Adhyaya 112
Adhyāya 112: Ṛṣyaśṛṅga’s Description of an Exemplary Brahmacārī (Ascetic Presence and Vow-Practice)
Upa-parva: Āraṇya-saṃvāda / Ṛṣyaśṛṅga-kathā (Episode of the Brahmacārī’s Description)
Ṛṣyaśṛṅga speaks in a descriptive register, presenting a brahmacārī who arrives with the markers of disciplined ascetic life: jaṭā hair arranged with care, a radiant and composed bearing, and an appearance likened to luminous natural and celestial imagery. The account itemizes bodily and material details—garments, belt, garlands, fragrance, and the auditory imagery of movement—using them as semiotic indicators of tapas rather than ornament for its own sake. The speaker reports an intense affective response: delight, admiration, and a bodily agitation that signals the persuasive force of perceived virtue. Acts of interaction follow: embrace, exchange of speech, and the giving of fruits and exceptionally pleasing water. A comparative evaluation is offered—common fruits are said to be inferior in taste and substance to those provided by the ascetic—highlighting the theme that disciplined life yields refined outcomes. The chapter closes with the speaker’s resolve to go near the ascetic, inquire into his vow-practice (vratacaryā), and emulate the rigorous tapas (ugrakarma) he performs, framing the episode as an initiation into ethical apprenticeship within the forest milieu.
Chapter Arc: ऋष्यशृङ्ग अपने पिता को अपनी भीतर उठती चिन्ता का कारण बताते हैं—वन में आए एक जटिल ब्रह्मचारी का अद्भुत रूप-वैभव और आचरण उनके मन को बाँध रहा है। → वह ब्रह्मचारी सूर्य-सा दीप्त, सुगन्धित जटाओं वाला, स्वर्ण-रज्जुओं से गुँथा, कण्ठाभूषणों से चमकता, मधुर वाणी वाला प्रतीत होता है; उसकी प्रत्येक भंगिमा और अलंकार ऋष्यशृङ्ग के चित्त को विचलित कर देते हैं। → ऋष्यशृङ्ग का मन निर्णायक रूप से खिंच जाता है—वे कहते हैं कि उस आर्यधर्म-पालक तपस्वी के पास जाकर उसका नाम, उसकी ब्रह्मचर्या और उसका तप जानेंगे, और उसी के साथ वैसा ही तप करना चाहते हैं। → वे पिता से स्पष्ट स्वीकार करते हैं कि उस व्यक्ति को देखे बिना चित्त संतप्त रहता है; इस प्रकार भीतर की आकांक्षा को वाणी देकर वे अपने अगले कदम की दिशा तय कर लेते हैं। → ऋष्यशृङ्ग उस ‘ब्रह्मचारी’ के निकट जाने को उद्यत हैं—पर वह वास्तव में कौन है, और यह आकर्षण उन्हें किस जाल में ले जाएगा?
Shlokas
Verse 1
हि मय ० (0) है 7 दादशाधिकशततमो< ध्याय: 5 6 पिताको अपनी चिन्ताका कारण बताते हुए धारी वेश्याके स्वरूप और आचरणका वर्णन ऋष्यशुड्र उवाच इहागतो जटिलो ब्रह्मचारी न वै हस्वो नातिदीर्घो मनस्वी । सुवर्णवर्ण: कमलायताक्ष: स्वत: सुराणामिव शोभमान:
ऋष्यशृङ्ग उवाच—तात! इह जटिलो ब्रह्मचारी समागतः। न स ह्रस्वो नातिदीर्घः, मनस्वी च। सुवर्णवर्णः, कमलायताक्षः, स्वयमेव सुराणामिव शोभमानः।
Verse 2
समृद्धरूप: सवितेव दीप्त: सुश्लक्षणकृष्णाक्षिरतीव गौर: । नील: प्रसन्नाश्न॒ जटा: सुगन्धा हिरण्यरज्जुग्रथिता: सुदीर्घा:
समृद्धरूपः सवितेव दीप्तः, सुश्लक्षणः कृष्णाक्षिरतीव गौरः। नीलाः प्रसन्नाः सुगन्धाः जटाः सुदीर्घाः, हिरण्यरज्जुग्रथिताश्च सर्वाः।
Verse 3
आश्चर्यरूपा पुनरस्यथ कण्ठे विभ्राजते विद्युदिवान्तरिक्षे | दौ चास्य पिण्डावधरेण कण्ठा- दजातरोमौ सुमनोहरौ च
आश्चर्यरूपा चास्य कण्ठे कण्ठा विभ्राजते विद्युदिवान्तरिक्षे। अधरेण च कण्ठात् पिण्डौ द्वौ जातरोमवर्जितौ सुमनोहरौ।
Verse 4
विलग्नमध्यक्ष स नाभिदेशे कटिश्व तस्यातिकृतप्रमाणा । तथास्य चीरान्तरत: प्रभाति हिरण्मयी मेखला मे यथेयम्
विलग्नमध्यः स नाभिदेशे कटिश्च तस्यातिकृतप्रमाणा। तथास्य चीरान्तरतः प्रभाति हिरण्मयी मेखला कटिदेशे, यथा मम मौञ्जी मेखला कौपीनाधः बद्धा।
Verse 5
अन्यच्च तस्याद्धुतदर्शनीयं विकूजितं पादयो: सम्प्रभाति । पाण्योश्व तद्धत् स्वनवन्निबद्धौ कलापकावक्षमाला यथेयम्
अन्यच्च तस्याद्भुतदर्शनीयं विकूजितं पादयोः सम्प्रभाति। पाण्योश्च तद्धत्स्वनवन्निबद्धौ कलापकौ बाहुमाला यथेयम्॥
Verse 6
विचेष्टमानस्य च तस्य तानि कूजन्ति हंसा: सरसीव मत्ता: । चीराणि तस्याद्भधुतदर्शनानि नेमानि तद्धन्मम रूपवन्ति
विचेष्टमानस्य च तस्य तानि कूजन्ति हंसाः सरसीव मत्ताः। चीराणि तस्याद्भुतदर्शनानि नेमानि तद्धन्मम रूपवन्ति॥
Verse 7
वक्त्र॑ च तस्याद्भुतदर्शनीयं प्रव्याह्ृतं ह्वादयतीव चेत: । पुंस्कोकिलस्थेव च तस्य वाणी तां शृण्वतो मे व्यथितो<न्तरात्मा
वक्त्रं च तस्याद्भुतदर्शनीयं प्रव्याहृतं ह्लादयतीव चेतः। पुंस्कोकिलस्थेव च तस्य वाणी तां शृण्वतो मे व्यथितोऽन्तरात्मा॥
Verse 8
यथा वन॑ माधवमासि मध्ये समीरितं श्वसनेनेव भाति । तथा स भात्युत्तमपुण्यगन्धी निषेव्यमाण: पवनेन तात
यथा वनं माधवमासि मध्ये समीरितं श्वसनेनेव भाति। तथा स भात्युत्तमपुण्यगन्धी निषेव्यमाणः पवनेन तात॥
Verse 9
सुसंयताश्चापि जटा विषक्ता दैधीकृता नातिसमा ललाटे । कर्णो च चित्रैरिव चक्रवाकै: समावृतौ तस्य सुरूपवद्धि:
सुसंयताश्चापि जटा विषक्ता दैधीकृता नातिसमा ललाटे। कर्णौ च चित्रैरिव चक्रवाकैः समावृतौ तस्य सुरूपवद्धिः॥
Verse 10
तथा फल वृत्तमथो विचित्र समाहरत् पाणिना दक्षिणेन । तद् भूमिमासाद्य पुनः पुनश्न ३-2 438 - 07ख पद च्चै:
तथा फलवृत्तमथो विचित्रं समाहरत् पाणिना दक्षिणेन। तद् भूमिमासाद्य पुनः पुनश्च पदं चोच्चैः समुत्पतन् अद्भुतरूपं बभूव॥
Verse 11
तच्चाभिह्वत्य परिवर्ततेडसौ वातेरितो वृक्ष इवावघूर्णन् | त॑ प्रेक्षत: पुत्रमिवामराणां प्रीति: परा तात रतिश्षु जाता
तच्चाभिहत्य परिवर्ततेऽसौ वातेरितो वृक्ष इवावघूर्णन्। तं प्रेक्षतः पुत्रमिवामराणां प्रीतिः परा तात ममाभ्यजायत॥
Verse 12
स मे समाश्शलिष्य पुन: शरीरं जटासु गृह्माभ्यवनाम्य वक्त्रम् । वक्त्रेण वक्त्र प्रणिधाय शब्दं चकार तन्मे5जनयत् प्रहर्षम्
स मे समाश्लिष्य पुनः शरीरं जटासु गृहीत्वाभ्यवनाम्य वक्त्रम्। वक्त्रेण वक्त्रं प्रणिधाय शब्दं चकार तन्मेऽजनयत् प्रहर्षम्॥
Verse 13
न चापि पाद्यं बहु मन्यते5सौ फलानि चेमानि मया55हृतानि । एवंव्रतो5स्मीति च मामवोचत् फलानि चान्यानि समाददन्मे
न चापि पाद्यं बहु मन्यतेऽसौ फलानि चेमानि मयाहृतानि। एवंव्रतोऽस्मीति च मामवोचत् फलानि चान्यानि समाददन्मे॥
Verse 14
मयोपयुक्तानि फलानि यानि नेमानि तुल्यानि रसेन तेषाम् । न चापि तेषां त्वगियं यथैषां साराणि नैषामिव सन्ति तेषाम्
मयोपयुक्तानि फलानि यानि नेमानि तुल्यानि रसेन तेषाम्। न चापि तेषां त्वगियं यथैषां साराणि नैषामिव सन्ति तेषाम्॥
Verse 15
तोयानि चैवातिरसानि महां प्रादात् स वै पातुमुदाररूप: । पीत्वैव यान्यभ्यधिकः: प्रहर्षो ममाभवद् भूश्वलितेव चासीत्
स उदाररूपो ब्रह्मचारी महता प्रचुरेणातिरसैश्च तोयैर्मां पातुं प्रादात्। तानि पीत्वैव मम प्रहर्षोऽतिशयेनाभवत्; भूश्च मे हर्षमूर्तिमतीव श्वलितेव दोलायमानाभवत्॥
Verse 16
इमानि चित्राणि च गन्धवन्ति माल्यानि तस्योदग्रथितानि पट्टेः । यानि प्रकीर्येह गत: स्वमेव स आश्रमं तपसा द्योतमान:
इमानि चित्राणि सुगन्धीनि माल्यानि स एव पट्टसूत्रैः सुसंयोज्य कृतवान्। तानि चेह प्रकीर्य तपसा द्योतमानः स ब्रह्मचारी स्वमाश्रमं जगाम॥
Verse 17
गतेन तेनास्मि कृतो विचेता गात्रं च मे सम्परिदह्मतीव । इच्छामि तस्यान्तिकमाशोु गन्तुं त॑ चेह नित्यं परिवर्तमानम्
गतेन तेनाहं विचेताः कृतोऽस्मि, गात्रं च मे सम्परिदह्यतीव। इच्छामि तस्यान्तिकमाशु गन्तुं, अथवा स नित्यं मम चेह वर्तताम्॥
Verse 18
गच्छामि तस्यान्तिकमेव तात का नाम सा ब्रह्म॒चर्या च तस्य । इच्छाम्यहं चरितुं तेन सार्ध यथा तप: स चरत्यार्यधर्मा
गच्छामि तस्यान्तिकमेव तात; का नाम सा ब्रह्मचर्या च तस्य। इच्छाम्यहं तेन सहैव चरितुं, यथा तपः स चरत्यार्यधर्मः॥
Verse 19
चर्तु तथेच्छा हृदये ममास्ति दुनोति चित्त यदि त॑ न पश्ये,वैसा ही तप करनेकी इच्छा मेरे हृदयमें भी है। यदि उसे नहीं देखूँगा तो मेरा यह चित्त संतप्त होता रहेगा
तथैव तस्य चरितुं हृदये ममेच्छा; दूनोति चित्तं यदि तं न पश्ये।
Verse 112
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायामृष्यशुज्रोपाख्याने द्वादशशाधिकशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायाम् ऋष्यशुज्रोपाख्याने द्वादशाधिकशततमोऽध्यायः।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a practical ethical tension: whether admiration of ascetic excellence remains aesthetic and passive, or becomes disciplined commitment—prompting the speaker to choose active learning and emulation of vratacaryā.
Moral authority is portrayed as embodied and reproducible: tapas and restraint generate clarity, refinement, and trust, and the appropriate response is inquiry, proximity to exemplars, and deliberate practice.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the implied meta-point is pedagogical—understanding the signs and effects of disciplined conduct guides one toward apprenticeship and sustained ethical formation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.