Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम
sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yoge ye kāma-krodha-lobha-bhayaṃ pañcamaṃ svapnam iti pañca doṣān āhuḥ, tān sarvathā samucchedayet | teṣu krodhaṃ śamena (manonigrahena) jayet, kāmaṃ saṅkalpatyāgena parājayet; tathā dhīraḥ sattvaguṇasaṃsevanena nidrām ucchettum arhati |
व्यास उवाच—सत्त्वसंसेवनाद् धीरः निद्राम् उच्छेत्तुं समर्थो भवति। योगे पञ्च दोषाः प्रकीर्तिताः—कामः क्रोधो लोभो भयं च पञ्चमः स्वप्ननिद्रा; एतान् सम्यक् समूलान् उच्छिन्यात्। क्रोधः शमेन निगृह्यते, कामः संकल्पतृष्णात्यागेन पराजीयते; एवं सत्त्वाभ्यासात् धीरः निद्राम् अतिक्रामति।
व्यास उवाच
Yoga requires uprooting five inner obstacles—desire, anger, greed, fear, and sleep/dreaming. Anger is mastered through śama (calm restraint of mind), desire through saṅkalpa-tyāga (dropping craving-driven intentions), and sleep is overcome by cultivating sattva (clarity and balance).
In the didactic discourse of Śānti Parva, Vyāsa instructs on inner discipline: he lists specific psychological faults recognized by the wise in yogic practice and prescribes concrete methods to conquer them, emphasizing sattva as the basis for vigilance and self-mastery.