
धृतराष्ट्रस्य उपालम्भः तथा पाण्डव-समाश्वासनम् | Dhṛtarāṣṭra Reproved and the Pāṇḍavas Consoled
Upa-parva: Dhṛtarāṣṭra–Kṛṣṇa Saṃvāda (Counsel on accountability and restraint)
Vaiśaṃpāyana narrates that attendants assist Dhṛtarāṣṭra with purification rites; once composed, Kṛṣṇa (Madhusūdana) addresses him with a structured reproach. Kṛṣṇa contrasts Dhṛtarāṣṭra’s learning—Vedas, Śāstras, Purāṇas, and royal duties—with his failure to act wisely when he knew the Pāṇḍavas’ superior strength and valor. He outlines a governance principle: the steady-minded king who recognizes his own faults and properly differentiates place and time attains the highest good, whereas one who ignores beneficial counsel falls into distress. Kṛṣṇa directs Dhṛtarāṣṭra to review his own deviation and his son’s wrongdoing, asking why anger should turn toward Bhīma when the chain of harms originated in Kaurava offenses, including the humiliation of Draupadī and the unjust abandonment of the Pāṇḍavas. Dhṛtarāṣṭra concedes Kṛṣṇa’s truth, cites overpowering affection for his son as the cause of his instability, expresses relief that Bhīma did not come within his grasp, and seeks to touch and reconcile with Bhīma, Arjuna, and the sons of Mādrī. He physically embraces them while weeping, offers consolation, and speaks auspicious words.
Chapter Arc: समस्त सेनाओं के संहार के बाद शोक-सागर में डूबे धृतराष्ट्र पाण्डवों से मिलने आते हैं—पुत्रशोक से व्याकुल, भीतर-भीतर प्रतिशोध की ज्वाला लिये। → कृष्ण, सात्यकि और युयुत्सु पाण्डवों के साथ चलते हैं; धृतराष्ट्र का हृदय पुत्रवध से विदीर्ण है। वे भीम को ‘पुत्रों का अन्त करने वाला’ मानकर आलिंगन के बहाने उसे कुचल डालने का निश्चय करते हैं। → धृतराष्ट्र क्रोधावेश में भीम को मारने हेतु आगे बढ़ते हैं, पर कृष्ण उनकी मनोदशा भाँपकर भीम को हटाकर लोहे की भीम-प्रतिमा रख देते हैं; धृतराष्ट्र उसे आलिंगन में कसते हैं और प्रतिमा चूर-चूर हो जाती है—हत्या का प्रयत्न विफल होकर प्रकट हो जाता है। → क्रोध उतरते ही धृतराष्ट्र ‘हा हा भीम’ कहकर शोक में डूब जाते हैं। कृष्ण उन्हें समझाते हैं कि पुत्रशोक ने उन्हें धर्म से विचलित किया; भीम-वध उचित नहीं, क्योंकि इससे शेष पुत्र भी न बचेंगे। शान्ति-स्थापन के लिए जो किया गया, उसे स्वीकार कर शोक को संयत करने का उपदेश देते हैं। → धृतराष्ट्र का शोक तो शांत होता है, पर अपराध-बोध और प्रतिशोध की छाया बनी रहती है—आगे शोकाकुल स्त्रियों का विलाप और दाह-संस्कारों की ओर कथा बढ़ती है।
Verse 1
ऑपन--#+र< बक। ] अिफशशाड< द्वादशोड् ध्याय: पाण्डवोंका धृतराष्ट्रसे मिलना
वैशम्पायन उवाच । हतेषु सर्वसैन्येषु धर्मराजो युधिष्ठिरः । शुश्राव पितरं वृद्धं निर्यान्तं गजसाह्वयात् ॥
Verse 2
सो<भ्ययात् पुत्रशोकार्त: पुत्रशोकपरिप्लुतम् शोचमानं महाराज भ्रातृभि: सहितस्तदा
सोऽभ्ययात् पुत्रशोकार्तः पुत्रशोकपरिप्लुतम् । शोचमानं महाराज भ्रातृभिः सहितस्तदा ॥
Verse 3
अन्वीयमानो वीरेण दाशार्हेण महात्मना । युयुधानेन च तथा तथैव च युयुत्सुना,उस समय दशा्हकुलनन्दन वीर महात्मा श्रीकृष्ण, सात्यकि और युयुत्सु भी उनके पीछे-पीछे गये
वैशम्पायन उवाच—अन्वीयमानो वीरेण दाशार्हेण महात्मना । युयुधानेन च तथा तथैव च युयुत्सुना ॥
Verse 4
तमन्वगात् सुदुःखार्ता द्रौपदी शोककर्शिता । सह पाज्चालयोषिद्धियस्तित्रासन् समागता:,अत्यन्त दुःखसे आतुर और शोकसे दुबली हुई द्रौपदीने भी वहाँ आयी हुई पांचाल- महिलाओंके साथ उनका अनुसरण किया
वैशम्पायन उवाच—तमन्वगात् सुदुःखार्ता द्रौपदी शोककर्शिता । सह पाञ्चालयोषिद्भिस्तत्र तिष्ठत्सु समागतैः ॥
Verse 5
स गज्जमनु वृन्दानि स्त्रीणां भरतसत्तम । कुररीणामिवार्तानां क्रोशन्तीनां ददर्श ह,भरतश्रेष्ठ! गंगातटपर पहुँचकर युधिष्ठिरने कुररीकी तरह आर्तस्वरसे विलाप करती हुई स्त्रियोंके कई दल देखे
वैशम्पायन उवाच—स गङ्गामनु वृन्दानि स्त्रीणां भरतसत्तम । कुररीणामिवार्तानां क्रोशन्तीनां ददर्श ह ॥
Verse 6
ताभि: परिवृतो राजा क्रोशन्तीभि: सहस्रश: । ऊर्ध्वबाहुभिराताभी रुदतीभि: प्रियाप्रियै:
वैशम्पायन उवाच—ताभिः परिवृतो राजा क्रोशन्तीभिः सहस्रशः । ऊर्ध्वबाहुभिरार्ताभी रुदतीभिः प्रियाप्रियैः ॥
Verse 7
वहाँ पाण्डवोंके प्रिय और अप्रिय जनोंके लिये हाथ उठाकर आर्तस्वरसे रोती और करुण क्रन्दन करती हुई सहस्रों महिलाओंने राजा युधिष्ठिरको चारों ओरसे घेर लिया ।।
वैशम्पायन उवाच—तत्र स्त्रीसहस्राणि पाण्डवानां प्रियाप्रियाः । ऊर्ध्वबाहव आक्रोशं कुर्वाणाः परितो नृपम् ॥ ऊचुः—क्व नु धर्मज्ञता राज्ञः क्व नु साद्यानृशंसता । यच्चावधीत् गुरुपुत्रान् सखीनपि बान्धवान् ॥
Verse 8
घातयित्वा कथं द्रोणं भीष्मं चापि पितामहम् | मनस्ते5भून्महाबाहो हत्वा चापि जयद्रथम्,“महाबाहो! द्रोणाचार्य, पितामह भीष्म और जयद्रथका भी वध करके आपके मनकी कैसी अवस्था हुई?
वैशम्पायन उवाच— घातयित्वा कथं द्रोणं भीष्मं चापि पितामहम् । मनस्तेऽभून्महाबाहो हत्वा चापि जयद्रथम् ॥
Verse 9
किं नु राज्येन ते कार्य पितृन् भ्रातृनपश्यतः । अभिमन्यु च दुर्धर्ष द्रौपदेयांश्व भारत
किं नु राज्येन ते कार्यं पितॄन् भ्रातॄन् अपश्यतः । अभिमन्युं च दुर्धर्षं द्रौपदेयांश्च भारत ॥
Verse 10
अतीत्य ता महाबाहु: क्रोशन्ती: कुररीरिव । ववन्दे पितरं ज्येष्ठं धर्मराजो युधिछिर:
अतीत्य ता महाबाहुः क्रोशन्तीः कुररीरिव । ववन्दे पितरं ज्येष्ठं धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥
Verse 11
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत स्त्रीपर्वके अन्तर्गत जलप्रदानिकपर्वमें कृपाचार्य अश्वत्थामा और कृतवर्गाका दर्शनविषयक ग्यारहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ततोऽभिवाद्य पितरं धर्मेणामित्रकर्षणाः । न्यवेदयन्त नामानि पाण्डवास्तेऽपि सर्वशः ॥
Verse 12
तमात्मजान्तकरणं पिता पुत्रवधार्दित: । अप्रीयमाण: शोकार्त: पाण्डवं परिषस्वजे,पुत्रवधसे पीड़ित हुए पिताने शोकसे व्याकुल हो अपने पुत्रोंका अन्त करनेवाले पाण्डुपुत्र युधिष्ठिरको हृदयसे लगाया; परंतु उस समय उनका मन प्रसन्न नहीं था इति श्रीमहाभारते स्त्रीपर्वणि जलप्रदानिकपर्वणि आयसभीमभड़े द्वादशो5्ध्याय: ।।
तमात्मजान्तरकरणं पिता पुत्रवधार्दितः । अप्रीयमाणः शोकार्तः पाण्डवं परिषस्वजे ॥
Verse 13
धर्मराजं परिष्वज्य सान्त्वयित्वा च भारत | दुष्टात्मा भीममन्वैच्छद् दिधक्षुरिव पावक:
धर्मराजं परिष्वज्य सान्त्वयित्वा च भारत । दुष्टात्मा भीममन्वैच्छद् दिधक्षुरिव पावकः ॥
Verse 14
स कोपपावकस्तस्य शोकवायुसमीरित: । भीमसेनमयं दावं दिधक्षुरिव दृश्यते,शोकरूपी वायुसे बढ़ी हुई उनकी क्रोधमयी अग्नि ऐसी दिखायी दे रही थी, मानो वह भीमसेनरूपी वनको जलाकर भस्म कर देना चाहती हो
स कोपपावकस्तस्य शोकवायुसमीरितः । भीमसेनमयं दावं दिधक्षुरिव दृश्यते ॥
Verse 15
तस्य संकल्पमाज्ञाय भीम॑ प्रत्यशुभं हरि: । भीममाक्षिप्य पाणिभ्यां प्रददौ भीममायसम्
तस्य संकल्पमाज्ञाय भीमं प्रत्यशुभं हरिः । भीममाक्षिप्य पाणिभ्यां प्रददौ भीममायसम् ॥
Verse 16
भीमसेनके प्रति उनके अशुभ संकल्पको जानकर श्रीकृष्णने भीमसेनको झटका देकर हटा दिया और दोनों हाथोंसे उनकी लोहमयी मूर्ति धृतराष्ट्रके सामने कर दी ।।
प्रागेव तु महाबुद्धिर्बुद्ध्वा तस्येड्रितं हरिः । विधानं महाप्राज्ञस्तत्र चक्रे जनार्दनः ॥
Verse 17
त॑ गृहीत्वैव पाणिभ्यां भीमसेनमयस्मयम् | बभज्ज बलवान् राजा मन्यमानो वृकोदरम्,बलवान राजा धृतराष्ट्रने उस लोहमय भीमसेन-को ही असली भीम समझा और उसे दोनों बाँहोंसे दबाकर तोड़ डाला
तं गृहीत्वैव पाणिभ्यां भीमसेनमयस्मयम् । बभञ्ज बलवान् राजा मन्यमानो वृकोदरम् ॥
Verse 18
नागायुतबलप्राण: स राजा भीममायसम् | भड़्क्त्वा विमथितोरस्क: सुस्राव रुधिरं मुखात्
नागायुतबलप्राणः स राजा भीममायसम् । भङ्क्त्वा विमथितोरस्कः सुस्राव रुधिरं मुखात् ॥
Verse 19
ततः पपात मेदिन्यां तथैव रुधिरोक्षित: । प्रपुष्पिताग्रशिखर: पारिजात इव द्रुम:
ततः पपात मेदिन्यां तथैव रुधिरोक्षितः । प्रपुष्पिताग्रशिखरः पारिजात इव द्रुमः ॥
Verse 20
प्रत्यगृह्नाच्च तं विद्वान् सूतो गावल्गणिस्तदा । मैवमित्यब्रवीच्चैनं शमयन् सान्त्वयन्निव
प्रत्यगृह्णाच्च तं विद्वान् सूतो गावल्गणिस्तदा । मा एवमित्यब्रवीच्चैनं शमयन् सान्त्वयन्निव ॥
Verse 21
स तु कोपं समुत्सृज्य गतमन्युर्महामना: । हा हा भीमेति चुक्रोश नृप: शोकसमन्वित:,जब रोषका आवेश दूर हो गया, तब वे महामना नरेश क्रोध छोड़कर शोकमें डूब गये और 'हा भीम! हा भीम!” कहते हुए विलाप करने लगे
स तु कोपं समुत्सृज्य गतमन्युर्महामनाः । हा हा भीमेति चुक्रोश नृपः शोकसमन्वितः ॥
Verse 22
त॑ विदित्वा गतक्रोधं भीमसेनवधार्दितम् । वासुदेवो वर: पुंसामिदं वचनमत्रवीत्
तं विदित्वा गतक्रोधं भीमसेनवधार्दितम् । वासुदेवो वरः पुंसामिदं वचनमब्रवीत् ॥
Verse 23
उन्हें भीमसेनके वधकी आशंकासे पीड़ित और क्रोध-शून्य हुआ जान पुरुषोत्तम श्रीकृष्णने इस प्रकार कहा-- ।।
वैशम्पायन उवाच— मा शुचो धृतराष्ट्र त्वं नैष भीमस्त्वया हतः । आयसी प्रतिमा ह्येषा त्वया निष्पातिता विभो ॥
Verse 24
त्वां क्रोधवशमापन्नं विदित्वा भरतर्षभ । मयापकृष्ट: कौन्तेयो मृत्योर्दष्टान्तरं गत:,“भरतश्रेष्ठ) आपको क्रोधके वशीभूत हुआ जान मैंने मृत्युकी दाढ़ोंमें फँसे हुए कुन्तीकुमार भीमसेनको पीछे खींच लिया था
त्वां क्रोधवशमापन्नं विदित्वा भरतर्षभ । मयापकृष्टः कौन्तेयो मृत्योर्दंष्ट्रान्तरं गतः ॥
Verse 25
न हि ते राजशार्दूल बले तुल्यो5स्ति कश्नन । कः सहेत महाबाहो बाह्ोर्विग्रहणं नर:,“राजसिंह! बलमें आपकी समानता करनेवाला कोई नहीं है। महाबाहो! आपकी दोनों भुजाओंकी पकड़ कौन मनुष्य सह सकता है?
न हि ते राजशार्दूल बले तुल्योऽस्ति कश्चन । कः सहेत महाबाहो बाह्वोर्विग्रहणं नरः ॥
Verse 26
यथान्तकमनुप्राप्य जीवन वक्रिन्न मुच्यते । एवं बाद्वन्तरं प्राप्प तव जीवेन्न कश्षन
यथान्तकमुपप्राप्य जीवन् कश्चिन्न मुच्यते । एवं बाह्वन्तरं प्राप्य तव जीवेन्न कश्चन ॥
Verse 27
तस्मात् पुत्रेण या तेडसौ प्रतिमा कारिता55यसी । भीमस्य सेयं कौरव्य तवैवोपह्ृता मया,“कुरुनन्दन! इसलिये आपके पुत्रने जो भीमसेनकी लोहमयी प्रतिमा बनवा रखी थी, वही मैंने आपको भेंट कर दी
तस्मात् पुत्रेण या तेऽसौ प्रतिमा कारिता ह्यायसी । भीमस्य सेयं कौरव्य तवैवोपहृता मया ॥
Verse 28
पुत्रशोकाभिसंतप्तं धर्मादपकृतं मन: । तव राजेन्द्र तेन त्वं भीमसेनं जिघांससि,'राजेन्द्र! आपका मन पुत्रशोकसे संतप्त हो धर्मसे विचलित हो गया है; इसीलिये आप भीमसेनको मार डालना चाहते हैं
वैशम्पायन उवाच—पुत्रशोकाभिसंतप्तं धर्मादपकृतं मनः। तव राजेन्द्र तेन त्वं भीमसेनं जिघांससि॥
Verse 29
न त्वेतत् ते क्षमं राजन हन्यास्त्वं यद् वृकोदरम् । न हि पुत्रा महाराज जीवेयुस्ते कथंचन
न त्वेतत्ते क्षमं राजन् हन्यास्त्वं यद् वृकोदरम्। न हि पुत्रा महाराज जीवेयुस्ते कथंचन॥
Verse 30
तस्माद् यत् कृतमस्माभिर्मन्यमानै: शमं प्रति । अनुमन्यस्व तत् सर्व मा च शोके मन: कृथा:
तस्माद् यत् कृतमस्माभिर्मन्यमानैः शमं प्रति। अनुमन्यस्व तत् सर्वं मा च शोके मनः कृथाः॥
How a ruler who possesses textual knowledge can still fail in lived dharma due to attachment and factional influence, and how responsibility should be acknowledged after collective harm.
Restrain anger and conduct a rigorous self-assessment; apply deśa–kāla discernment and accept beneficial counsel, because ignoring the ‘śreyas’ (the better course) leads to preventable distress.
No explicit phalaśruti appears in this passage; its meta-function is interpretive—framing reconciliation and moral accountability as necessary steps in the epic’s post-war ethical resolution.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.