्णो भवति केशवः । वेदाचाराः प्रशाम्यन्ति धर्मयज्ञक्रियास्तथा ॥
Verse 35
ईतयो व्याधयस्तन्द्री दोषा: क्रोधादयस्तथा । उपद्रवा: प्रवर्तन्ते आधय: क्षुद्धयं तथा,ईति, व्याधि, आलस्य, क्रोध आदि दोष, मानसिक रोग तथा भूख-प्यासका भय--ये सभी उपद्रव बढ़ जाते हैं
ईतयो व्याधयस्तन्द्री दोषाः क्रोधादयस्तथा । उपद्रवाः प्रवर्तन्ते आधयः क्षुद्धयं तथा ॥
Verse 36
युगेष्वावर्तमानेषु धर्मो व्यावर्तते पुन: । धर्मे व्यावर्तमाने तु लोको व्यावर्तते पुन:
युगेष्वावर्तमानेषु धर्मो व्यावर्तते पुनः । धर्मे व्यावर्तमाने तु लोको व्यावर्तते पुनः ॥
Verse 37
लोके क्षीणे क्षयं यान्ति भावा लोकप्रवर्तका: । युगक्षयकृता धर्माः प्रार्थनानि विकुर्वते
लोके क्षीणे क्षयं यान्ति भावा लोकप्रवर्तकाः । युगक्षयकृता धर्माः प्रार्थनानि विकुर्वते ॥
Verse 38
एतत् कलियुगं नाम अचिराद् यत् प्रवर्तते । युगानुवर्तनं त्वेतत् कुर्वन्ति चिरजीविन:,यह कलियुगका वर्णन किया गया, जो शीघ्र ही आनेवाला है। चिरजीवीलोग भी इस प्रकार युगका अनुसरण करते हैं
एतत् कलियुगं नाम अचिराद् यत् प्रवर्तते । युगानुवर्तनं त्वेतत् कुर्वन्ति चिरजीविनः ॥
Verse 39
यच्च ते मत्परिज्ञाने कौतूहलमरिंदम । अनर्थकेषु को भाव: पुरुषस्य विजानतः
यच्च ते मत्परिज्ञाने कौतूहलमरिंदम । अनर्थकेषु को भावः पुरुषस्य विजानतः ॥ शत्रुदमन! मम पुरातनस्वरूपं द्रष्टुं ज्ञातुं वा यत् ते कौतूहलं जातं, तद् न युक्तम्। यः पुरुषो विवेकी, स अनर्थकेषु विषयेषु कथं नाम आसक्तिं कुर्यात्?
Verse 40
एतत् ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । युगसंख्यां महाबाहो स्वस्ति प्राप्तुहि गम्यताम्
एतत् ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । युगसंख्यां महाबाहो स्वस्ति प्राप्तुं हि गम्यताम् ॥ महाबाहो! यद् युगसंख्याविषये त्वया पृष्टं, तस्य सर्वमिदं मया व्याख्यातम्। तव स्वस्ति भवतु; इदानीं त्वं गच्छ, स्वमार्गं प्रतिपद्यस्व।
Verse 149
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां कदलीषण्डे हनुमद्धीमसंवादे एकोनपञ्चाशदधिकशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां कदलीषण्डे हनुमद्भीमसंवादे एकोनपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥
Frequently Asked Questions
The tension is between capability and propriety: Bhīma’s potential for immediate violent resolution versus the dharmic requirement to act with restraint, confidentiality, and correct timing under guidance from a revered elder-figure.
Strength attains legitimacy when governed by humility and relational duty; true aid is not merely physical power but disciplined counsel that aligns action with situational dharma and long-term purpose.
No formal phalaśruti appears in this unit; its meta-function is narrative and ethical—authorizing Bhīma’s confidence through Hanūmān’s conditional support and reinforcing the epic’s theme that dharmic success is mediated by restraint and right alliances.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.