
Adhyāya 17 — Gandhārī’s Vilāpa at Duryodhana’s Body (स्त्रीपर्व, अध्याय १७)
Upa-parva: Strī-parva — Gandhārī’s Lament over Duryodhana (Duryodhana-śayana-vilāpa episode)
Vaiśaṃpāyana narrates Gandhārī’s immediate response upon seeing Duryodhana slain: she collapses like a cut plantain, regains consciousness, repeatedly cries out, embraces the body, and laments intensely. Addressing Kṛṣṇa nearby, she recalls Duryodhana’s earlier request for her blessing of victory and her reply—“yato dharmas tato jayaḥ”—presented as prior knowledge of impending calamity. She distinguishes her present sorrow: not primarily for Duryodhana, whom she portrays as having attained a difficult warrior’s end, but for Dhṛtarāṣṭra, now bereft of kin. Gandhārī then catalogs reversals of status: the once-honored king now lying in dust, formerly fanned by women now fanned by birds, once attended by rulers now surrounded by scavengers. She attributes the fall to Bhīmasena’s decisive strike and reflects on Duryodhana’s earlier disrespect toward elders (including Vidura and his father), framing death as the culmination of flawed judgment. The chapter widens to battlefield sociology: women attending the fallen, including a focused depiction of Lakṣmaṇā’s mother in intimate mourning gestures. The passage closes with Gandhārī’s inference that if scriptural teachings and traditions hold, Duryodhana has attained realms earned by strength, underscoring the epic’s tension between ethical critique and recognition of warrior destinies.
Chapter Arc: युद्ध-भूमि में रक्त से सने दुर्योधन के शव को देखकर गान्धारी का मूर्छित होकर गिर पड़ना और फिर चेतना में लौटते ही ‘हा हा पुत्र!’ कहकर करुण क्रन्दन। → गान्धारी दुर्योधन के रक्तोक्षित शरीर को निहारती हैं; उसके वैभव और आज की निस्तब्धता का तीखा विरोध उभरता है—जिसे कभी युवतियाँ व्यजन झलती थीं, आज उसे पक्षी अपने पंखों से हवा दे रहे हैं। पास खड़े हृषीकेश (श्रीकृष्ण) से वे युद्ध, कुल-क्षय और अपने पुत्र के भाग्य पर प्रश्न करती हैं। साथ ही दुर्योधन की पुत्रवधू का विलाप दृश्य को और भी असह्य बना देता है—वह कभी पुत्र के लिए, कभी पति के लिए छटपटाती प्रतीत होती है। → गान्धारी का श्रीकृष्ण के सम्मुख तीखा, शोक-भरा संबोधन—‘उपस्थितेऽस्मिन् संग्रामे ज्ञातीनां संक्षये’—और यह अंतर्दाह कि यदि श्रुति-स्मृति सत्य हैं तो बाहुबल से अर्जित राज्य का स्वामी दुर्योधन अब किस लोक को प्राप्त हुआ; साथ ही पुत्रवधू का वीर के वक्ष पर गिरकर सिर पटकना और मुख पोंछते हुए करुण विलाप। → शोक का प्रवाह स्थिर होकर स्मृति और विवेक की ओर मुड़ता है: गान्धारी दुर्योधन के अंत को स्वीकारते हुए भी उसके लिए लोक-गति की आशा/शंका में डूबी रहती हैं, और श्रीकृष्ण से धर्म-सत्य के संदर्भ में उत्तर चाहती हैं। दृश्य का केंद्र युद्ध-विजय नहीं, पराजय के बाद का मानवीय टूटन बन जाता है। → गान्धारी के प्रश्नों और भीतर उठते रोष/न्याय-बोध का उत्तर श्रीकृष्ण कैसे देंगे—और यह शोक आगे किस रूप में परिणत होगा?
Verse 1
ऑपन--माज छा जज सप्तदशो< ध्याय: दुर्योधन तथा उसके पास रोती हुई पुत्रवधूको देखकर गान्धारीका श्रीकृष्णके सम्मुख विलाप वैशम्पायन उवाच दुर्योधन हतं दृष्टवा गान्धारी शोककर्शिता । सहसा न्यपतद् भूमौ छिन्नेव कदली वने
वैशम्पायन उवाच । दुर्योधनं हतं दृष्ट्वा गान्धारी शोककर्शिता । सहसा न्यपतद् भूमौ छिन्नेव कदली वने ॥
Verse 2
सातु लब्ध्वा पुनः संज्ञां विक्रुश्य च विलप्य च दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य शयानं रुधिरोक्षितम्
सा तु लब्ध्वा पुनः संज्ञां विक्रुश्य च विलप्य च। दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य शयानं रुधिरोक्षितम्॥ पुनः पुनः पुत्रमाह्वयन्ती गान्धारी शोकविह्वला। तमालिङ्ग्य हृदि संधाय दीनार्ता रुरुदे भृशम्॥ व्याकुलानीन्द्रियाण्यस्या विललाप ‘हा सुत! हा सुत!’ इति॥
Verse 3
परिष्वज्य च गान्धारी कृपणं पर्यदेवयत् । हा हा पुत्रेति शोकार्ता विललापाकुलेन्द्रिया
वैशम्पायन उवाच। परिष्वज्य तु गान्धारी कृपणं पर्यदेवयत्। हा हा पुत्रेति शोकार्ता विललापाकुलेन्द्रिया॥ पुनः पुनः ‘हा सुत! हा सुत!’ इति करुणं रुरोद सा॥
Verse 4
सुगूढजत्रुविपुलं हारनिष्कविभूषितम् । वारिणा नेत्रजेनोर: सिंचन्ती शोकतापिता
वैशम्पायन उवाच। सुगूढजत्रुविपुलं हारनिष्कविभूषितम्। वारिणा नेत्रजेनोरः सिञ्चन्ती शोकतापिता॥
Verse 5
समीपस्थं हृषीकेशमिदं वचनमत्रवीत् । उपस्थिते5स्मिन् संग्रामे ज्ञातीनां संक्षये विभो
वैशम्पायन उवाच। समीपस्थं हृषीकेशमिदं वचनमब्रवीत्। उपस्थितेऽस्मिन् संग्रामे ज्ञातीनां संक्षये विभो॥ स नृपश्रेष्ठो दुर्योधनः प्राञ्जलिर्मामभाषत। ‘अम्ब, ज्ञातिसमुद्घर्षेऽस्मिन् जयाय मेऽनुशाधि’ इति॥
Verse 6
मामयं प्राह वार्ष्णेय प्राउजलिनृपसत्तम: । अस्मिन् ज्ञातिसमुद्धर्षे जयमम्बा ब्रवीतु मे
वैशम्पायन उवाच। मामयं प्राह वार्ष्णेय प्राञ्जलिर्नृपसत्तमः। अस्मिन् ज्ञातिसमुद्घर्षे जयमम्बा ब्रवीतु मे॥
Verse 7
इत्युक्ते जानती सर्वमहं स्वव्यसनागमम् । अब्रवं पुरुषव्यापत्र यतो धर्मस्ततो जय:
इत्युक्ते जानती सर्वमहं स्वव्यसनागमम् । अब्रवं पुरुषव्याघ्र यतो धर्मस्ततो जयः ॥
Verse 8
यथा च युध्यमानस्त्वं न वै मुहा[सि पुत्रक । ध्रुवं शस्त्रजिताल्लोकान प्राप्स्यस्पमरवत् प्रभो
यथा च युध्यमानस्त्वं न वै मोहं गमिष्यसि पुत्रक । ध्रुवं शस्त्रजितान् लोकान् प्राप्स्यसि अमरवत् प्रभो ॥
Verse 9
इत्येवमब्रुव॑ पूर्व नैनं शोचामि वै प्रभो । धृतराष्ट्र तु शोचामि कृपणं हतबान्धवम्
इत्येवमब्रुवं पूर्वं नैनं शोचामि वै प्रभो । धृतराष्ट्रं तु शोचामि कृपणं हतबान्धवम् ॥
Verse 10
अमर्षणं युधां श्रेष्ठ कृतास्त्र युद्धदुर्मदम् । शयानं वीरशयने पश्य माधव मे सुतम्
अमर्षणं युधां श्रेष्ठं कृतास्त्रं युद्धदुर्मदम् । शयानं वीरशयने पश्य माधव मे सुतम् ॥
Verse 11
यो<यं मूर्धाभिषिक्तानामग्रे याति परंतप: । सो<यं पांसुषु शेतेडद्य पश्य कालस्य पर्ययम्
योऽयं मूर्धाभिषिक्तानामग्रे याति परंतपः । सोऽयं पांसुषु शेतेऽद्य पश्य कालस्य पर्ययम् ॥
Verse 12
ध्रुवं दुर्योधनो वीरो गतिं न सुलभां गत: । तथा हाभिमुख: शेते शयने वीरसेविते
वैशम्पायन उवाच—ध्रुवं दुर्योधनो वीरो गतिं न सुलभां गतः। तथा हाभिमुखः शेते शयने वीरसेविते॥
Verse 13
यं पुरा पर्युपासीना रमयन्ति वरस्त्रिय: । तं॑ वीरशयने सुप्तं रमयन्त्यशिवा: शिवा:
वैशम्पायन उवाच—यं पुरा पर्युपासीना रमयन्ति वरस्त्रियः। तं वीरशयने सुप्तं रमयन्त्यशिवाः शिवाः॥
Verse 14
य॑ं पुरा पर्युपासीना रमयन्ति महीक्षित: । महीतलस्थं निहतं गृध्रास्तं पर्युपासते,“जिसके पास पहले राजा लोग बैठकर उसे आनन्द प्रदान करते थे, आज मरकर धरतीपर पड़े उसी वीरके पास गीध बैठे हुए हैं
वैशम्पायन उवाच—यं पुरा पर्युपासीना रमयन्ति महीक्षितः। महीतलस्थं निहतं गृध्रास्तं पर्युपासते॥
Verse 15
यं पुरा व्यजनै रम्यैरुपवीजन्ति योषित: । तमद्य पक्षव्यजनैरुपवीजन्ति पक्षिण:,“पहले जिसके पास खड़ी होकर युवतियाँ सुन्दर पंखे झला करती थीं, आज उसीको पक्षीगण अपनी पाँखोंसे हवा करते हैं
वैशम्पायन उवाच—यं पुरा व्यजनै रम्यैरुपवीजन्ति योषितः। तमद्य पक्षव्यजनैरुपवीजन्ति पक्षिणः॥
Verse 16
एष शेते महाबाहुर्बलवान् सत्यविक्रम: । सिंहेनेव द्विप: संख्ये भीमसेनेन पातित:
वैशम्पायन उवाच—एष शेते महाबाहुर्बलवान् सत्यविक्रमः। सिंहेनेव द्विपः संख्ये भीमसेनेन पातितः॥
Verse 17
पश्य दुर्योधन कृष्ण शयानं रुधिरोक्षितम् | निहतं भीमसेनेन गदां सम्मृज्य भारतम्,“श्रीकृष्ण! भीमसेनकी चोट खाकर खूनसे लथपथ हो गदा लिये धरतीपर सोये हुए दुर्योधनको अपनी आँखसे देख लो इति श्रीमहा भारते स्त्रीपर्वणि स्त्रीविलापपर्वणि दुर्योधनदर्शने सप्तदशो5ध्याय: ।।
वैशम्पायन उवाच— “हे कृष्ण, पश्य स्वचक्षुषा दुर्योधनं भूमौ शयानं रुधिरोक्षितम्। भीमसेनेन निहतं गदां चापि समालम्ब्य शयानं, हे भारतवंशज।”
Verse 18
अक्षौहिणीर्महाबाहुर्दश चैकां च केशव । आनयद् यः पुरा संख्ये सो5नयान्निधनं गत:,“केशव! जिस महाबाहु वीरने पहले ग्यारह अक्षौहिणी सेनाओंको जुटा लिया था, वही अपनी अनीतिके कारण युद्धमें मार डाला गया
वैशम्पायन उवाच— “हे केशव, यो महाबाहुः पुरा संख्ये एकादशाक्षौहिणीः सेनाः समाहृतवान्, स अधर्माचारात् समरे निहतः, निधानं गतः।”
Verse 19
एष दुर्योधन: शेते महेष्वासो महाबल: । शार्टूल इव सिंहेन भीमसेनेन पातितः,'सिंहके मारे हुए दूसरे सिंहके समान भीमसेनके हाथों मारा गया यह महाबली महाथनुर्धर दुर्योधन सो रहा है
वैशम्पायन उवाच— “एष दुर्योधनः शेते महेष्वासो महाबलः। भीमसेनेन पातितः सिंहेन शार्दूल इव।”
Verse 20
विदुरं हवमत्यैष पितरं चैव मन्दभाक् | बालो वृद्धावमानेन मन्दो मृत्युवशं गत:,“यह मूर्ख और अभागा बालक विदुर तथा अपने पिताका अपमान करके बड़े-बूढ़ोंकी अवहेलनाके पापसे ही कालके गालमें चला गया है
वैशम्पायन उवाच— “एष मन्दभाक् मन्दमतिः बालः विदुरं पितरं चैव अवमान्य, वृद्धावमानदोषेण मृत्युवशं गतः।”
Verse 21
नि:सपत्ना मही यस्य त्रयोदश समा: स्थिता । स शेते निहतो भूमौ पुत्रो मे पृथिवीपति:
वैशम्पायन उवाच— “यस्य त्रयोदश समाः निःसपत्ना मही स्थिता, स मे पुत्रः पृथिवीपतिः दुर्योधनः निहतो भूमौ शेते।”
Verse 22
अपश्यं कृष्ण पृथिवीं धार्तराष्ट्रानुशासिताम् । पूर्णा हस्तिगवाश्वैश्व वाष्णेय न तु तच्चिरम्
वैशम्पायन उवाच— अपश्यं कृष्ण पृथिवीं धार्तराष्ट्रानुशासिताम् । पूर्णां हस्तिगवाश्वैश्च वृष्णेय न तु तच्चिरम् ॥
Verse 23
तामेवाद्य महाबाहो पश्याम्यन्यानुशासिताम् | हीनां हस्तिगवाश्वेन कि नु जीवामि माधव
तामेवाद्य महाबाहो पश्याम्यन्यानुशासिताम् । हीनां हस्तिगवाश्वेन किं नु जीवामि माधव ॥
Verse 24
इदं कष्टतरं पश्य पुत्रस्यापि वधान्मम । यदिमा: पर्युपासन्ते हतान् शूरान् रणे स्त्रिय:
इदं कष्टतरं पश्य पुत्रस्यापि वधान्मम । यदिमाः पर्युपासन्ते हतान् शूरान् रणे स्त्रियः ॥
Verse 25
प्रकीर्णकेशां सुश्रोणी दुर्योधनशुभाड्कगाम् । रुक्मवेदीनिभां पश्य कृष्ण लक्ष्मणमातरम्
प्रकीर्णकेशां सुश्रोणी दुर्योधनशुभाङ्कगाम् । रुक्मवेदीनिभां पश्य कृष्ण लक्ष्मणमातरम् ॥
Verse 26
नूनमेषा पुरा बाला जीवमाने महीभुजे । भुजावाश्रित्य रमते सुभुजस्य मनस्विनी
नूनमेषा पुरा बाला जीवमाने महीभुजे । भुजावाश्रित्य रमते सुभुजस्य मनस्विनी ॥
Verse 27
कथं तु शतधा नेदं हृदयं मम दीर्यते । पश्यन्त्या निहतं पुत्र पुत्रेण सहितं रणे
कथं तु शतधा नेदं हृदयं मम दीर्यते । पश्यन्त्या निहतं पुत्रं पुत्रेण सहितं रणे ॥
Verse 28
पुत्र रुधिरसंसिक्तमुपजिप्रत्यनिन्दिता । दुर्योधन तु वामोरु: पाणिना परिमार्जती
पुत्ररुधिरसंसिक्तमुपजिह्वा यथानिन्दिता । दुर्योधनं तु वामोरुः पाणिना परिमार्जती ॥
Verse 29
'सुन्दर जाँघोवाली मेरी सती साध्वी पुत्रवधू कभी खूनसे भीगे हुए अपने पुत्र लक्ष्मणका मुँह सूँघती है तो कभी पति दुर्योधनका शरीर अपने हाथसे पोंछती है ।।
किं नु शोचति भर्तारं पुत्रं चैषा मनस्विनी । तथा ह्यवस्थिता भाति पुत्रं चाप्यभिवीक्ष्य सा ॥
Verse 30
स्वशिर: पठचशाखाभ्यामभिहत्यायतेक्षणा । पतत्युरसि वीरस्य कुरुराजस्य माधव
स्वशिरः पृष्ठशाखाभ्यामभिहत्यायतलोचना । पतत्युरसि वीरस्य कुरुराजस्य माधव ॥
Verse 31
पुण्डरीकनिभा भाति पुण्डरीकान्तरप्रभा । मुखं विमृज्य पुत्रस्य भर्तुश्चैव तपस्विनी
पुण्डरीकनिभा भाति पुण्डरीकान्तरप्रभा । मुखं विमृज्य पुत्रस्य भर्तुश्चैव तपस्विनी ॥
Verse 32
यदि सत्यागमा: सन्ति यदि वै श्रुतयस्तथा । ध्रुव॑ं लोकानवाप्तो<यं नूपो बाहुबलार्जितान्
वैशम्पायन उवाच— यदि सत्यागमाः सन्ति यदि वै श्रुतयस्तथा । ध्रुवं लोकानवाप्तोऽयं नृपो बाहुबलार्जितान् ॥
The dilemma is interpretive and ethical: how to reconcile a warrior’s valor and “difficult-to-attain” end with the critique of his prior conduct (disrespect of elders, policy choices) and the collective suffering produced by those choices.
The chapter teaches that political power and martial prestige are unstable under kāla, and that dharma is not validated by victory rhetoric but by the long arc of outcomes; grief functions as a truthful register of karma’s social cost.
No formal phalaśruti is stated here; instead, the closing inference (“if āgamas and śrutis are valid…”) operates as a restrained meta-claim about posthumous destiny, inviting reflection rather than promising merit from recitation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.