Previous Verse
Next Verse

Shloka 9

उद्योगपर्व — अध्याय ९३: कृष्णस्य धृतराष्ट्रोपदेशः

Kṛṣṇa’s Counsel to Dhṛtarāṣṭra in the Assembly

त्वामर्थयन्ते गोविन्द दिवि शक्रमिवामरा: । तावभ्यनन्दद्‌ गोविन्द: साम्ना परमवल्गुना,इसी समय राजा दुर्योधन और सुबलपुत्र शकुनि भी संध्योपासनामें लगे हुए अपराजित वीर दशार्हनन्दन श्रीकृष्णके पास आये और उनसे इस प्रकार बोले--“गोविन्द! महाराज धृतराष्ट्र सभामें आ गये हैं। भीष्म आदि कौरव तथा अन्य समस्त भूपाल भी वहाँ उपस्थित हैं। जैसे स्वर्गमें देवता इन्द्रका आवाहन करते हैं, इसी प्रकार भीष्म आदि सब लोग आपसे वहाँ दर्शन देनेकी प्रार्थना करते हैं।! यह सुनकर भगवान्‌ श्रीकृष्णने परम मधुर सान्त्वनापूर्ण वचनद्वारा उन दोनोंका अभिनन्दन किया

tvām arthayante govinda divi śakram ivāmarāḥ | tāv abhyānandad govindaḥ sāmnā paramavalgūnā ||

त्वामर्थयन्ते गोविन्द दिवि शक्रमिवामराः । तावभ्यनन्दद् गोविन्दः साम्ना परमवल्गुना ॥

त्वाम्you
त्वाम्:
Karma
TypeNoun
Rootत्वद्
Form—, Accusative, Singular
अर्थयन्तेthey request/beseech
अर्थयन्ते:
Karta
TypeVerb
Rootअर्थय्
FormPresent, Third, Plural, Ātmanepada
गोविन्दO Govinda
गोविन्द:
TypeNoun
Rootगोविन्द
FormMasculine, Vocative, Singular
दिविin heaven
दिवि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootदिव्
FormFeminine, Locative, Singular
शक्रम्Indra (Śakra)
शक्रम्:
Karma
TypeNoun
Rootशक्र
FormMasculine, Accusative, Singular
इवlike/as
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
अमराःthe gods
अमराः:
Karta
TypeNoun
Rootअमर
FormMasculine, Nominative, Plural
तौthose two (them)
तौ:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Accusative, Dual
अभ्यनन्दत्welcomed/greeted
अभ्यनन्दत्:
TypeVerb
Rootअभि-नन्द्
FormImperfect (Past), Third, Singular, Parasmaipada
गोविन्दःGovinda
गोविन्दः:
Karta
TypeNoun
Rootगोविन्द
FormMasculine, Nominative, Singular
साम्नाwith conciliatory words / with a soothing speech
साम्ना:
Karana
TypeNoun
Rootसामन्
FormNeuter, Instrumental, Singular
परमvery/supremely
परम:
TypeAdjective
Rootपरम
FormNeuter, Instrumental, Singular
वल्गुनाsweet/pleasant
वल्गुना:
TypeAdjective
Rootवल्गु
FormNeuter, Instrumental, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
G
Govinda (Kṛṣṇa)
Ś
Śakra (Indra)
A
Amarāḥ (the gods)
D
Duryodhana
Ś
Śakuni (Saubalaputra)
D
Dhṛtarāṣṭra
B
Bhīṣma
K
Kauravas
S
Sabhā (royal assembly)

Educational Q&A

Even when treated with the highest honor, a wise leader responds with measured, conciliatory speech (sāman) rather than arrogance. The verse highlights ethical restraint and diplomacy as appropriate conduct in a volatile pre-war setting.

Kṛṣṇa is being requested to appear in the royal assembly—his presence sought as urgently as the gods invoke Indra. He receives the messengers courteously and answers them with very gentle, pacifying words, setting the tone for negotiation amid escalating conflict.