Śuka–Janaka Saṃvāda: Āśrama-krama, Jñāna-vijñāna, and the Marks of Liberation (शुक-जनक संवादः)
परापवादेषु रतिर्विवादानां च सेवनम् | अहंकारमसत्कारकश्िन्ता वैरोपसेवनम्,रूप, ऐश्वर्य, विग्रह, त्यागकका अभाव, करुणाका अभाव, दुःख-सुखका उपभोग, परनिन्दामें प्रीति, वाद-विवाद करना, अहंकार, माननीय पुरुषोंका सत्कार न करना, चिन्ता, वैरभाव रखना, संताप करना, दूसरोंका धन हड़प लेना, निर्लज्जता, कुटिलता, भेदबुद्धि, कठोरता, काम, क्रोध, मद, दर्द, द्वेष और बहुत बोलनेका स्वभाव--यह रजोगुणका समूह है। ये सारे भाव रजोगुणके कार्य बताये गये हैं। अब मैं तामस भावोंके समूहका परिचय देता हूँ, ध्यान देकर सुनो
parāpavādeṣu ratir vivādānāṁ ca sevanam | ahaṅkāram asatkāraś cintā vairopasevanam | rūpam aiśvaryaṁ vigrahas tyāga-kṣamā-abhāvaḥ karuṇā-abhāvaḥ duḥkha-sukha-upabhogaḥ para-nindāyāṁ prītiḥ vāda-vivāda-karaṇam ahaṅkāraḥ mānīya-puruṣāṇāṁ satkāraṁ na karoti cintā vairabhāvaḥ santāpaḥ para-dhana-haraṇam nirlajjatā kuṭilatā bheda-buddhiḥ kaṭhoratā kāmaḥ krodho madaḥ darpaḥ dveṣaś ca bahu-bhāṣitva-svabhāvaḥ—eṣa rajo-guṇasya samūhaḥ | ete sarve bhāvā rajo-guṇasya kāryāṇi proktāḥ | adhunā tāmasa-bhāvānāṁ samūhaṁ paricakṣe; dhyānena śṛṇu |
याज्ञवल्क्य उवाच—परापवादेषु रतिर्विवादानां च सेवनम् । अहंकारोऽसत्कारश्च चिन्ता वैरोपसेवनम् ॥ रूपैश्वर्यविग्रहाश्च त्यागक्षान्त्योरभावतः । अकारुण्यं सुखदुःखोपसेवनमेव च ॥ परनिन्दासु च प्रीतिः परितापोऽभिहरणम् । निर्लज्जता कुटिलता भेदबुद्धिः परुषता ॥ कामः क्रोधो मदो दर्पो द्वेषोऽतिवाद एव च—एष रजोगुणसंघातः; सर्वे चैतद्रजोगुणकार्यत्वेन प्रकीर्तिताः। इदानीं तामसानां भावानां समूहं वक्ष्यामि—उपधार्यताम्।
याज़्वल्क्य उवाच